Τα αντίποινα των κατακτητών στη Λιμίνη της Άρτας

Δημοσιεύθηκε την 18 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Οι εκτελέσεις κατοίκων μετά τις αντιστασιακές ενέργειες στην περιοχή του Κομποτίου

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι αντιστασιακές ενέργειες εναντίον στρατιωτικών εγκαταστάσεων και συγκοινωνιακών υποδομών προκαλούσαν συχνά σκληρά αντίποινα σε βάρος του άμαχου πληθυσμού. Οι κατακτητές επιχειρούσαν με αυτόν τον τρόπο να τρομοκρατήσουν τους κατοίκους και να αποτρέψουν τη συνεργασία τους με τις αντιστασιακές οργανώσεις.

Μια τέτοια περίπτωση καταγράφει ο Στέφανος Παππάς στο βιβλίο του Η Εθνική Αντίστασις ΕΟΕΑ–ΕΔΕΣ (1970), αναφερόμενος στα γεγονότα που σημάδεψαν το χωριό Λιμίνη της Άρτας κατά την περίοδο της Κατοχής.

Η δολιοφθορά στη γέφυρα του Κομποτίου και οι εκτελέσεις

Σύμφωνα με τον Παππά, κατά το διάστημα από τον Οκτώβριο του 1942 έως τον Μάρτιο του 1943, οι ιταλικές δυνάμεις προχώρησαν σε αντίποινα εναντίον κατοίκων της Λιμίνης, εξαιτίας δολιοφθοράς που είχε πραγματοποιήσει ο ΕΔΕΣ στη γέφυρα του Κομποτίου.

Το σαμποτάζ πιθανότατα πραγματοποιήθηκε στη γέφυρα πίσω από το Κομπότι, στον δρόμο που οδηγεί προς τη Φλωριάδα και μέσω του οποίου οι ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις ανέβαιναν στην ορεινή περιοχή.

Ανάμεσα στα θύματα ήταν δύο αδέλφια από τη Λιμίνη, ο Αριστείδης Πέταλης του Αθανασίου και ο Σπυρίδων Πέταλης του Αθανασίου.

Οι Ιταλοί τούς συνέλαβαν ως υπόπτους για συμμετοχή στην αντιστασιακή ενέργεια. Στη συνέχεια τους οδήγησαν στη γέφυρα του Κομποτίου, στο σημείο όπου είχε πραγματοποιηθεί η δολιοφθορά, και τους εκτέλεσαν.

Η επιλογή του τόπου της εκτέλεσης δεν φαίνεται τυχαία. Συνδέοντας την τιμωρία των δύο κατοίκων με τον χώρο του σαμποτάζ, οι κατακτητές επιδίωκαν να εκφοβίσουν τον τοπικό πληθυσμό και να αποτρέψουν ανάλογες ενέργειες.

Η δολοφονία του Μιχάλη Γιώτη

Ο Παππάς αναφέρει ακόμη τον θάνατο του Μιχάλη Γιώτη του Αλεξάνδρου, επίσης καταγόμενου από τη Λιμίνη, ο οποίος υπηρετούσε ως υπενωμοτάρχης της Χωροφυλακής.

Ο Γιώτης σκοτώθηκε από τους Ιταλούς στην περιοχή των Σελλάδων, με την κατηγορία ότι ανήκε στον ΕΔΕΣ.

Η περίπτωσή του δείχνει ότι οι διώξεις δεν περιορίζονταν αποκλειστικά σε όσους θεωρούνταν υπεύθυνοι συγκεκριμένων δολιοφθορών, αλλά επεκτείνονταν και σε πρόσωπα που οι κατοχικές αρχές υποπτεύονταν ότι διατηρούσαν σχέσεις με την Αντίσταση.

Ένα ακόμη θύμα κατά τη γερμανική Κατοχή

Στην ίδια αφήγηση μνημονεύεται και ο Σωτήριος Σταύρος, κάτοικος της Λιμίνης, ο οποίος εκτελέστηκε από τους Γερμανούς έπειτα από δολιοφθορά σε τηλεγραφικούς στύλους.

Πρόκειται για μεταγενέστερο περιστατικό, που συνδέεται με τη γερμανική περίοδο της Κατοχής και φανερώνει ότι η πρακτική των αντιποίνων συνεχίστηκε και μετά την αποχώρηση των Ιταλών.

Η πυρπόληση της Λιμίνης και η μεταπολεμική εικόνα του χωριού

Τα δεινά της Λιμίνης δεν σταμάτησαν με τις εκτελέσεις. Στις 20 Οκτωβρίου 1943 οι γερμανικές δυνάμεις πυρπόλησαν το χωριό, καταστρέφοντας 58 από τα 64 σπίτια του. Πολύτιμες πληροφορίες για την κατάσταση που επικρατούσε μετά την Κατοχή μάς δίνει ο Sidney B. Carter, ο οποίος εργαζόταν για λογαριασμό της UNRRA και συνόδευε τη φωτογράφο Βούλα Παπαϊωάννου στην περιοδεία της στη Βόρεια και Δυτική Ελλάδα. Στο ημερολόγιό του καταγράφει ότι, όταν επισκέφθηκαν τη Λιμίνη στις 19 Φεβρουαρίου 1946, η ανοικοδόμηση του χωριού, που είχε αρχίσει τον Ιούλιο του 1945, είχε σχεδόν ολοκληρωθεί. Το σχολείο, ωστόσο, παρέμενε ακατάλληλο, καθώς τα ξύλινα μέρη του είχαν αφαιρεθεί για καυσόξυλα. Έτσι, τα 80 παιδιά του χωριού έκαναν μάθημα μέσα στην εκκλησία, καθισμένα στο πάτωμα πάνω σε λαγοτόμαρα και σακιά. Τη συγκλονιστική αυτή εικόνα απαθανάτισε με τον φακό της η Βούλα Παπαϊωάννου.

Η Λιμίνη στη μνήμη της Κατοχής

Τα γεγονότα αυτά φωτίζουν μια πλευρά της Κατοχής που συχνά παραμένει στη σκιά των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων: το βαρύ τίμημα που πλήρωναν οι μικρές τοπικές κοινωνίες, τόσο από τα αντίποινα για τη δράση των αντιστασιακών οργανώσεων όσο και από τη γενικότερη βία των κατακτητών.

Στη Λιμίνη, οι εκτελέσεις κατοίκων από τους Ιταλούς και η πυρπόληση του χωριού από τους Γερμανούς σημάδεψαν βαθιά τη ζωή των ανθρώπων. Η φωτογραφία των παιδιών που, τον Φεβρουάριο του 1946, παρακολουθούσαν το μάθημά τους μέσα στην εκκλησία αποτελεί μια συγκινητική μαρτυρία των δυσκολιών που εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, αλλά και της προσπάθειάς τους να ξαναχτίσουν τη ζωή τους.

Η καταγραφή των ονομάτων των θυμάτων, των γεγονότων και των μαρτυριών που διασώθηκαν δεν αποτελεί μόνο ιστορική αναφορά. Είναι ένας τρόπος να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη μιας μικρής κοινότητας που δοκιμάστηκε σκληρά και να αποδοθεί στους ανθρώπους της η θέση που τους ανήκει στην ιστορία της Άρτας κατά την Κατοχή.

Πηγή: 1. Στέφανος Β. Παππάς, Η Εθνική Αντίστασις: ΕΟΕΑ–ΕΔΕΣ 1941–1944 Νομού Άρτης και η προσφορά του ωργανωμένου αμάχου πληθυσμού εις τον αγώνα τούτον, Αθήνα, 1970, σ. 67, ενότητα «Αντίποινα κατακτητών κατά αμάχου πληθυσμού χωρίου Λιμίνης».

2. Sidney B. Carter, ημερολόγιο αποστολής UNRRA, 19.2.1946, απόσπασμα δημοσιευμένο στην Πανηπειρωτική, φ. 26 (Νοέμβριος 2022), σ. 15.

Στη φωτογραφία : Λιμίνη Άρτας, 19 Φεβρουαρίου 1946. Τα παιδιά παρακολουθούν το μάθημά τους στην εκκλησία του χωριού. Φωτογραφία: Βούλα Παπαϊωάννου, Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη. Ψηφιακή ανασύνθεση από την ιστορική φωτογραφία.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

25 Απριλίου 1943: Μια μυστική συνάντηση στο μοναστήρι των Μελατών

Δημοσιεύθηκε την 18 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Μια άγνωστη προσπάθεια συνεννόησης ανάμεσα σε στελέχη του ΕΑΜ και αξιωματικούς του ΕΔΕΣ στην περιοχή της Άρτας.

Την άνοιξη του 1943, καθώς οι αντιστασιακές οργανώσεις ενίσχυαν τη δράση τους στην περιοχή της Άρτας, οι πολιτικές και οργανωτικές διαφορές ανάμεσα στις ένοπλες ομάδες είχαν αρχίσει να γίνονται αισθητές. Παράλληλα, όμως, εξακολουθούσαν να υπάρχουν προσωπικές επαφές και προσπάθειες συνεννόησης μεταξύ στελεχών διαφορετικών πολιτικών κατευθύνσεων.

Μια τέτοια, ελάχιστα γνωστή πρωτοβουλία πραγματοποιήθηκε στις 25 Απριλίου 1943, στο μοναστήρι των Μελατών, όπως περιγράφει ο Αλέκος Κουτσούκαλης στον δεύτερο τόμο του έργου του.

Αφορμή υπήρξε η αποκάλυψη εγγράφου σχετικού με τη δραστηριοποίηση φιλοβασιλικών στοιχείων στις γραμμές του ΕΔΕΣ. Με πρωτοβουλία του συνταγματάρχη Ηλία Λουτσάρη οργανώθηκε μυστική συνάντηση, στην οποία συμμετείχαν ο ταγματάρχης Γιώργος Μαντζούκης, ο ηγούμενος της μονής Γεράσιμος Καλούτσης και ο Αλέκος Κουτσούκαλης, εκπρόσωπος του ΕΑΜ της Άρτας.

Ο Μαντζούκης ανήκε τότε στον ΕΔΕΣ, διατηρούσε όμως επαφές με στελέχη και των δύο αντιστασιακών οργανώσεων. Η παρουσία του στη συνάντηση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η μετέπειτα πορεία του υπήρξε αντικείμενο διαφορετικών και συχνά αντικρουόμενων αφηγήσεων.

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε με απόλυτη μυστικότητα και διήρκεσε μία νύχτα. Δεν υπογράφηκε επίσημη συμφωνία. Σύμφωνα με τον Κουτσούκαλη, ο ίδιος κράτησε ένα σύντομο πρακτικό των συζητήσεων και στη συνέχεια παρέδωσε από ένα αντίγραφο στους συμμετέχοντες.

Τα έξι σημεία της συμφωνίας

  1. Ο Γιώργος Μαντζούκης θα διατηρούσε και θα οργάνωνε καλύτερα την ένοπλη ομάδα του, παραμένοντας στρατιωτικός υπαρχηγός του ΕΔΕΣ. Παράλληλα, θα ενίσχυε τους δημοκρατικούς αξιωματικούς της οργάνωσης και θα διατηρούσε τακτική επαφή με τον Κομνηνό Πυρομάγλου.
  2. Ο Ηλίας Λουτσάρης θα συγκροτούσε στην περιοχή μια ανεξάρτητη και ευκίνητη ένοπλη ομάδα, αποτελούμενη από ανθρώπους που επιθυμούσαν να πολεμήσουν τους κατακτητές χωρίς να ενταχθούν ούτε στον ΕΛΑΣ ούτε στον ΕΔΕΣ.
  3. Ο ηγούμενος Γεράσιμος Καλούτσης θα ενίσχυε οικονομικά και με τρόφιμα τις ομάδες Μαντζούκη και Λουτσάρη, επιπλέον της βοήθειας που παρείχε ήδη σε τμήματα του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ. Παράλληλα, με προφορικό σημείωμα της Επιτροπής του ΕΑΜ Άρτας, θα επέτρεπε στο μοναστήρι να φιλοξενεί παράνομα στελέχη του ΕΑΜ και καταδιωκόμενους αγωνιστές.
  4. Ο Αλέκος Κουτσούκαλης θα ενημέρωνε τακτικά τον Λουτσάρη για την κατάσταση στην πόλη της Άρτας και τις κινήσεις των κατακτητών, ενώ συγχρόνως θα ενημερωνόταν για την πορεία εφαρμογής της συμφωνίας.
  5. Η συμφωνία δεν στρεφόταν εναντίον του ΕΛΑΣ ή του ΕΔΕΣ. Σκοπός της, σύμφωνα με το κείμενο, ήταν η ενθάρρυνση και ενίσχυση των δημοκρατικών αξιωματικών, ο εκδημοκρατισμός των ένοπλων δυνάμεων του ΕΔΕΣ και η αποτελεσματικότερη δράση εναντίον των κατακτητών και των συνεργατών τους.
  6. Η συμφωνία θα παρέμενε μυστική. Όπως αναφέρει ο Κουτσούκαλης, δεν είχε μεγάλη διάρκεια, καθώς σύντομα μεσολάβησαν γεγονότα που την ατόνησαν.

Η συνέχεια: Οι «Τρυπογιώργηδες»

Παρά τη σύντομη διάρκεια της συμφωνίας, ο Ηλίας Λουτσάρης δεν εγκατέλειψε την ιδέα της ανεξάρτητης ένοπλης δράσης. Αργότερα συγκρότησε ένα μικρό τμήμα, γνωστό ως «Τρυπογιώργηδες», που ανέπτυξε αντιστασιακή δραστηριότητα στην περιοχή.

Η ονομασία παρέπεμπε, σύμφωνα με τον Κουτσούκαλη, στην παλαιότερη κλέφτικη και επαναστατική παράδοση των Ραδοβιζίων, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη των αγωνιστών του 1821.

Ανάμεσα στα μέλη της ομάδας αναφέρονται ο Γιάννης Τσέλιος, ο Χρήστος Τσίνας, ο Βασίλης Λιότσος, ο Γιώργος Μπούρας, ο Νώντας Καλαμπόκας, ο Βασίλης Κυρίτσης, ο Κώστας Ψαθάς, ο Χρήστος Κούκος και ο Βαγγέλης Δημητρίου.

Η δράση των «Τρυπογιώργηδων» μέσα στην Άρτα

Ο Κουτσούκαλης καταγράφει και ένα επεισόδιο που συνδέεται με τη δράση της ομάδας μέσα στην κατεχόμενη Άρτα. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, ο Γιάννης Τσέλιος, σε συνεννόηση με το τοπικό ΕΑΜ, εισήλθε στην πόλη μεταμφιεσμένος σε χωρικό και σκότωσε με μαχαίρι έναν κάτοικο που θεωρούνταν συνεργάτης των κατακτητών. Στη συνέχεια έριξε χειροβομβίδα και κατάφερε να διαφύγει.

Το περιστατικό αποτελεί μια ακόμη μαρτυρία για τη δράση των αντιστασιακών ομάδων, η οποία δεν περιοριζόταν στις ορεινές περιοχές, αλλά έφθανε και μέσα στην ίδια την πόλη της Άρτας.

Η μυστική συνάντηση των Μελατών αποτελεί ένα ενδιαφέρον επεισόδιο της τοπικής ιστορίας της Αντίστασης. Μας μεταφέρει σε μια περίοδο κατά την οποία, παρά τις αυξανόμενες αντιθέσεις, εξακολουθούσαν να αναζητούνται τρόποι συνεργασίας και κοινής δράσης απέναντι στους κατακτητές.

Η συμφωνία δεν αποδείχθηκε μακρόβια. Η ίδια η πραγματοποίησή της, όμως, φανερώνει πόσο σύνθετες ήταν οι σχέσεις ανάμεσα στα πρόσωπα και στις αντιστασιακές οργανώσεις της περιοχής, πριν από τις συγκρούσεις που θα ακολουθούσαν.

Πηγή : Αλέκος Κουτσούκαλης, Η Εθνική Αντίσταση του Νομού Άρτας 1940–1945: Αναμνήσεις – Σκέψεις – Κρίσεις, τόμος Β΄, Αθήνα, Ιωλκός, 1985, σσ. 32–33.

Στη φωτογραφία “Η είσοδος της Μονής Μελατών, πιθανότατα τη δεκαετία του 1950”. Φωτογραφία από το αρχείο του Τρ. Παπαζήση.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

Γυμνάσιο Θηλέων Άρτας – Δεκαετία 1960

Δημοσιεύθηκε την 15 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Μια όμορφη αναμνηστική φωτογραφία από το Γυμνάσιο Θηλέων Άρτας, τη δεκαετία του 1960.

Οι μαθήτριες ποζάρουν στην αίθουσα διδασκαλίας, μαζί με την καθηγήτριά τους, κ. Τσίρκα, την οποία βλέπουμε στο κέντρο της φωτογραφίας.

Οι χαρακτηριστικές σχολικές ποδιές, τα ξύλινα θρανία και τα νεανικά πρόσωπα μας μεταφέρουν στη σχολική καθημερινότητα μιας άλλης εποχής.

Μια εικόνα που σίγουρα θα ξυπνήσει αναμνήσεις σε πολλές παλιές μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων Άρτας.

Πηγή : Αρχείο Σοφίας Καρατζά

Δημοσιεύθηκε στη Η Εκπαίδευση στην Άρτα | Σχολιάστε

«Το στραβόξυλο» του Δημήτρη Ψαθά στους Κωστακιούς (1961)

Δημοσιεύθηκε την 15 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Μια αναμνηστική φωτογραφία από την παράσταση του θεατρικού έργου «Το στραβόξυλο» του Δημήτρη Ψαθά, που ανέβηκε στους Κωστακιούς της Άρτας το 1961.

Σύμφωνα με τη χειρόγραφη σημείωση στην πίσω πλευρά της φωτογραφίας, υπεύθυνος για την παράσταση ήταν ο δάσκαλος Άγγελος Στεργίου, τον οποίο βλέπουμε δεύτερο από αριστερά.

Η φωτογραφία διασώζει μια όμορφη στιγμή από την πολιτιστική ζωή των Κωστακιών, όταν οι ερασιτεχνικές θεατρικές παραστάσεις έδιναν την ευκαιρία στους κατοίκους να συμμετέχουν ενεργά σε καλλιτεχνικές δραστηριότητες. Ένα ακόμη μικρό αλλά σημαντικό τεκμήριο της τοπικής ιστορίας, που μας θυμίζει τους ανθρώπους και τις πρωτοβουλίες που έδιναν ζωή στα χωριά της Άρτας.

Πηγή : Αρχείο Ελευθερίας Πετανίτη

Δημοσιεύθηκε στη Η μουσική, τα σινεμά και το ερασιτεχνικό θέατρο στην Άρτα | Σχολιάστε

Ο ΑΕΤΟΣ Άρτας και οι πανηγυρισμοί των φιλάθλων του (1957–1958)

Δημοσιεύθηκε την 15 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Μια υπέροχη φωτογραφία από την ποδοσφαιρική Άρτα της δεκαετίας του 1950, γεμάτη χαμόγελα, ενθουσιασμό και νεανική ζωντάνια.

Ο τερματοφύλακας του ΑΕΤΟΥ, Βαγγέλης Μπακατσέλος, στους ώμους φανατικών φίλων της νικήτριας ομάδας, σε μια αυθόρμητη εκδήλωση χαράς.

Στη φωτογραφία αναγνωρίζονται επίσης οι Κώστας Μπλάτσας, Νίκος Θεοχάρης, Νίκος Γαζέτας, Αχιλλέας Παπακώστας, Βασίλης Σταυρούλας και Χρήστος Κατσαδωράκης.

Πηγή : Αρχείο Κ. Μπανιά

Δημοσιεύθηκε στη Η ομάδα του Αετού | Σχολιάστε

Εκεί όπου τελείωνε ο αμαξιτός δρόμος…

Δημοσιεύθηκε την 12 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Δεκαετία του 1950. Ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από τη διαδρομή προς τα ορεινότερα χωριά των Τζουμέρκων, από το αρχείο της Ελένης Τραχανά, που την ευχαριστώ θερμά για αυτή την μοναδική φωτογραφία καθώς μας δίνει τη δυνατότητα να μοιραστούμε ένα ακόμη πολύτιμο στιγμιότυπο από το παρελθόν του τόπου μας. Ο αμαξιτός δρόμος δεν είχε ακόμη διαμορφωθεί σε όλο το μήκος της διαδρομής και, από το σημείο όπου σταματούσε, το ταξίδι συνεχιζόταν με τα πόδια ή πάνω σε ζώα.

Άνθρωποι, παιδιά, αποσκευές και φορτωμένα ζώα ακολουθούν τον παλιό δρόμο προς τα χωριά. Μια εικόνα που αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο εκείνη τη μεταβατική εποχή, όταν το αυτοκίνητο είχε ήδη φτάσει ως ένα σημείο της διαδρομής στα Τζουμέρκα, αλλά ο παλιός κόσμος των μουλαρόδρομων εξακολουθούσε να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μετακίνησης.

📷 Αρχείο Ελένης Τραχανά.

Δημοσιεύθηκε στη Τα Τζουμέρκα και τα χωριά τους | Σχολιάστε

Άρτα, μέσα δεκαετίας 1940.

Δημοσιεύθηκε την 12 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Δύο παιδιά ποζάρουν πάνω σε ένα φορτηγό αυτοκίνητο, μπροστά στην οικία Γαρουφαλιά, κοντά στην Παρηγορήτισσα. Δεξιά ο Σταύρος Μαστοράκης, από το αρχείο του οποίου προέρχεται η φωτογραφία.

Παρόμοια φορτηγά ήταν και τα πρώτα αυτοκίνητα που εκτελούσαν δρομολόγια από την Άρτα προς τα ορεινά, φτάνοντας αρχικά μέχρι το Χάνι του Κοντού. Οι επιβάτες ταξίδευαν στοιβαγμένοι στην καρότσα — μια εικόνα από τα πρώτα χρόνια της μετάβασης από τα ζώα και τους μουλαρόδρομους στη μηχανοκίνητη συγκοινωνία.

📷 Αρχείο Σταύρου Μαστοράκη.

Δημοσιεύθηκε στη Τα Μέσα Μεταφοράς | Σχολιάστε

Ο δρόμος προς τα Τζουμέρκα και η παράκαμψη της Μπούγας

Δημοσιεύθηκε την 12 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Ένα δημοσίευμα του «Ελευθέρου Λόγου» τον Ιούλιο του 1936 μας μεταφέρει σε μια εποχή κατά την οποία ο δρόμος από την Άρτα προς τα Τζουμέρκα βρισκόταν ακόμη υπό κατασκευή. Οι εργασίες είχαν προχωρήσει πέρα από την Καλεντίνη και, όπως έγραφε η εφημερίδα, υπήρχε πλέον η προσδοκία ότι «……..μετά οὐ πολύ — εὐτυχῶς — χρονικόν διάστημα τό αὐτοκίνητον θά φθάνῃ μέχρι τῆς ράχεως τοῦ Ρόβα». Παράλληλα προχωρούσε η χάραξη του δρόμου ακόμη ψηλότερα.

Ακριβώς αυτή η νέα χάραξη προκάλεσε τη διαμαρτυρία που δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας. Το συνεργείο είχε επιλέξει να οδηγήσει τον δρόμο προς τη Μπούγα, τη σημερινή Ανεμορράχη, έναν μικρό τότε οικισμό περίπου είκοσι οικογενειών. Για να περάσει όμως από εκεί, ο νέος δρόμος έκανε παράκαμψη από την κατεύθυνση της παλιάς κεντρικής οδού που χρησιμοποιούσαν όσοι ανέβαιναν προς τα ψηλότερα χωριά των Τζουμέρκων.

Ο επιστολογράφος θεωρούσε αυτή την επιλογή αδικαιολόγητη. Η Μπούγα, υποστήριζε, μπορούσε να εξυπηρετείται από την ήδη υπάρχουσα βατή οδό, χωρίς να χρειάζεται ο κεντρικός δρόμος προς τα Τζουμέρκα να περάσει από τον οικισμό. Η διαφορά, κατά την εκτίμησή του, ήταν μεγάλη: μέχρι ο δρόμος να φτάσει στη Μπούγα, αν ακολουθούνταν η παλιά κατεύθυνση, τα έργα θα είχαν προχωρήσει «τουλάχιστον εις την Φτέρην». Τόνιζε μάλιστα τη «συντομία» και την «οικονομία» που θα προέκυπταν από αυτή την επιλογή.

Η διαμαρτυρία δεν περιορίζεται, πάντως, σε τεχνικά επιχειρήματα. Προς το τέλος του δημοσιεύματος ο τόνος γίνεται ιδιαίτερα οξύς. Ο συντάκτης μιλά για «απειρία» και «αλαζονεία», καταδικάζει τη νοοτροπία του «έτσι θέλω εγώ» και φτάνει να χαρακτηρίσει τέτοιες πρακτικές «κουτσαβακισμό». Πίσω από τη διαφωνία για τη χάραξη του δρόμου διακρίνεται έτσι και μια έντονη αντιπαράθεση γύρω από τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονταν οι αποφάσεις για ένα έργο που αφορούσε ολόκληρη την ορεινή περιοχή.

Για αιώνες οι μετακινήσεις ανθρώπων και εμπορευμάτων ακολουθούσαν τα μονοπάτια και τους μουλαρόδρομους. Πάνω σε αυτές τις διαδρομές λειτουργούσαν τα χάνια, όπου ταξιδιώτες και αγωγιάτες μπορούσαν να σταματήσουν, να ξεκουραστούν και να φροντίσουν τα ζώα τους πριν συνεχίσουν την πορεία τους προς τα ορεινά χωριά ή προς την Άρτα.

Στην ευρύτερη αυτή διαδρομή γνωρίζουμε από παλιότερες πηγές και από την έρευνα για τα αγροτικά χάνια της Άρτας το Χάνι του Γιώργου Ρόβα, το Χάνι του Πάνου Τζαμάκου, στα όρια της Καλεντίνης, καθώς και το Χάνι των Κώτσου και Μιχαήλ Κοντού, κοντά στη Βρύση του Κοντού. Οι θέσεις των χανιών δεν ήταν τυχαίες. Ακολουθούσαν τις διαδρομές που χρησιμοποιούσαν οι κάτοικοι των ορεινών χωριών για την επικοινωνία τους με την Άρτα και αποτελούσαν απαραίτητους σταθμούς ενός ταξιδιού που γινόταν με τα πόδια ή με ζώα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον αποκτά έτσι η αναφορά της εφημερίδας στη «ράχη του Ρόβα», στην ίδια περιοχή όπου γνωρίζουμε ότι λειτουργούσε το Χάνι του Γιώργου Ρόβα. Το όνομα που διασώζει το δημοσίευμα του 1936 συνδέει τη νέα χάραξη με το παλιότερο δίκτυο των δρόμων και των χανιών της περιοχής.

Το 1936 αυτό το παλιό συγκοινωνιακό δίκτυο βρισκόταν πλέον μπροστά σε μια μεγάλη αλλαγή. Ο δρόμος του αυτοκινήτου δεν χρειαζόταν να ακολουθήσει πιστά τον δρόμο του μουλαριού. Η νέα χάραξη μπορούσε να πλησιάσει οικισμούς που βρίσκονταν έξω από την κύρια παλιά διαδρομή, όπως συνέβη στην περίπτωση της Μπούγας. Για τον επιστολογράφο αυτό αποτελούσε μια άσκοπη παράκαμψη: ένας οικισμός είκοσι οικογενειών μπορούσε, όπως έγραφε, να εξυπηρετείται από την υπάρχουσα βατή οδό, χωρίς να αλλάξει η πορεία του κεντρικού δρόμου προς τα Τζουμέρκα.

Από την πλευρά της Τεχνικής Υπηρεσίας, όμως, η επιλογή μιας χάραξης που θα περνούσε από τη Μπούγα είχε τη δική της λογική: ο νέος δρόμος δεν προοριζόταν απλώς να αντικαταστήσει το παλιό μουλαρόδρομο, αλλά να δημιουργήσει ένα διαφορετικό δίκτυο οδικής επικοινωνίας, που θα μπορούσε να εξυπηρετεί άμεσα περισσότερους οικισμούς. Η διαφωνία που αποτυπώνεται στο δημοσίευμα δείχνει έτσι δύο διαφορετικές αντιλήψεις για το πώς έπρεπε να χαραχθεί ο δρόμος: από τη μια, η συντομότερη πορεία προς τα ψηλότερα χωριά και, από την άλλη, η σύνδεση των οικισμών που βρίσκονταν έξω από την παλιά κεντρική διαδρομή.

Η αντίδραση του 1936 αποκτά γι’ αυτό μεγαλύτερο ενδιαφέρον από μια απλή τοπική διαφωνία για λίγα χιλιόμετρα δρόμου. Μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε μια στιγμή κατά την οποία ο συγκοινωνιακός χάρτης της ορεινής Άρτας άλλαζε. Η παλιά διαδρομή είχε διαμορφωθεί από τις ανάγκες των πεζών, των ζώων και των καραβανιών και κατά μήκος της είχαν δημιουργηθεί τα χάνια. Ο νέος αμαξιτός δρόμος σχεδιαζόταν πλέον με διαφορετικά δεδομένα και μπορούσε να αλλάξει όχι μόνο τον τρόπο αλλά και τις ίδιες τις διαδρομές της μετακίνησης.

Έτσι, πίσω από μια έντονη διαμαρτυρία στην πρώτη σελίδα μιας αρτινής εφημερίδας, διακρίνεται μια πολύ μεγαλύτερη αλλαγή: η μετάβαση των Τζουμέρκων από τον κόσμο του μουλαρόδρομου και των χανιών στον δρόμο και στο αυτοκίνητο.

Πηγές

  1. Ελεύθερος Λόγος, Ιούλιος 1936, «Η οδός Άρτης–Τζουμέρκων», σ. 1.
  2. Αναστασία Καρρά, Οι ορεινές διαδρομές και τα αγροτικά χάνια της Άρτας, 2021
Δημοσιεύθηκε στη Ξεφυλλίζοντας παλιές εφημερίδες....... | Σχολιάστε

Όταν η Ελευθερία είχε τιμή……

Δημοσιεύθηκε την 10 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

«Όσοι δεν έχουν συγγενείς ή φίλους να τους βοηθήσουν να συγκεντρώσουν τα απαιτούμενα λύτρα πωλούνται δημόσια σε δημοπρασία».

Με αυτά τα λόγια περιέγραφε ο Βρετανός πρόξενος William Meyer, στις 11 Μαΐου 1826, την τύχη των αιχμαλώτων του Μεσολογγίου που έφθαναν στην Άρτα και την Πρέβεζα.

Πίσω από τη λιτή αυτή μαρτυρία κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: γυναίκες και παιδιά, ξεριζωμένοι από τον τόπο τους, περίμεναν να μάθουν αν κάποιος θα μπορούσε να πληρώσει για την ελευθερία τους. Για όσους δεν βρίσκονταν τα αναγκαία λύτρα, υπήρχε ο κίνδυνος να συνεχιστεί το ταξίδι της αιχμαλωσίας, προς άλλες αγορές ανθρώπων, ακόμη μακρύτερα, στην Κωνσταντινούπολη ή στις ακτές της Αφρικής. Κάθε νέα μετακίνηση μπορούσε να σημαίνει και την οριστική απώλεια της ελπίδας να επιστρέψουν κάποτε στον τόπο και στους δικούς τους.

Διακόσια χρόνια αργότερα, οι προξενικές αναφορές και οι εφημερίδες της εποχής μάς επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε αυτή τη σχεδόν λησμονημένη ιστορία.

Περισσότερα στη νέα μου μελέτη «Η Άρτα μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826): Αιχμάλωτοι, αγορές ανθρώπων και δίκτυα εξαγοράς», που είναι διαθέσιμη εδώ

Στη φωτογραφία «Οι Τούρκοι οδηγούν αιχμάλωτες Ελληνίδες και Ελληνόπουλα». Φιλελληνική παράσταση σε πιάτο του εργοστασίου Montereau, Γαλλία, περ. 1826–1830. Συλλογή Έργων Τέχνης της Βουλής των Ελλήνων, αρ. ευρ. 456. Εικαστική επεξεργασία της αρχικής παράστασης.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην Τουρκοκρατία | Σχολιάστε

Η Άρτα μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826)

Δημοσιεύθηκε την 10 Οκτωβρίου 2026 από Anastasia Karra

Αιχμάλωτοι, αγορές ανθρώπων και δίκτυα εξαγοράς

Διακόσια χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Δύο αιώνες από εκείνη τη νύχτα του Απριλίου του 1826, που έμεινε χαραγμένη στη συλλογική μας μνήμη ως μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης.

Η ιστορία, όμως, δεν τελείωσε με την Έξοδο. Για όσους επέζησαν και βρέθηκαν στα χέρια των πολιορκητών, άρχιζε μια άλλη, λιγότερο γνωστή και εξίσου οδυνηρή διαδρομή.

Και κάπου εδώ, σχεδόν απροσδόκητα, εμφανίζεται η Άρτα.

Λίγες εβδομάδες πριν από την Έξοδο, περίπου 3.500 κάτοικοι του Αιτωλικού είχαν μεταφερθεί στην πόλη, ύστερα από τη συνθηκολόγηση και την παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Αργότερα, μετά την πτώση του Μεσολογγίου, στους δρόμους της Άρτας έφθαναν αιχμάλωτοι, γυναίκες και παιδιά, που η τύχη τους εξαρτιόταν συχνά από το αν κάποιος μπορούσε να πληρώσει για την ελευθερία τους. Οι μαρτυρίες της εποχής μιλούν ακόμη και για δημόσιες αγοραπωλησίες ανθρώπων στην Άρτα και την Πρέβεζα, όπου, όπως έγραφε χαρακτηριστικά μια γαλλόφωνη εφημερίδα του 1826, «πωλούνταν σαν ζώα».

Μέσα σε αυτή τη σκοτεινή ιστορία, ωστόσο, αναδύεται και μια άλλη πλευρά: εκείνη των ανθρώπων που προσπάθησαν να σώσουν τους αιχμαλώτους. Ένα δίκτυο αλληλεγγύης απλώθηκε από την Κέρκυρα ως τα φιλελληνικά κέντρα της Ευρώπης. Στην προσπάθεια αυτή συναντούμε και πρόσωπα από την περιοχή μας, με χαρακτηριστικότερη την περίπτωση του Κωνσταντίνου Γεροστάθη από το Κομπότι.

Αυτή την ελάχιστα γνωστή πτυχή της ιστορίας της Άρτας επιχειρώ να φωτίσω στη νέα μου μελέτη, ακολουθώντας τα ίχνη που άφησαν πίσω τους επιστολές, προξενικές αναφορές και ευρωπαϊκές εφημερίδες του 1826.

Γιατί πίσω από τα μεγάλα γεγονότα της Ιστορίας υπάρχουν πάντα και οι μικρότερες, συχνά λησμονημένες ιστορίες των ανθρώπων………..Και μία από αυτές περνά από την Άρτα.

Μπορείτε να διαβάσετε την μελέτη εδώ και εδώ

Δημοσιεύθηκε στη Εργασίες, Οθωμανική περίοδος | Σχολιάστε