Ένα ζευγάρι από τους παλιούς Μελισσουργιώτες, σε φωτογραφία που διασώζει όχι μόνο τα πρόσωπά τους, αλλά και το ήθος, την ενδυμασία και την καθημερινότητα μιας άλλης εποχής. Μια μικρή ψηφίδα από τη συλλογική μνήμη του χωριού. (Φωτογραφία από το οικογενειακό αρχείο της οικογένειας Δημοκολιού.)
Η φωτογραφία απεικονίζει μαθητές της Γ΄ Λυκείου του Κλασικού Τμήματος του 1ου Λυκείου Άρτας τον Ιούνιο του 1977, μαζί με τους καθηγητές τους Βασίλα και Γεώργιο Οικονόμου (δεξιά καθιστός στο θρανίο) . Η λήψη πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερη περίοδο για το σχολείο, καθώς το συγκεκριμένο τμήμα παρακολουθούσε τα μαθήματά του στη σκηνή της αίθουσας τελετών, η οποία είχε διαμορφωθεί πρόχειρα σε σχολική αίθουσα με χωρίσματα από χάρμποτ. Η εικόνα αποτυπώνει χαρακτηριστικά πρόσωπα μιας γενιάς μαθητών του Α΄ Λυκείου Άρτας και αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της σχολικής ζωής της δεκαετίας του 1970.
Αναγνωρίστηκαν οι μαθητές: Κριτσιμάς, Δέσπος, Κατσαρός, Μηλιώνης, Βάσιος, Κουτσούκης, Μπαβέτσιας, Κώστας Κίτσης, Κακαριάρης, Κολιός («Γραμμή»), Μηλιώνης (απουσιολόγος), Μπαφατάκης, Λάζος, Μήτσιος, Γούτσιας, Γεωργίου, Μάλλιος, Πέτρος Μπαλτζώης και Στέφανος Ζαβογιάννης. (Πηγή φωτογραφίας : Πέτρος Μπαλτζώης)
Το εικονιζόμενο έγγραφο αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τη διαδικασία διάθεσης της περιουσίας της Ιεράς Μονής Κάτω Παναγιάς υπέρ της εκπαίδευσης στην Άρτα. Η πρωτοβουλία ξεκίνησε το 1927 με αίτημα του ηγουμένου Ευθυμίου Πατσαλιά προς τον Μητροπολίτη Άρτης για την παραχώρηση ακινήτου της μονής, προκειμένου να ανεγερθεί το Γυμνάσιο της πόλης. Η Ιερά Μητρόπολη διαβίβασε το αίτημα στο Γενικό Εκκλησιαστικό Ταμείο, το οποίο ζήτησε τη γνώμη του Ηγουμενοσυμβουλίου σχετικά με τη δωρεάν παραχώρηση του ακινήτου στον Δήμο Αρταίων. Από τη σχετική αλληλογραφία προκύπτει ότι η υπόθεση αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να διασφαλιστούν τόσο τα συμφέροντα της μονής όσο και η νομιμότητα της μεταβίβασης. Για τον λόγο αυτό αποφασίσθηκε τελικά η μεταβίβαση του παλαιού χανιού και του οικοπέδου του με κανονικό πωλητήριο συμβόλαιο, γεγονός που άνοιξε τον δρόμο για την ανέγερση του πρώτου Γυμνασίου Άρτας. Πηγή: Κ. Τσιλιγιάννης, Η Ιστορία του Μοναστηριού της Κάτω Παναγιάς Άρτης, Άρτα 2007.
Το 1ο Γυμνάσιο Άρτας ανεγέρθηκε σε χώρο που ανήκε στην Ιερά Μονή Κάτω Παναγιάς, κάτω από την πλατεία Σκουφά και πίσω από το Χάνι του Τρούγκου. Η περιοχή αυτή αποτελούσε σημαντικό τμήμα της αστικής περιουσίας της μονής μέσα στην πόλη της Άρτας. Εκεί η μονή διατηρούσε ένα παλαιό χάνι (πανδοχείο), ελαιοτριβείο, μεγάλη αποθήκη για τη συγκέντρωση και φύλαξη των γεωργικών προϊόντων των κτημάτων της, καθώς και το παρεκκλήσιο των Αγίων Πάντων.
Η παρουσία των κτισμάτων αυτών μαρτυρεί τον πολυδιάστατο ρόλο της μονής στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Χαρακτηριστική είναι η μίσθωση, στις 15 Μαΐου 1927, μιας αποθήκης της μονής στον καλαθοποιό Ευάγγελο Γιαμούρη. Στο σχετικό συμφωνητικό αναφέρεται ότι η αποθήκη βρισκόταν δίπλα στο ελαιοτριβείο και το πανδοχείο της μονής, στην περιοχή των Αγίων Πάντων, γεγονός που επιβεβαιώνει τη συγκέντρωση των μοναστηριακών εγκαταστάσεων στον συγκεκριμένο χώρο.
Ιδιαίτερη θέση κατείχε το παρεκκλήσιο των Αγίων Πάντων, το οποίο είχε ανεγερθεί από τη Μονή Κάτω Παναγιάς το 1795, επί ηγουμενίας Αμβροσίου, σε μικρή απόσταση από την Παρηγορήτισσα. Ο ναός πυρπολήθηκε κατά τα γεγονότα του 1821 και παρέμεινε κατεστραμμένος έως το 1847, όταν η μονή τον ανοικοδόμησε εκ βάθρων επί ηγουμένου Χρυσάνθου. Τον επόμενο χρόνο ο ναός εγκαινιάστηκε από τον μητροπολίτη Άρτης Ιερόθεο, συνεχίζοντας την παρουσία του ως σημαντικό θρησκευτικό σημείο της περιοχής.
Η σύνδεση της μονής με την ίδρυση του πρώτου Γυμνασίου της Άρτας υπήρξε καθοριστική. Το 1927, ύστερα από αίτημα του ηγουμένου Ευθυμίου Πατσαλιά προς τον Μητροπολίτη Άρτης, κινήθηκαν οι διαδικασίες για την παραχώρηση δημοτικού οικοπέδου από την περιουσία της μονής, προκειμένου να ανεγερθεί το Γυμνάσιο Άρτας. Η Ιερά Μητρόπολη Άρτης απευθύνθηκε στις αρμόδιες εκκλησιαστικές αρχές ζητώντας την απαιτούμενη έγκριση για τη διάθεση του ακινήτου. Αρχικά εξετάστηκε η δωρεάν παραχώρηση του χώρου προς τον Δήμο Αρταίων, ωστόσο, για να διασφαλιστεί η νομιμότητα και η οριστική μεταβίβαση της κυριότητας, αποφασίστηκε τελικά να συνταχθεί κανονικό πωλητήριο συμβόλαιο για το παλαιό χάνι της μονής και τον περιβάλλοντα χώρο του.
Έτσι, σε μια έκταση που επί δεκαετίες εξυπηρετούσε τις οικονομικές και θρησκευτικές ανάγκες της Μονής Κάτω Παναγιάς, δημιουργήθηκε ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της πόλης. Η ανέγερση του πρώτου Γυμνασίου Άρτας (1932) συνδέθηκε άμεσα με την προσφορά της μονής, η οποία διέθεσε μέρος της περιουσίας της για την προώθηση της παιδείας, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μορφωτική ανάπτυξη της τοπικής κοινωνίας.
Πηγή πληροφοριών: Κ. Τσιλιγιάννης, Η Ιστορία του Μοναστηριού της Κάτω Παναγιάς Άρτης, Άρτα 2007.
Σύνθεση, επεξεργασία και επιμέλεια κειμένου: Αναστασία Καρρά.
Εγκαίνια του Αμυντικού Στρατώνα Άρτης κατά τον Μεσοπόλεμο. Η φωτογραφία εντοπίστηκε σε παλαιό αρτινό φωτογραφικό λεύκωμα με εσφαλμένη αναφορά ότι απεικονίζει την τελετή εγκαινίων στο Στρατόπεδο Παπακώστα. Σύμφωνα με νεότερη ταυτοποίηση, πρόκειται για τα εγκαίνια του Αμυντικού Στρατώνα Άρτης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η αποτύπωση του χώρου του Στρατώνα σε μία πρώιμη φάση της ιστορίας του, πριν από τις εκτεταμένες δενδροφυτεύσεις και τις διαμορφώσεις που αλλοίωσαν σημαντικά την αρχική του εικόνα. Για τον σημερινό αναγνώστη, η φωτογραφία προσφέρει μια σπάνια μαρτυρία του τοπίου πριν αποκτήσει τη μορφή με την οποία έγινε γνωστό κατά τις επόμενες δεκαετίες. Η φωτογραφία παρουσιάζεται εδώ ως ενδεικτικό τεκμήριο των δημόσιων τελετών που συνόδευαν τη δημιουργία στρατιωτικών εγκαταστάσεων κατά τον Μεσοπόλεμο. Ιδιωτικό αρχείο. Ταυτοποίηση φωτογραφίας: Βασίλης Γκανιάτσας. (Πηγή : “Το Στρατόπεδο Παπακώστα στην Άρτα – Από τη δημόσια γη στο στρατιωτικό τοπίο. Μνήμη, χώρος και στρατιωτική παρουσία στην Άρτα του 20ού αιώνα“, Α. Καρρά, Άρτα, 2026)
Άρτα, 1930. Στιγμιότυπο από ποδοσφαιρικό αγώνα μεταξύ του Παναμβρακικού Αθλητικού Ομίλου Άρτης (Π.Α.Ο.Α.) και της Ιερατικής Σχολής στο γήπεδο «Πεδίο Ασκήσεων», στην περιοχή των Διοδίων, πριν από τη δημιουργία του Στρατοπέδου Παπακώστα. Η φωτογραφία αποτυπώνει μία από τις πρώτες περιόδους οργανωμένης αθλητικής δραστηριότητας στην πόλη, με τη συμμετοχή αθλητών, παραγόντων και προσωπικοτήτων της τοπικής κοινωνίας.
Διακρίνονται, μεταξύ άλλων, οι Κώστας Δέδες, Χαράλαμπος Τσέτης, Στεφάνου, Κορώσης, Βασίλης Αγραφιώτης, Ανδρέας Καναβάτσας, Αθανάσιος Τσιγαλίδης με τον υιό του, Ηλίας Λυκόκας, Μιχάλης Πασχαλάκης, Παναγιώτης Στρεβίνας, Λέανδρος Παπακίτσος, Κωνσταντίνος Διαμάντης, Βασίλειος Έξαρχος, Ιορδάνης Στεφανίδης, Σωτήριος Συγγούνας, Κώστας Δράμης, Γιάννης Στράτος, Νίκος Τζάνης, Δημήτρης Τζουμάκας, Τάσος Οικονόμου, οι αδελφοί Βαγγέλης και Σταμάτης Καπετανίδης, Δημήτρης Σταθάκης και Φίλιππος Καρβούνης.
Φωτογραφία: Αρχείο Κ. Μπανιά.
Ένας χώρος που σημάδεψε την ιστορία της Άρτας αποκτά ξανά φωνή μέσα από τα αρχεία, τις φωτογραφίες και τις μνήμες των ανθρώπων που τον έζησαν.
Με ιδιαίτερη χαρά παρουσιάζω σήμερα μια έρευνα που ολοκληρώθηκε έπειτα από μακρά αρχειακή αναζήτηση και μελέτη πηγών και αφορά έναν χώρο άρρηκτα συνδεδεμένο με τη νεότερη ιστορία της Άρτας: το Στρατόπεδο Παπακώστα.
Η μελέτη με τίτλο «Το Στρατόπεδο Παπακώστα στην Άρτα – Από τη δημόσια γη στο στρατιωτικό τοπίο. Μνήμη, χώρος και στρατιωτική παρουσία στην Άρτα του 20ού αιώνα» επιχειρεί να ανασυνθέσει τη διαδρομή της έκτασης από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή. Μέσα από αρχειακά τεκμήρια, διοικητικά έγγραφα, στρατιωτικές πηγές, φωτογραφικό υλικό και προφορικές μαρτυρίες, αναδεικνύεται η εξέλιξη ενός χώρου που από δημόσια και αγροτική γη μετατράπηκε σε πεδίο ασκήσεων, στρατιωτική εγκατάσταση και, τελικά, σε τόπο ιστορικής μνήμης.
Ιδιαίτερη θέση στην έρευνα κατέχει ο λοχαγός Χρήστος Παπακώστας, ο αξιωματικός που έπεσε στο Αλβανικό Μέτωπο το 1940 και του οποίου το όνομα συνδέθηκε μεταπολεμικά με το στρατόπεδο. Παράλληλα, εξετάζεται η σχέση του χώρου με την τοπική κοινωνία, η παρουσία του στη συλλογική μνήμη των Αρτινών και οι μεταβολές που γνώρισε μέσα στον χρόνο.
Στόχος της εργασίας δεν είναι μόνο η καταγραφή της ιστορίας ενός στρατοπέδου, αλλά και η ανάδειξη της ιστορίας ενός τόπου που υπήρξε σημείο αναφοράς για πολλές γενιές κατοίκων της Άρτας. Ελπίζω η μελέτη αυτή να συμβάλει, έστω και μικρά, στη διατήρηση και διάδοση της ιστορικής μνήμης της πόλης μας.
Αναστασία Γ. Καρρά
Η μελέτη είναι διαθέσιμη στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2026/06/Το-Στρατόπεδο-Παπακώστα-στην-Άρτα-1.pdf
και στο λινκ https://independent.academia.edu/AnastasiaKarra4
Στο εσωτερικό της ποτοποιίας Κώστα Κεχαγιά στην Άρτα το 1960. Διακρίνονται από αριστερά ο Κώστας Κεχαγιάς, ο Κώστας Σιώκος και ο μικρός Ανδρέας Κεχαγιάς. Μπροστά στον πάγκο βρίσκονται τα χαρακτηριστικά βαρελάκια με την επωνυμία «ΤΑΝΚΣ ΚΕΧΑΓΙΑ», ενώ στον χώρο διακρίνονται δοχεία, φιάλες και εξοπλισμός που χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή και διάθεση των ποτών της επιχείρησης.
Η ποτοποιία Κεχαγιά υπήρξε μία από τις σημαντικότερες ποτοποιίες της Άρτας. Η ιστορία της ξεκίνησε το 1904, όταν ο Ανδρέας Κεχαγιάς από τα Κατσανοχώρια εγκαταστάθηκε στην πόλη και εργάστηκε στην επιχείρηση του Χρήστου Σινδόρη. Το 1917 ίδρυσε τη δική του ποτοποιία και καθιέρωσε το γνωστό ούζο «Τανκς», το οποίο έμελλε να συνδεθεί με την καθημερινότητα, τα καφενεία και τα καπηλειά της παλιάς Άρτας. Μετά τον Ανδρέα Κεχαγιά, την επιχείρηση ανέλαβαν οι γιοι του Κώστας και Γιώργος Κεχαγιάς.
Η φωτογραφία αποκτά ιδιαίτερη αξία καθώς αποτυπώνει όχι μόνο τους ανθρώπους της επιχείρησης αλλά και τον ίδιο τον χώρο παραγωγής του περίφημου «Τανκς», ενός ονόματος που επιβίωσε για δεκαετίες στη συλλογική μνήμη των Αρτινών. Συμπληρώνει μάλιστα τις πληροφορίες που έχουν παρουσιαστεί στα άρθρα για την ιστορία της ποτοποιίας Κεχαγιά και για τα γειτονικά καπηλειά όπου σερβίρονταν τα προϊόντα της, φωτίζοντας μια ακόμη πτυχή της κοινωνικής και επαγγελματικής ζωής της μεταπολεμικής Άρτας. (Η φωτογραφία προέρχεται από ανάρτηση του Στάθη Μπαρτζώκα και ανήκει στο αρχείο της Κικής Σακκά, τέως Δημάρχου Αρταίων).
Σχετικά: https://doxesdespotatou.com/sto-kapileio-tis-geitonias/ και https://doxesdespotatou.com/potopoieia-tis-artas-kechagia-tanks/
Άρτα, Απρίλιος 1951. Ο Δήμαρχος Αρταίων Παντελεήμων (Παντελής) Καλυβιώτης εκφωνεί λόγο από τον εξώστη του τότε Δημαρχείου Άρτας, στο κτήριο όπου αργότερα στεγάζονταν τα γραφεία του Εμπορικού Συλλόγου Άρτας. Σύμφωνα με τη συνοδευτική λεζάντα της φωτογραφίας, διακρίνονται από αριστερά οι: Τέτα Αλεξίου, Θωμάς Μεθόδιος, Παναγιώτης Γεωργακόπουλος, Δημήτριος Πέτσας, Αθανάσιος Ευταξίας, Παντελεήμων (Παντελής) Καλυβιώτης, Βίκτωρας Σακκάς, Χρ. Τσέτης, Λάμπρος Τρούγκος, Φ. Τζινέρης, Χαράλαμπος Τσέτης και Ιωάννης Τσέτης. Η φωτογραφία αποτελεί χαρακτηριστικό τεκμήριο της δημόσιας και πολιτικής ζωής της μεταπολεμικής Άρτας. (Φωτο από προσωπική συλλογή)
Η μακρά πορεία των συγκοινωνιών από τον κάμπο της Άρτας στα χωριά των Τζουμέρκων.
Υπήρξε μια εποχή που οι δρόμοι προς τα Τζουμέρκα δεν μετριούνταν σε χιλιόμετρα αλλά σε ώρες και κόπο. Η επικοινωνία ανάμεσα στον κάμπο της Άρτας και τα ορεινά χωριά γινόταν με τον παλιότερο τρόπο που γνώριζαν οι άνθρωποι του τόπου: με τα πόδια και με τα ζώα.
Η πρώτη εικόνα της διαδρομής αυτής ζωντανεύει μέσα από το καραβάνι των Βλάχων. Φορτωμένα μουλάρια και άλογα ανεβαίνουν αργά τον δρόμο προς τα Τζουμέρκα, κουβαλώντας ολόκληρη τη ζωή των οικογενειών τους. Κλινοσκεπάσματα, εργαλεία, τρόφιμα και προσωπικά αντικείμενα ακολουθούν τον ετήσιο δρόμο της μετακίνησης από τον εύφορο κάμπο προς τα θερινά βοσκοτόπια των βουνών. Δεν ήταν απλώς ένα ταξίδι· ήταν ένας τρόπος ζωής που κράτησε αιώνες και διαμόρφωσε την οικονομία και την κοινωνία της περιοχής.
Με το πέρασμα των χρόνων, οι χωματόδρομοι άρχισαν δειλά να δέχονται τους πρώτους μηχανοκίνητους επισκέπτες. Η δεύτερη φωτογραφία καταγράφει μια χαρακτηριστική στιγμή εκείνης της μετάβασης. Ένα από τα πρώτα αυτοκίνητα που τόλμησαν να διασχίσουν τις δύσβατες διαδρομές προς τα χωριά των Τζουμέρκων στέκεται φορτωμένο με αποσκευές και προμήθειες. Τα ταξίδια εξακολουθούσαν να είναι περιπέτεια. Οι βλάβες ήταν συχνές, οι δρόμοι στενοί και πολλές φορές επικίνδυνοι. Ωστόσο, η μηχανή είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει τους ρυθμούς της ζωής. Οι αποστάσεις μίκραιναν και τα χωριά έβγαιναν σταδιακά από την απομόνωση.
Η εξέλιξη αυτή κορυφώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 ο σταθμός των υπεραστικών λεωφορείων μεταφέρθηκε από κεντρικά σημεία στην ανατολική πλευρά της Άρτας, σε μια περιοχή που τότε βρισκόταν στα όρια της πόλης. Η τρίτη φωτογραφία αποτυπώνει εκείνο το νέο συγκοινωνιακό κέντρο. Τα λεωφορεία του ΚΤΕΛ, παρατεταγμένα στον χώρο στάθμευσης, αποτελούσαν πλέον τη βασική γέφυρα ανάμεσα στην πόλη και τα χωριά της Άρτας. Εκεί όπου άλλοτε ξεκινούσαν καραβάνια με μουλάρια, τώρα ξεκινούσαν καθημερινά δρομολόγια που μετέφεραν εργαζόμενους, μαθητές, στρατιώτες, εμπορεύματα και ολόκληρες οικογένειες.
Οι τρεις φωτογραφίες δεν καταγράφουν απλώς διαφορετικά μέσα μεταφοράς. Αποτυπώνουν τρεις εποχές της ίδιας ιστορίας. Από το βήμα του ζώου, στον θόρυβο της μηχανής και από εκεί στο οργανωμένο δίκτυο των λεωφορείων. Είναι η ιστορία της προσπάθειας των ανθρώπων της Άρτας να νικήσουν την απόσταση και να κρατήσουν ζωντανό τον δεσμό ανάμεσα στον κάμπο και τα βουνά.
Και ίσως γι’ αυτό οι εικόνες αυτές συγκινούν ακόμη. Γιατί πίσω από κάθε δρόμο, κάθε όχημα και κάθε διαδρομή, κρύβονται οι άνθρωποι που ταξίδεψαν, μόχθησαν και έγραψαν τη δική τους μικρή ιστορία στον τόπο των Τζουμέρκων. (Κείμενο: Αναστασία Καρρά)
