Δεκαετία 1980. Μια γνώριμη εικόνα από την οδό Σκουφά, στο ύψος της πλατείας Κακαβά. Αριστερά το κατάστημα Κωτσαρίδα με τα κατεψυγμένα προϊόντα, σημείο αναφοράς για την καθημερινότητα της γειτονιάς. Το ποδήλατο ακουμπισμένο έξω από το μαγαζί — απλό, ταλαιπωρημένο, αλλά απαραίτητο. Μέσο μετακίνησης, εργαλείο δουλειάς, σύμβολο μιας εποχής όπου οι αποστάσεις και οι ανάγκες καλύπτονταν λιτά και ανθρώπινα. Δεξιά το περίπτερο, χώρος συνάντησης, κουβέντας και ενημέρωσης, όπως ήταν τότε τα περίπτερα: μικρές εστίες ζωής. Στο βάθος διακρίνεται το καφενείο του Κακαβά, τόπος ξεκούρασης, συζητήσεων και ανθρώπινων στιγμών.
Μια Άρτα που άλλαξε, αλλά μένει ζωντανή στη μνήμη μέσα από τέτοιες εικόνες. (Φωτογραφία από το αρχείο Γιάννη Νάκα)
Άρτα, 1968. Δύο φίλοι, δύο βιοπαλαιστές, μια εποχή σκληρή αλλά τίμια.
Δεξιά ο Γεώργιος Ι. Γιαννούλης, ηλεκτρολόγος, κάτοικος Ταμπακιάδας. Ένας άνθρωπος της δουλειάς και της καθημερινής προσφοράς, που έφυγε άδικα και πρόωρα από τη ζωή σε τροχαίο δυστύχημα.
Αριστερά ο Απόστολος Ν. Μπούγας, Μελισσουργιώτης, άριστος τεχνίτης και μετέπειτα δημιουργός του θρυλικού «Τσάρλυ» – Charlie Bar, απέναντι από το ρολόι, που άνοιξε τις πόρτες του το μακρινό 1984 και έγινε σημείο αναφοράς για την πόλη.
Φοντήρης, ή αλλιώς φοντιατζής ή κορδελιάστρης, ονομαζόταν ο τεχνίτης που γάζωνε το δέρμα και διαμόρφωνε το επάνω μέρος του παπουτσιού, εργασία εξειδικευμένη και καθοριστική για την κατασκευή υποδημάτων. Στη φωτογραφία απεικονίζεται ο Σταύρος Μαστοράκης σε νεαρή ηλικία, το έτος 1952, όταν εργαζόταν ως φοντήρης στο υποδηματοποιείο του Γ. Βάσου, στην οδό Σκουφά, απέναντι από την οικία Τόδουλου. Την ίδια περίοδο, με την πρώτη λειτουργία του Γραφείου ΙΚΑ στην Άρτα, ο Σταύρος Μαστοράκης συγκαταλέγεται στους πρώτους εργαζόμενους που ασφαλίστηκαν.
Το υποδηματοποιείο του Γ. Βάσου γνώριζε τότε μεγάλη άνθηση, απασχολώντας περίπου 25–27 εργαζόμενους, οι οποίοι εργάζονταν στο ισόγειο του καταστήματος, καθώς και σε δύο πατάρια που είχαν διαμορφωθεί στο εσωτερικό του. Ανάμεσα στους φοντιατζήδες του καταστήματος συγκαταλέγονταν επίσης ο Βασίλης Παπαχρήστος και ο Γρηγόρης Κοντογιάννης. Η φωτογραφία προέρχεται από το οικογενειακό αρχείο του Σταύρου Μαστοράκη και αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της εργασιακής και κοινωνικής ιστορίας της Άρτας.
Ομαδική φωτογραφία από την Άρτα, περίπου στις αρχές του 1920. Στην εικόνα αποτυπώνονται πρόσωπα και ενδυμασίες της εποχής, πολύτιμα στοιχεία της κοινωνικής ζωής της πόλης κατά τον Μεσοπόλεμο. Οι άνδρες φορούν κυρίως ευρωπαϊκού τύπου κοστούμια, γιλέκα και γραβάτες, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις διακρίνονται φέσια, χαρακτηριστικό της μεταβατικής περιόδου από την παράδοση στη νεότερη αστική ενδυμασία. Οι γυναίκες εμφανίζονται με μακριά φορέματα, σκούρα υφάσματα και διακριτικά κοσμήματα, στοιχεία σεμνότητας αλλά και κοινωνικής θέσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρουσία μουσικού οργάνου, καθώς ο καθιστός άνδρας στο προσκήνιο κρατά μαντολίνο, στοιχείο που παραπέμπει σε οικογενειακή ή κοινωνική συγκέντρωση με μουσική. Στο τέλος της σκάλας, αριστερά, διακρίνεται ο Ν. Παπακώστας από τους Μελισσουργούς. Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του συλλέκτη Ν. Φασουλή, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά που τη μοιράστηκε μαζί μας.
Η φωτογραφία δείχνει ανθρώπους σκυμμένους στο έδαφος της πεδιάδας, να μαζεύουν άγρια χόρτα για τροφή. Το τοπίο είναι ανοιχτό και φτωχό, χωρίς καλλιέργειες ή εμφανή μέσα εργασίας. Η πράξη δεν μοιάζει με οργανωμένη αγροτική δουλειά, αλλά με μια απλή καθημερινή πρακτική.
Όπως και οι υπόλοιπες εικόνες από το φωτογραφικό άλμπουμ του R. W. Holtermann, το στιγμιότυπο λειτουργεί ως καταγραφή μιας συγκεκριμένης στιγμής και συνθήκης της ζωής στον κάμπο της Άρτας. Η συλλογή άγριων φυτών ήταν μια γνωστή πρακτική σε περιόδους έλλειψης, ιδιαίτερα σε αγροτικές περιοχές.
Οι άνθρωποι δεν ξεχωρίζουν ως άτομα· εμφανίζονται ως μέρος ενός συνόλου, μέσα στο ίδιο τοπίο. Πρόκειται για μια φωτογραφία που καταγράφει μια απλή πράξη της καθημερινότητας, αφήνοντας τον θεατή να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν).
Arta Plain, 1930. Collection of wild greens for food.
The photograph shows people bent over the ground of the Arta plain, gathering wild greens for food. The landscape appears open and sparse, with no visible cultivation or farming tools. The activity does not resemble organized agricultural work, but rather a simple everyday practice.
Like the other images from the photographic album of R. W. Holtermann, this scene functions as a record of a particular moment and way of life. The collection of wild plants was a common practice during periods of scarcity, especially in rural areas.
The individuals are not presented as distinct figures, but as part of a larger group within the same landscape. The photograph documents an ordinary action, leaving space for the viewer to draw their own conclusions. (Photo courtesy of the Holtermann family)
Η φωτογραφία αποτυπώνει τη διαδικασία του αρμέγματος, μια βασική πρακτική της αγροκτηνοτροφικής ζωής της ελληνικής υπαίθρου στις αρχές του 20ού αιώνα (1930). Στη σκιά του δέντρου, ανάμεσα στο κοπάδι, ο άνθρωπος εξασφαλίζει την καθημερινή τροφή μέσα από μια γνώση και μια σχέση με τα ζώα που μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά.(Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
The photograph depicts the process of milking, a fundamental practice of agrarian and pastoral life in the Greek countryside in the early 20th century. In the shade of the tree, among the flock, humans secure their daily nourishment through knowledge and a relationship with animals that was passed down from generation to generation. (Photo courtesy of the Holtermann family)
Η φωτογραφία με τον τίτλο «Όργωμα και προετοιμασία για το καλαμπόκι» αποτυπώνει τις αγροτικές πρακτικές της ελληνικής υπαίθρου στις αρχές του 20ού αιώνα, σε μια περίοδο όπου η καλλιέργεια βασιζόταν ακόμη στη ζωική έλξη και στη χειρωνακτική εργασία. Η εικόνα αποτελεί τεκμήριο των τρόπων με τους οποίους οι σύγχρονοι Έλληνες εξασφάλιζαν την τροφή τους, αναδεικνύοντας τη διαχρονική σχέση ανθρώπου, ζώου και γης στον κάμπο της Άρτας, πριν τη γενικευμένη είσοδο του μηχανοκίνητου εξοπλισμού στη γεωργία. Μια σιωπηλή αλλά εύγλωττη μαρτυρία της καθημερινής ζωής και της παραγωγικής οργάνωσης της περιοχής. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
From the photographic album of R. W. Holtermann, Arta plain, 1930. Titled “Ploughing and Preparation for Maize Cultivation”, this photograph documents agricultural practices in the Greek countryside in the early 20th century, a period when farming still relied heavily on animal traction and manual labor. The image stands as a historical record of the ways in which modern Greeks secured their food, highlighting the enduring relationship between human, animal, and land in the agricultural landscape of Arta, prior to the widespread mechanization of farming. A quiet yet eloquent testimony to everyday life, labor, and patterns of production in the region. (Photo courtesy of the Holtermann family)
Στον ύστερο Μεσαίωνα, η έννοια της πατρίδας δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με τον τόπο κατοικίας ή επαγγελματικής δραστηριότητας. Οι άνθρωποι κινούνται, εγκαθίστανται σε ξένες πόλεις, εντάσσονται σε νέα κοινωνικά και θεσμικά περιβάλλοντα — χωρίς όμως να χάνουν απαραίτητα τον δεσμό με τον τόπο καταγωγής τους. Μια σπάνια μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο βιωνόταν αυτή η σχέση προέρχεται από τη διαθήκη του Ιωάννη από την Άρτα, σαλπιγκτή στη Ραγούζα, το 1457.
Ο Ιωάννης ζούσε και εργαζόταν μόνιμα στη Ραγούζα, μια από τις σημαντικότερες αστικές πολιτείες της Αδριατικής. Εκεί είχε ενταχθεί πλήρως στη δημόσια ζωή της πόλης, κατέχοντας το αξίωμα του σαλπιγκτή — ενός ρόλου με τελετουργική, στρατιωτική και διοικητική σημασία. Παρ’ όλα αυτά, στη διαθήκη του δηλώνει ρητά ότι είναι «από την Άρτα» και ορίζει ως καθολικούς κληρονόμους του τις αδελφές του που κατοικούν εκεί.
Η Άρτα, αν και απουσιάζει ως τόπος καθημερινής ζωής, παραμένει παρούσα ως τόπος συγγένειας, κληρονομιάς και τελικής αναφοράς. Η απόφαση του Ιωάννη να κατευθύνει το σύνολο της περιουσίας του προς την πατρίδα του, μέσω της οικογένειάς του, συνιστά μια σαφή πράξη επιστροφής — όχι σωματικής, αλλά συμβολικής. Η πατρίδα δεν είναι ο χώρος όπου ζει και εργάζεται, αλλά ο χώρος όπου εδράζονται οι δεσμοί αίματος, η μνήμη και η συνέχεια του οίκου.
Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Η Ραγούζα εμφανίζεται ως τόπος ζωής, εργασίας και θεσμικής ένταξης· η Άρτα ως τόπος καταγωγής και οικογενειακής αναφοράς. Οι δύο αυτοί χώροι δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά, αλλά συμπληρωματικά. Ο Ιωάννης δεν χρειάζεται να «διαλέξει» ανάμεσα στη νέα του πόλη και την πατρίδα του· μπορεί να ανήκει και στα δύο, με διαφορετικό τρόπο.
Η περίπτωση αυτή φωτίζει ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι Αρτινοί της διασποράς —και γενικότερα οι μετακινούμενοι πληθυσμοί της ύστερης μεσαιωνικής Αδριατικής— μπορούσαν να εντάσσονται σε ξένα αστικά περιβάλλοντα χωρίς να απολέσουν την αίσθηση του ανήκειν. Η πατρίδα δεν ορίζεται ως σταθερό γεωγραφικό σημείο, αλλά ως πλέγμα σχέσεων: οικογένεια, καταγωγή, μνήμη, κληρονομιά.
Τέτοιες μαρτυρίες υπενθυμίζουν ότι η έννοια της πατρίδας δεν είναι διαχρονικά αυτονόητη ούτε αμετάβλητη. Στον 15ο αιώνα, για έναν Αρτινό όπως ο Ιωάννης, η πατρίδα δεν βρίσκεται εκεί όπου χτυπά η καθημερινή ζωή, αλλά εκεί όπου επιστρέφουν —έστω και συμβολικά— οι τελευταίες πράξεις μιας ανθρώπινης διαδρομής.
Μικρογραφία από τις Cantigas de Santa María (αυλή Αλφόνσου Ι΄). Η buisine, μακρύ μεταλλικό πνευστό, χρησιμοποιούνταν στον Μεσαίωνα σε στρατιωτικά, τελετουργικά και αστικά συμφραζόμενα ως όργανο σήμανσης και δημόσιας επικοινωνίας, συνδεδεμένο με την αυλική και διοικητική εξουσία.
Η παρούσα εργασία εξετάζει τη διαθήκη του Ιωάννη από την Άρτα, σαλπιγκτή στη Ραγούζα, που συντάχθηκε το 1457 και σώζεται στο Κρατικό Αρχείο του Ντουμπρόβνικ. Πρόκειται για ένα σπάνιο μικροϊστορικό τεκμήριο, το οποίο φωτίζει πτυχές της αρτινής διασποράς, της κοινωνικής ένταξης σε ένα αδριατικό αστικό περιβάλλον και της έννοιας της πατρίδας κατά τον 15ο αιώνα.
Μέσα από το συγκεκριμένο τεκμήριο επιχειρείται μια ευρύτερη προσέγγιση ζητημάτων ταυτότητας, κινητικότητας και πατρίδας στη μεσαιωνική Αδριατική, με αφετηρία την Άρτα.
Η μελέτη περιλαμβάνει την πρώτη πλήρη κριτική μεταγραφή και νεοελληνική μετάφραση της διαθήκης, καθώς και ιστορικό σχολιασμό του εγγράφου. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο ο Ιωάννης αυτοπροσδιορίζεται ως Αρτινός και Έλληνας, ενώ παραμένει πλήρως ενταγμένος στη δημόσια ζωή της Ραγούζας.
Στα τέλη του 16ου αιώνα, η Άρτα εμφανίζεται –έστω έμμεσα– σε μια σπάνια και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία από τη Δυτική Ευρώπη.
Στα προσωπικά ημερολόγια και τις καταγραφές του Γερμανού ουμανιστή και ελληνιστή Martinus Crusius (1526–1607), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης, αναφέρεται ότι το καλοκαίρι του 1587 φιλοξενήθηκαν στην πόλη δύο Έλληνες επισκέπτες: ο Ιωάννης Δονδής από τα Χανιά της Κρήτης και ο Κοσμάς Παπαδάτος από την Άρτα.
Για τον Κοσμά Παπαδάτο, ο ίδιος ο Crusius σημειώνει ότι είχε «αρπαχθεί σε παιδική ηλικία από τους Τούρκους και έγινε γενίτσαρος» (“in pueritia raptus a Turcis, et Ianizzarus factus“).
Αφού κατόρθωσε να διαφύγει από την Οθωμανική επικράτεια, έφτασε στη νότια Γερμανία και βαφτίστηκε χριστιανός στην Τυβίγγη στις 20 Αυγούστου 1587. (“Tybingae 20. Aug. baptizatus”).
Η μαρτυρία αυτή δεν επιτρέπει γενικεύσεις για συγκεκριμένα περιστατικά παιδομαζώματος στην Άρτα, ωστόσο αποτελεί σπάνια τεκμηριωμένη αναφορά σε Αρτινό της οθωμανικής περιόδου, του οποίου η προσωπική διαδρομή συνδέθηκε με μεγάλα ιστορικά φαινόμενα της εποχής. Παράλληλα, δείχνει ότι πόλεις όπως η Τυβίγγη λειτουργούσαν ως κόμβοι συνάντησης Ελλήνων – λογίων, ταξιδιωτών και προσφύγων – και ότι η ιστορία της Άρτας δεν περιορίζεται στα όριά της, αλλά διασταυρώνεται με τον ευρωπαϊκό χώρο με τρόπους συχνά απρόσμενους.
Μια σπάνια, τεκμηριωμένη αναφορά που προσθέτει ακόμη ένα μικρό αλλά ουσιαστικό ψηφίο στο μωσαϊκό της ιστορίας της Άρτας κατά την οθωμανική περίοδο. (Πηγή: προσωπικά ημερολόγια και κατάλογοι επισκεπτών του Martinus Crusius · σύγχρονη μελέτη: Ulrich Moennig, “On Martinus Crusius’s collection of Greek vernacular and religious books”).
*Η σημερινή ανάρτηση για τον Κοσμά Παπαδάτο βρίσκει φυσική συνέχεια σε ένα ακόμη τεκμήριο, που θα παρουσιαστεί αύριο: τη διαθήκη του Ιωάννη Αρτινού, σαλπιγκτή στη Ραγούζα, η οποία φωτίζει μια διαφορετική αλλά εξίσου αποκαλυπτική πορεία Αρτινού του 16ου αιώνα.
Στη φωτογραφία “Γενίτσαροι σε έφιππη παράσταση“, όπως απεικονίζονται σε χαρακτικό του 16ου αιώνα από τον Nicolas de Nicolay. Μια ευρωπαϊκή ματιά στην ενδυμασία και τη στρατιωτική παρουσία των γενιτσάρων την εποχή που ένας Αρτινός, ο Κοσμάς Παπαδάτος, βρέθηκε από την Οθωμανική Αυτοκρατορία στην Τυβίγγη.
Χρησιμοποιούμε cookies για την σωστή λειτουργία του ιστότοπου, καθώς και για βελτίωση των υπηρεσιών μας προς εσάς. Με τη χρήση αυτή της ιστοσελίδας, αποδέχεστε την Πολιτική Απορρήτου μας.
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. These cookies ensure basic functionalities and security features of the website, anonymously.
Cookie
Duration
Description
cookielawinfo-checkbox-analytics
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Analytics".
cookielawinfo-checkbox-functional
11 months
The cookie is set by GDPR cookie consent to record the user consent for the cookies in the category "Functional".
cookielawinfo-checkbox-necessary
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookies is used to store the user consent for the cookies in the category "Necessary".
cookielawinfo-checkbox-others
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Other.
cookielawinfo-checkbox-performance
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Performance".
viewed_cookie_policy
11 months
The cookie is set by the GDPR Cookie Consent plugin and is used to store whether or not user has consented to the use of cookies. It does not store any personal data.
Functional cookies help to perform certain functionalities like sharing the content of the website on social media platforms, collect feedbacks, and other third-party features.
Performance cookies are used to understand and analyze the key performance indexes of the website which helps in delivering a better user experience for the visitors.
Analytical cookies are used to understand how visitors interact with the website. These cookies help provide information on metrics the number of visitors, bounce rate, traffic source, etc.
Advertisement cookies are used to provide visitors with relevant ads and marketing campaigns. These cookies track visitors across websites and collect information to provide customized ads.