Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Για την Εταιρεία Αρτινών Γραμμάτων έχουμε γράψει και παλιότερα. Στη φωτογραφία απεικονίζονται τα μέλη της Καλλιτεχνικής Συντροφιάς Αρτινών Γραμμάτων, κάποιες Απόκριες στις αρχές της δεκαετίας του ’60.

Διακρίνονται από αριστερά : Νίκος Χ. Καραβασίλης (βιολί), Κώστας Ψιλόπουλος (σαξόφωνο), Σπύρος Α. Τρομπούκης (Ακορντεόν), Χρήστος (Τάκης) Γκρεμπούνης (κιθάρα). Με τις μ΄σκες οι Σπύρος Ζαρκαλής και Βασίλειος Ντέτσικας. Δεγιά με την κιθάρα ο Ελευθέριος Κ. Ρίζος. (Φωτο από αρχείο Ι. Έξαρχου, Παρυσίαση Κ. Μπανιάς)

Για την Εταιρεία Αρτινών Γραμμάτων μπορείτε να διαβάσετε πληροφορίες στο λινκ https://doxesdespotatou.com/i-etairia-artinon-grammaton/

Αποκριές στην Άρτα χωρίς τον «Πανάρατο» δεν νοούνταν. Ήταν το μεγάλο λαϊκό δράμα της πόλης, ένα υπαίθριο θεατρικό δρώμενο που παιζόταν σε πλατείες, σταυροδρόμια και γειτονιές, μετακινούμενο από σημείο σε σημείο ώστε να το παρακολουθήσουν όλοι.

Ο θίασος αριθμούσε περίπου είκοσι άτομα. Κύρια πρόσωπα ήταν ο Βασιλιάς, η Βασιλοπούλα, ο Πανάρατος, ο Χάρος, ο Καρποφόρος, αξιωματικοί, σαλπιγκτές και στρατιώτες. Το έργο ξεκινούσε με τον μονόλογο του Χάρου, που προμήνυε το κακό και έδινε τον δραματικό τόνο.

Η υπόθεση είναι τραγική: ο Βασιλιάς ζητά από τον Πανάρατο να αναγγείλει στη Βασιλοπούλα ότι θα την παντρέψει, παρότι ο ίδιος την αγαπά. Ένας αντίζηλος τον προδίδει, ο νέος συλλαμβάνεται και οδηγείται στον αποκεφαλισμό. Ο Βασιλιάς παρουσιάζει το κεφάλι του στη Βασιλοπούλα, η οποία πεθαίνει από τη θλίψη, και στο τέλος ο ίδιος ο Βασιλιάς τιμωρείται.

Παρά την απλότητα των μέσων — κορόνα και κορδέλες για τον Βασιλιά, μαύρη προσωπίδα και προβιά για τον Χάρο, χάρτινες περικεφαλαίες για τους αξιωματικούς — η συγκίνηση ήταν βαθιά. Οι γυναίκες έκλαιγαν, τα παιδιά τρόμαζαν. Το κοινό δεν παρακολουθούσε απλώς· συμμετείχε συναισθηματικά.

Η προέλευση του δρωμένου συνδέεται με την κρητική αναγεννησιακή παράδοση. Μετά το 1669, όταν Κρήτες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη δυτική Ελλάδα, μετέφεραν μαζί τους και έργα της κρητικής λογοτεχνίας. Ανάμεσά τους η τραγωδία Ερωφίλη του Γεώργιος Χορτάτζης, η οποία γνώρισε μεγάλη διάδοση και στα Επτάνησα. Η έρευνα δείχνει ότι ο «Πανάρατος» αποτελεί λαϊκή διασκευή της Ερωφίλης, προσαρμοσμένη στη γλώσσα και στα μέτρα της τοπικής παράδοσης.

Ενδιαφέρον έχει και η διάδοση του δρωμένου εκτός Άρτας. Στο Καρπενήσι, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο «Πανάρετος» μεταφέρθηκε από Ηπειρώτη κτίστη, τον Τασιό Παπαγεωργίου, ο οποίος εργαζόταν εκεί στις αρχές του 20ού αιώνα και είχε μαζί του γραμμένο το έργο σε τετράδιο. Από αυτό το χειρόγραφο διάβαζαν οι ηθοποιοί και έτσι το δρώμενο ρίζωσε και στην Ευρυτανία, αποκτώντας μάλιστα εκτενέστερες παραλλαγές.

Γι’ αυτό και το έργο δεν διασώζεται παντού στην ίδια μορφή. Στην Άρτα καταγράφηκε σύντομη εκδοχή περίπου 109–110 στίχων, ενώ σε άλλες περιοχές, όπως στο Καρπενήσι, σώζονται παραλλαγές 260 ή και 313 στίχων. Η διαφορά δεν είναι αντίφαση· είναι απόδειξη της ζωντανής προφορικής μετάδοσης και των τοπικών διασκευών.

Ο «Πανάρατος» παιζόταν από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν ήταν απλώς αποκριάτικη διασκέδαση. Ήταν λαϊκό θέατρο, φορέας μνήμης και συνέχειας, μια μορφή μέσα από την οποία η κοινότητα διατηρούσε ζωντανή — έστω μεταμορφωμένη — μια παλαιότερη τραγωδία…

(Πηγές : Γεώργιος Θ. Ζώρας, «Πανάρατος, νέα (λαϊκή) διασκευή της Ερωφίλης», Παρνασσός (Φιλολογικό περιοδικό), τόμ. ΙΖ΄, αρ. 3 (Ιούλιος–Σεπτέμβριος 1975), ειδικά οι σελ. 437–440.

Γ. Θ. Ζώρας – Π. Κρέτση-Λεοντσίνη, Πανάρατος, μονόπρακτος: λαϊκή διασκευή της Ερωφίλης, Σπουδαστήριο Βυζαντινής και Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα 1957.

Γεώργιος Σπ. Βασταρούχας, «Αποκριές στην παλιά Άρτα», Σκουφάς (περιοδικό/έκδοση Μουσικοφιλολογικού Συλλόγου «Ο Σκουφάς»).

«Πανάρετος: Αποκριάτικο έθιμο που συνηθίζεται στο Καρπενήσι…», Ευρυτανικός Παλμός, 21.03.2021

Σωτήρης Σαρλής, «Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998.)

Σκηνή από το υπαίθριο λαϊκό θεατρικό έργο «Ο Πανάρατος». Φωτογραφία δημοσιευμένη σε παλαιά έκδοση της εφημερίδας “Ηχώ της Άρτας”. (Αρχείο Α. Καρρά)

Τσικνοπέμπτη σήμερα, ημέρα χαράς, μεταμφίεσης και αποκριάτικης ελευθερίας — μια καλή αφορμή να θυμηθούμε μια από τις παλαιότερες εικονογραφικές μαρτυρίες της προσωπίδας στον ελληνικό χώρο.

Το σκίτσο στη φωτογραφία προέρχεται από το σπάνιο ταξιδιωτικό λεύκωμα Cruise of the Caroline (Δουβλίνο, 1861). Το βιβλίο περιγράφει την περιήγηση δύο Βρετανών αξιωματικών στην Ελλάδα και περιλαμβάνει 35 ολοσέλιδες εικόνες με σύντομα επεξηγηματικά κείμενα. Ανάμεσά τους βρίσκεται και η σκηνή από το Καρναβάλι της Πάτρας.

Η σημασία της εικόνας δεν βρίσκεται απλώς στο ότι δείχνει «μασκαράδες».
Βλέπουμε καθαρά προσωπίδες που καλύπτουν ολόκληρο το πρόσωπο. Οι μορφές χάνουν την ατομική τους ταυτότητα και αποκτούν μια νέα, προσωρινή. Η μάσκα εδώ δεν είναι στολίδι· είναι το βασικό στοιχείο της μεταμόρφωσης.

Αυτό έχει ιδιαίτερο λαογραφικό ενδιαφέρον. Στη δυτική Ελλάδα και στην Ήπειρο, η χρήση προσωπίδας κατά την Αποκριά έχει βαθιές ρίζες. Ήδη από την εποχή των Κάρολος Α΄ Τόκκος και Κάρολος Β΄ Τόκκος τον 15ο αιώνα, τα αποκριάτικα έθιμα επηρεάζονταν από δυτικές παραδόσεις, όπου η μάσκα επέτρεπε σάτιρα, ελευθερία λόγου και προσωρινή ανατροπή των κοινωνικών ρόλων.

Το σκίτσο του 1861 αποδεικνύει ότι το έθιμο της προσωποφόρου μεταμφίεσης ήταν ήδη διαμορφωμένο και ζωντανό. Δεν πρόκειται για νεότερη επινόηση, αλλά για συνέχεια μιας παλαιότερης παράδοσης που επιβίωσε στον χρόνο.

Η εικόνα αυτή αποτελεί μία από τις πρώτες σαφείς οπτικές μαρτυρίες της αποκριάτικης προσωπίδας στον νεότερο ελληνικό χώρο — και έναν ακόμη κρίκο στην ιστορική μνήμη των εθίμων της δυτικής Ελλάδας. (Πηγή φωτογραφίας : Cruise of the Caroline, Dublin, Forster & Co., 1861 — Εικονογράφηση «Carnival at Patras». Oblong folio με 35 ολοσέλιδες εικόνες).