Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Μικροί μαθητές του 7ου Νηπιαγωγείου Άρτης, μασκαρεμένοι, φωτογραφίζονται μαζί με τη δασκάλα τους στην κεντρική πλατεία της πόλης, μπροστά από το συντριβάνι.

Ήταν μέρες Αποκριάς.
Δεν γνωρίζουμε με ποια αφορμή βρέθηκαν εκεί — σχολική έξοδος, περίπατος ή μια μικρή γιορτή της εποχής — όμως η στιγμή απαθανατίστηκε.

Οι στολές είναι φτιαγμένες στο σπίτι: χαρτόνια, κορδέλες, παλιά ρούχα και πολλή φαντασία.
Στέκονται μπροστά στον φακό με τη σοβαρότητα που είχαν πάντα οι σχολικές φωτογραφίες, μα η χαρά της μεταμφίεσης ξεχωρίζει.

Η πλατεία γίνεται σκηνικό και η τάξη μοιάζει να έχει βγει για λίγο από τους τοίχους της.
Από αυτές τις μικρές στιγμές χτίζεται η μνήμη μιας πόλης. (Φωτο : Αρχείο Σταύρου Μαστοράκη)

Μια αποκριάτικη μέρα που το σινεμά βγήκε στους δρόμους και η Άρτα έγινε για λίγο Άγρια Δύση……

Οι εικόνες ανήκουν στο αποκριάτικο καρναβάλι της Άρτας το 1957.

Ανάμεσα στους μεταμφιεσμένους διακρίνονται οι 4 φίλοι Σταύρος Μαστοράκης, Κώστας Παπαγιάννης, Βασίλης Ματσούκας και Μήτσος Ψηλός, ντυμένοι καουμπόηδες, καβάλα στα ζώα τους.

Ήταν τα χρόνια που το σινεμά έφερνε την Άγρια Δύση ως την επαρχία.

Οι νέοι έβλεπαν στην οθόνη μονομαχίες, σερίφηδες και απέραντες πεδιάδες — κι ύστερα έβγαιναν στους δρόμους και τα ξαναζούσαν με τα μέσα που είχαν.

Οι στολές φτιάχνονταν στο σπίτι.

Ο Σταύρος Μαστοράκης είχε κολλήσει κομμένα χαρτιά πάνω στα ρούχα του για να μοιάζουν με κινηματογραφικό κοστούμι, ενώ για σέλα χρησιμοποίησε μια παλιά κουβέρτα.

Τα ζώα δεν ήταν άλογα παρέλασης αλλά τα γνώριμα μουλάρια της πόλης, αυτά που όλο τον χρόνο κουβαλούσαν φορτία και έσερναν κάρα. Για μια μέρα έγιναν τα άτια της Άγριας Δύσης.

Η πομπή περνούσε από τις γειτονιές και οι άνθρωποι έβγαιναν στα κατώφλια.

Το καρναβάλι δεν ήταν παράσταση — ήταν η ίδια η πόλη. Κι όταν τέλειωνε το γλέντι, έμενε πάντα κάτι για τα παιδιά.

Στο τέλος της διαδρομής, ο Σταύρος οδήγησε το ζώο στον Άραχθο για πότισμα, όπως γινόταν κάθε μέρα.

Η φαντασία έσβησε ήσυχα και η καθημερινότητα ξαναπήρε τη θέση της.

Έτσι θυμούνται οι παλιοί το καρναβάλι: μια στιγμή όπου το σινεμά, η παρέα και η ζωή μπλέκονταν χωρίς σύνορα.Κι έτσι έμενε η Αποκριά — όχι σαν παράσταση, αλλά σαν ανάμνηση. (Φωτογραφίες : Σταύρος Μαστοράκης)

1958 – Η επιτροπή βράβευσης του Αρτινού καρναβαλιού εν δράσει….

Διακρίνονται τα μέλη της επιτροπής (από αριστερά) :  Νίκος Σιμεντζής, πρώην δήμαρχος, Κων/νος Μεγαπάνος, γυμναστής, Ευάγγελος Μαργώνης, κομμωτής, Θωμάς Μεθόδιος, έμπορος, Σπύρος Έξαρχος, έμπορος, Λεωνίδας Βλάχος, έμπορος, Ιωάννης Στόγιας, είδη κυνηγίου, Βασίλης Τσολιάς, Κιν/φος Ορφέας στο Κιλκίς, Γρηγόρης (Λάκης) Χριστόδουλου, πρακτ. ΠΡΟΠΟ, Άρης Γαλανός  γυμναστής, Τάκης Γκρεμπούνης, Λευτέρης Μανακανάτας, μαθητής, Νίκος Αρτέμης κ.α. (Φωτο από αρχείο Δημητρίου Στόγια, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Απόκριες σε σοκάκι της Άρτας, αρχές ’70. Αυτοσχέδιες στολές: καπέλα, σάλια, μάσκες, παλιά παλτά και ό,τι είχε η ντουλάπα του σπιτιού. Λίγη φαντασία ήταν αρκετή για να γίνει η γειτονιά ολόκληρο καρναβάλι — τότε που η μεταμφίεση ήταν υπόθεση της παρέας και όχι της βιτρίνας. Γιατί τότε δεν υπήρχαν στολές «νούμερο Μ». Υπήρχε μόνο «ό,τι κάτσει και ό,τι περισσέψει» — και πάλι πρώτοι στο καρναβάλι!

Μασκαράδες: Σοφία Καρατζά, Σόλων Σερβετάς, Πατρούλα Σκανδάλη, Γιάννης Σερβετάς, Γιώργος Σιμιτζής, ……Τσιγκρέλη, ……Σιμιτζή, Καίτη Βαλάρη κ.α. (Φωτο από αρχείο Σοφίας Καρατζά)

Ήταν μια Τετάρτη πριν τις Απόκριες, το 1982.
Μια παρέα γυναικών ντύθηκε αποκριάτικα και βγήκε στη Σκουφά.
Μπροστά ένα αυτοκίνητο, στο παράθυρο μια ντουντούκα και μέσα ένα κασετόφωνο που έπαιζε μουσική όσο πιο δυνατά μπορούσε.

Δεν υπήρχε πρόγραμμα, ούτε εξέδρα, ούτε βεβαιότητα ότι θα ξαναγίνει.
Υπήρχε μόνο γέλιο — και η απορία των περαστικών.

Την επόμενη χρονιά το κασετόφωνο ανέβηκε στο Παλαιό Δημαρχείο και ο ήχος άπλωσε περισσότερο.
Οι γυναίκες έγιναν περισσότερες.
Η παρέα έγινε ομάδες.
Και κάπου εκεί η πόλη άρχισε να το περιμένει.

Στην αρχή κάποιοι το κοίταζαν δύσπιστα.
Ύστερα το συνήθισαν.
Και τελικά έγινε η μέρα που κανείς δεν ήθελε να λείψει.

Με άρματα που κάθε χρόνο αλλάζουν όψη, με πειράγματα, σατιρικούς αυτοσχεδιασμούς και γλέντι μέχρι αργά — από τα πρώτα χρόνια στο Ξενία και αργότερα στου Πέτσα — το καρναβάλι κράτησε όχι επειδή οργανώθηκε τέλεια, αλλά επειδή δεν σταμάτησε ποτέ.

Και έτσι, σχεδόν αθόρυβα, μια αυθόρμητη βόλτα της παρέας έγινε συνήθεια μιας πόλης.

Στη φωτογραφία “Οι πρώτες καρναβαλίστριες: τότε που όλα ξεκινούσαν από την παρέα….”

“Όταν το καρναβάλι ήταν υπόθεση φίλων: η Αμαλία Ευταξία και η Κική Μανοπούλου στα πρώτα βήματα του θεσμού”. (Οι φωτογραφίες είναι απο το αρχείο του κ. Μάξιμου Μπανταλούκα)

Για την Εταιρεία Αρτινών Γραμμάτων έχουμε γράψει και παλιότερα. Στη φωτογραφία απεικονίζονται τα μέλη της Καλλιτεχνικής Συντροφιάς Αρτινών Γραμμάτων, κάποιες Απόκριες στις αρχές της δεκαετίας του ’60.

Διακρίνονται από αριστερά : Νίκος Χ. Καραβασίλης (βιολί), Κώστας Ψιλόπουλος (σαξόφωνο), Σπύρος Α. Τρομπούκης (Ακορντεόν), Χρήστος (Τάκης) Γκρεμπούνης (κιθάρα). Με τις μ΄σκες οι Σπύρος Ζαρκαλής και Βασίλειος Ντέτσικας. Δεγιά με την κιθάρα ο Ελευθέριος Κ. Ρίζος. (Φωτο από αρχείο Ι. Έξαρχου, Παρυσίαση Κ. Μπανιάς)

Για την Εταιρεία Αρτινών Γραμμάτων μπορείτε να διαβάσετε πληροφορίες στο λινκ https://doxesdespotatou.com/i-etairia-artinon-grammaton/

Αποκριές στην Άρτα χωρίς τον «Πανάρατο» δεν νοούνταν. Ήταν το μεγάλο λαϊκό δράμα της πόλης, ένα υπαίθριο θεατρικό δρώμενο που παιζόταν σε πλατείες, σταυροδρόμια και γειτονιές, μετακινούμενο από σημείο σε σημείο ώστε να το παρακολουθήσουν όλοι.

Ο θίασος αριθμούσε περίπου είκοσι άτομα. Κύρια πρόσωπα ήταν ο Βασιλιάς, η Βασιλοπούλα, ο Πανάρατος, ο Χάρος, ο Καρποφόρος, αξιωματικοί, σαλπιγκτές και στρατιώτες. Το έργο ξεκινούσε με τον μονόλογο του Χάρου, που προμήνυε το κακό και έδινε τον δραματικό τόνο.

Η υπόθεση είναι τραγική: ο Βασιλιάς ζητά από τον Πανάρατο να αναγγείλει στη Βασιλοπούλα ότι θα την παντρέψει, παρότι ο ίδιος την αγαπά. Ένας αντίζηλος τον προδίδει, ο νέος συλλαμβάνεται και οδηγείται στον αποκεφαλισμό. Ο Βασιλιάς παρουσιάζει το κεφάλι του στη Βασιλοπούλα, η οποία πεθαίνει από τη θλίψη, και στο τέλος ο ίδιος ο Βασιλιάς τιμωρείται.

Παρά την απλότητα των μέσων — κορόνα και κορδέλες για τον Βασιλιά, μαύρη προσωπίδα και προβιά για τον Χάρο, χάρτινες περικεφαλαίες για τους αξιωματικούς — η συγκίνηση ήταν βαθιά. Οι γυναίκες έκλαιγαν, τα παιδιά τρόμαζαν. Το κοινό δεν παρακολουθούσε απλώς· συμμετείχε συναισθηματικά.

Η προέλευση του δρωμένου συνδέεται με την κρητική αναγεννησιακή παράδοση. Μετά το 1669, όταν Κρήτες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη δυτική Ελλάδα, μετέφεραν μαζί τους και έργα της κρητικής λογοτεχνίας. Ανάμεσά τους η τραγωδία Ερωφίλη του Γεώργιος Χορτάτζης, η οποία γνώρισε μεγάλη διάδοση και στα Επτάνησα. Η έρευνα δείχνει ότι ο «Πανάρατος» αποτελεί λαϊκή διασκευή της Ερωφίλης, προσαρμοσμένη στη γλώσσα και στα μέτρα της τοπικής παράδοσης.

Ενδιαφέρον έχει και η διάδοση του δρωμένου εκτός Άρτας. Στο Καρπενήσι, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο «Πανάρετος» μεταφέρθηκε από Ηπειρώτη κτίστη, τον Τασιό Παπαγεωργίου, ο οποίος εργαζόταν εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα και είχε μαζί του γραμμένο το έργο σε τετράδιο. Από αυτό το χειρόγραφο διάβαζαν οι ηθοποιοί και έτσι το δρώμενο ρίζωσε και στην Ευρυτανία, αποκτώντας μάλιστα εκτενέστερες παραλλαγές.

Γι’ αυτό και το έργο δεν διασώζεται παντού στην ίδια μορφή. Στην Άρτα καταγράφηκε σύντομη εκδοχή περίπου 109–110 στίχων, ενώ σε άλλες περιοχές, όπως στο Καρπενήσι, σώζονται παραλλαγές 260 ή και 313 στίχων. Η διαφορά δεν είναι αντίφαση· είναι απόδειξη της ζωντανής προφορικής μετάδοσης και των τοπικών διασκευών.

Ο «Πανάρατος» παιζόταν από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν ήταν απλώς αποκριάτικη διασκέδαση. Ήταν λαϊκό θέατρο, φορέας μνήμης και συνέχειας, μια μορφή μέσα από την οποία η κοινότητα διατηρούσε ζωντανή — έστω μεταμορφωμένη — μια παλαιότερη τραγωδία…

(Πηγές : Γεώργιος Θ. Ζώρας, «Πανάρατος, νέα (λαϊκή) διασκευή της Ερωφίλης», Παρνασσός (Φιλολογικό περιοδικό), τόμ. ΙΖ΄, αρ. 3 (Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1975), ειδικά οι σελ. 437–440.

Γ. Θ. Ζώρας – Π. Κρέτση-Λεοντσίνη, Πανάρατος, μονόπρακτος: λαϊκή διασκευή της Ερωφίλης, Σπουδαστήριο Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 1957.

Γεώργιος Σπ. Βασταρούχας, «Αποκριές στην παλιά Άρτα», Σκουφάς (περιοδικό/έκδοση Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου «Ο Σκουφάς»).

«Πανάρετος: Αποκριάτικο έθιμο που συνηθίζεται στο Καρπενήσι…», Ευρυτανικός Παλμός, 21.03.2021

Σωτήρης Σαρλής, «Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998.)

Σκηνή από το υπαίθριο λαϊκό θεατρικό έργο «Ο Πανάρατος». Φωτογραφία δημοσιευμένη σε παλαιά έκδοση της εφημερίδας “Ηχώ της Άρτας”. (Αρχείο Α. Καρρά)