Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Καθώς ολοκληρώνεται αυτή η μικρή διαδρομή μέσα από το άλμπουμ του Χόλτερμαν, αισθάνομαι την ανάγκη να εκφράσω για ακόμη μία φορά τη βαθιά μου ευγνωμοσύνη προς την οικογένεια Χόλτερμαν και ιδιαίτερα προς τη Sally Holtermann, για την εμπιστοσύνη και τη γενναιοδωρία με την οποία μοιράστηκαν αυτό το πολύτιμο φωτογραφικό υλικό.

Οι εικόνες αυτές δεν αποτελούν μόνο ιστορικά τεκμήρια· είναι μικρά παράθυρα σε μια Άρτα που χάθηκε με τον χρόνο, αλλά συνεχίζει να ζει μέσα από τις μνήμες, τα τοπία και τους ανθρώπους της. Μέσα από τον φακό του Χόλτερμαν αναδύεται μια εποχή σιωπηλή και αυθεντική, γεμάτη φως, ποτάμια, δρόμους και πρόσωπα που κουβαλούν ακόμη την ανάσα του τόπου.

Η επιλογή να παρουσιαστεί το υλικό σε μορφή flipbook ήταν μια προσωπική δημιουργική προσπάθεια, με σκοπό να δοθεί η αίσθηση ενός παλιού άλμπουμ που ξεφυλλίζεται αργά, εικόνα με εικόνα. Η σύνθεση και η επιμέλεια έγιναν από εμένα με τη χρήση του Adobe InDesign, με σεβασμό στο πρωτότυπο υλικό αλλά και με την επιθυμία να αποκτήσει μια νέα, ζωντανή μορφή για τον σημερινό θεατή. Οι φωτογραφίες και οι τίτλοι παρουσιάζονται ακριβώς όπως καταγράφονται στο πρωτότυπο άλμπουμ του Χόλτερμαν, διατηρώντας πιστά τον χαρακτήρα και την αυθεντικότητα της αρχικής έκδοσης.

Εύχομαι αυτό το μικρό ταξίδι στις φωτογραφίες του Χόλτερμαν να έφερε όλους μας λίγο πιο κοντά στην παλιά Άρτα — σε μια πόλη που εξακολουθεί να υπάρχει πίσω από τις εικόνες, τις σκιές και τις ιστορίες της.

Αν θεωρείτε πως αυτό το υλικό αξίζει να ταξιδέψει ακόμη πιο μακριά, μοιραστείτε αυτή την ανάρτηση. Ίσως έτσι οι εικόνες αυτές βρουν τον δρόμο τους σε ανθρώπους που αγαπούν την ιστορία, τη μνήμη και την παλιά ψυχή αυτού του τόπου. (Επιμέλεια παρουσίασης και δημιουργία flipbook: Αναστασία Καρρά)

Σας προσκαλώ λοιπόν να ξεφυλλίσετε ολόκληρο το άλμπουμ, όπως το οραματίστηκα και το παρουσίασα σε ψηφιακή μορφή.

https://heyzine.com/flip-book/20288a2c97.html

Leafing Through Holtermann’s Album

As this small journey through Holtermann’s album comes to an end, I feel the need to once again express my sincere gratitude to the Holtermann family, and especially to Sally Holtermann, for the trust and generosity with which they shared this valuable photographic material.

These images are not merely historical documents; they are small windows into a world that has faded with time, yet still survives through landscapes, memories, and the people connected to them. Through Holtermann’s lens emerges a quiet and authentic era, filled with light, rivers, roads, and faces that still carry the spirit of those places.

The decision to present this material in the form of a flipbook was a personal creative effort, intended to recreate the feeling of slowly leafing through an old photographic album, image by image. The composition and editorial presentation were created by me using Adobe InDesign, with deep respect for the original material and with the desire to give it a new and vivid form for today’s viewer. The photographs and titles are presented exactly as they appear in Holtermann’s original album, preserving the authenticity and character of the original edition.

I hope this small visual journey through Holtermann’s photographs has brought us all a little closer to the landscapes, memories, and atmosphere of another era — a world that still lives quietly behind these images and stories.

If you believe this material deserves to travel further, feel free to share this post. Perhaps these photographs will find their way to people who value history, memory, and the enduring spirit of these places.

(Presentation editing and flipbook creation: Anastasia Karra)

Η τελευταία φωτογραφία του άλμπουμ μάς οδηγεί στην ανατολική είσοδο της Άρτας, στον δρόμο Άρτα – Κόπραινα. Έναν δρόμο που άλλοτε σκιάζονταν από επιβλητικές λεύκες, σχηματίζοντας μια φυσική λεωφόρο που υποδεχόταν τον ταξιδιώτη πριν μπει στην πόλη. Από εδώ περνούσε η σύνδεση της Άρτας με το λιμάνι της Κόπραινας, το θαλάσσιο πέρασμα που ένωνε την περιοχή με τη νότια Ελλάδα και τον υπόλοιπο κόσμο.

Ο Χόλτερμαν καταγράφει τη σκηνή με τον τίτλο “Avenue of Lefkas on the Coprena road out of Arta”, πιθανότατα παρανοώντας τη λέξη «λεύκες» και αποδίδοντάς την ως “Lefkas”. Κι όμως, ακόμη και μέσα από αυτή τη μικρή αστοχία, η φωτογραφία διατηρεί όλη τη γοητεία μιας άλλης εποχής: ενός δρόμου σιωπηλού, σχεδόν τελετουργικού, όπου οι ψηλές λεύκες υψώνονταν σαν φυσικές κολόνες στην είσοδο της πόλης. (Φωτογραφία από το αρχείο της οικογένειας Holtermann)

The Avenue of Poplars

The final photograph of Holtermann’s album brings us to the eastern entrance of Arta, along the Arta–Koprena road. Once lined with towering poplar trees, this road formed a natural avenue welcoming travelers into the town. It was the route connecting Arta with the port of Koprena, the harbor that linked the region with southern Greece and the wider world.

Holtermann recorded the scene under the title “Avenue of Lefkas on the Coprena road out of Arta”, most likely misunderstanding the Greek word “lefkes” (poplars) as “Lefkas.” Yet even through this small misunderstanding, the photograph preserves all the charm of another era: a quiet, almost ceremonial road where the tall poplars rose like natural columns at the gateway to the city. (Photo courtesy of the Holtermann family)

Μια από τις τελευταίες φωτογραφίες του άλμπουμ του Χόλτερμαν μάς μεταφέρει στον Μάρτιο του 1931, όταν ο Άραχθος φούσκωσε και σκέπασε τις όχθες του. Το παλιό γεφύρι στέκει αγέρωχο πάνω από τα ορμητικά νερά, σαν να δοκιμάζεται για ακόμη μία φορά από τη δύναμη της φύσης. Οι μεγάλες καμάρες του μοιάζουν να αιωρούνται μέσα στην πλημμύρα, ενώ στο βάθος το τοπίο χάνεται μέσα στη χειμωνιάτικη υγρασία και την ομίχλη.

Η εικόνα δεν καταγράφει μόνο ένα φυσικό φαινόμενο· αποτυπώνει και τη διαρκή σχέση των ανθρώπων της Άρτας με τον ποταμό. Ο Άραχθος, άλλοτε δρόμος ζωής κι άλλοτε απειλή, καθόριζε τον ρυθμό της καθημερινότητας, των ταξιδιών και της αγωνίας των κατοίκων. Μέσα στη σιωπή της φωτογραφίας, σχεδόν μπορεί κανείς να φανταστεί τον βουητό του νερού και τους ανθρώπους που στάθηκαν τότε στις όχθες, παρακολουθώντας με δέος τη δύναμη του ποταμού. (Φωτογραφία από το αρχείο της οικογένειας Holtermann)

The Flooded Arachthos, March 1931

One of the final photographs from Holtermann’s album takes us back to March 1931, when the Arachthos River overflowed and covered its banks. The old stone bridge stands proudly above the rushing waters, as if being tested once more by the power of nature. Its great arches seem to float within the flood, while in the background the landscape fades into winter mist and humidity.

This image captures more than a natural phenomenon; it reflects the enduring relationship between the people of Arta and their river. The Arachthos, at times a path of life and at others a threat, shaped the rhythm of everyday life, travel, and the anxieties of the local inhabitants. Within the silence of the photograph, one can almost imagine the roar of the waters and the people standing along the banks, watching in awe the force of the river. (Photo courtesy of the Holtermann family)

Η φωτογραφία του Richard William Holtermann παρουσιάζει μια από τις τελευταίες γνωστές απεικονίσεις του τεμένους όπου διατηρείται ακόμη σχεδόν ακέραιο το ρεβάκ (η θολωτή στοά) της βόρειας όψης. Σε αντίθεση με τις λήψεις του Αριστοτέλη Ζάχου του 1915–1916, όπου η στοά αποτυπώνεται κυρίως υπό γωνία, εδώ έχουμε μια περισσότερο μετωπική και σαφή εικόνα της αρχιτεκτονικής της μορφής και της κατάστασής της λίγο πριν την οριστική κατάρρευση των επιμέρους στοιχείων της.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί επίσης η έντονα χορταριασμένη και σχεδόν «ζωντανή» στέγη του μνημείου, επάνω στην οποία έχουν αναπτυχθεί πυκνή βλάστηση και τριγύρω κυπαρίσσια, στοιχεία που ενισχύουν την εικόνα εγκατάλειψης αλλά και τη μοναδική ατμόσφαιρα του χώρου κατά τον Μεσοπόλεμο. Η φωτογραφία αποτυπώνει χαρακτηριστικά τη μεταβατική φάση του τεμένους: ένα σημαντικό οθωμανικό μνημείο που εξακολουθεί ακόμη να στέκει επιβλητικό, φέροντας όμως ήδη εμφανή τα σημάδια της φθοράς και της μακρόχρονης εγκατάλειψης. (Φωτογραφία από το αρχείο της οικογένειας Holtermann)

The Last Revak!

The photograph of R. Holtermann presents one of the last known images of the Faik Pasha Mosque in which the revak (the domed portico of the northern façade) still survives in an almost intact state. Unlike the photographs taken by Aristotelis Zachos in 1915–1916, where the portico is depicted mainly from an angle, this image offers a more frontal and clearer view of its architectural form and condition shortly before the final collapse of several of its structural elements.

Particularly striking is the heavily overgrown and almost “living” roof of the monument, covered with dense vegetation and cypress trees. These elements reinforce both the sense of abandonment and the unique atmosphere surrounding the site during the interwar period. The photograph vividly captures the transitional state of the mosque: an important Ottoman monument that still stands imposing and dignified, while already bearing the visible marks of decay and long abandonment. (Photo courtesy of the Holtermann family)

Το τέμενος του Φαΐκ Πασά στην Άρτα, σε φωτογραφία του Richard William Holtermann, 1931.
Η λήψη παρουσιάζει το μνημείο μέσα στο φυσικό και αγροτικό τοπίο της περιοχής του Ιμαρέτ, δυτικά της Άρτας, σε μια εποχή κατά την οποία το τέμενος διατηρούσε ακόμη μεγάλο μέρος της αρχικής του μορφής. Τα κυπαρίσσια και η πυκνή βλάστηση που περιβάλλουν το μνημείο ενισχύουν την αίσθηση απομόνωσης και εγκατάλειψης που χαρακτήριζε ήδη την περιοχή κατά τον Μεσοπόλεμο.

Η φωτογραφία αποτελεί τη δεύτερη παλαιότερη γνωστή φωτογραφική απεικόνιση του τεμένους μετά τις λήψεις του Αριστοτέλη Ζάχου (1915–1916).

Περισσότερα στοιχεία και ιστορικές φωτογραφίες του μνημείου περιλαμβάνονται στην εργασία μου:
«Ένα παλιό Τουρκικό έργο, ξεχασμένο στην Ελλάδα : Το τζαμί του Φαΐκ Πασά στην Άρτα…»https://doxesdespotatou.com/ena-palio-toyrkiko-ergo-xechasmeno-sti/

The Faik Pasha Mosque in Arta

The Faik Pasha Mosque in Arta, photographed by Richard William Holtermann in 1931.

The photograph presents the monument within the natural and rural landscape of the Imaret area, west of Arta, at a time when the mosque still preserved much of its original form. The cypress trees and dense vegetation surrounding the monument reinforce the sense of isolation and abandonment that already characterized the area during the interwar period.

This photograph constitutes the second oldest known photographic depiction of the mosque after the photographs taken by Aristotelis Zachos in 1915–1916.

Further information and historical photographs of the monument are included in my study:

“An Old Turkish Monument, Forgotten in Greece: The Faik Pasha Mosque in Arta…”
https://doxesdespotatou.com/ena-palio-toyrkiko-ergo-xechasmeno-sti/