Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Τον Μάιο του 1917, ενώ ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν σε πλήρη εξέλιξη, το ιταλικό εικονογραφημένο περιοδικό La Domenica del Corriere δημοσίευσε μια εντυπωσιακή εικόνα από την περιοχή των Φιλιατών στην Ήπειρο.

Στην εικονογράφηση του γνωστού Ιταλού καλλιτέχνη Achille Beltrame (1871–1945), ο συνταγματάρχης Brussi εμφανίζεται έφιππος, συνοδευόμενος από τιμητική φρουρά, ενώ γυναίκες και παιδιά τού προσφέρουν λουλούδια. Η σκηνή θυμίζει περισσότερο εορταστική υποδοχή παρά παρουσία ξένου στρατού.

Η πρωτότυπη λεζάντα του περιοδικού αναφέρει:

«Gli Italiani in Epiro. Il colonnello Brussi, visitando la regione occupata intorno a Filiates, è accompagnato da una pittoresca scorta d’onore e riceve omaggi di fiori da donne e bambini».

Δηλαδή:

«Οι Ιταλοί στην Ήπειρο. Ο συνταγματάρχης Brussi, επισκεπτόμενος την κατεχόμενη περιοχή γύρω από τους Φιλιάτες, συνοδεύεται από μια γραφική τιμητική φρουρά και δέχεται λουλούδια από γυναίκες και παιδιά».

✦ Μια εικόνα με πολιτικό μήνυμα

Η πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια βρίσκεται στην ίδια τη λεζάντα: «regione occupata» — «κατεχόμενη περιοχή». Το περιοδικό αναγνωρίζει ότι πρόκειται για περιοχή υπό στρατιωτική κατοχή, αλλά επιλέγει να παρουσιάσει την ιταλική παρουσία μέσα από μια ειδυλλιακή σκηνή, χωρίς καμία ένδειξη έντασης ή δυσαρέσκειας.

Η εικονογράφηση αποκτά έτσι σαφή προπαγανδιστική λειτουργία. Στον Ιταλό αναγνώστη δημιουργείται η εντύπωση ότι τα στρατεύματα της χώρας του γίνονται ευπρόσδεκτα από τον τοπικό πληθυσμό.

Δεν γνωρίζουμε αν η συγκεκριμένη υποδοχή πραγματοποιήθηκε ακριβώς όπως απεικονίζεται. Άλλωστε, πρόκειται για καλλιτεχνική αναπαράσταση και όχι για φωτογραφικό στιγμιότυπο.

Την ίδια περίοδο, η Ιταλία επιχειρούσε να ενισχύσει τη στρατιωτική και πολιτική της επιρροή στην Αλβανία και στην Ήπειρο. Στα τέλη Μαΐου 1917 τα ιταλικά στρατεύματα κατέλαβαν και τα Ιωάννινα, αναγκάζοντας τις ελληνικές αρχές να καταφύγουν στην Άρτα.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, σε τηλεγράφημα που αποστελλόταν από την Άρτα στις 22 Ιουνίου 1917, ο Ν. Λιανόπουλος, Νομαρχών Διευθυντής Ιωαννίνων, μετέφερε μια πολύ διαφορετική εικόνα:

«Έλληνες κάτοικοι Ιωαννίνων είναι απογοητευμένοι και φοβισμένοι».

Βεβαίως, η εικονογράφηση αφορά τους Φιλιάτες και το τηλεγράφημα τα Ιωάννινα. Ωστόσο, η αντιπαραβολή τους είναι χαρακτηριστική για τις διαφορετικές όψεις της ιταλικής παρουσίας στην Ήπειρο.

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η εικόνα του Beltrame παραμένει ένα ενδιαφέρον τεκμήριο όχι τόσο για όσα πραγματικά συνέβησαν στους Φιλιάτες, όσο για τον τρόπο με τον οποίο ο ιταλικός Τύπος επέλεξε να τα παρουσιάσει.

---

Πηγή εικόνας: La Domenica del Corriere, Μάιος 1917. Εικονογράφηση Achille Beltrame, «Gli Italiani in Epiro».

Μια άγνωστη πτυχή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τις μυστικές συμφωνίες των Μεγάλων Δυνάμεων έως την κατάληψη των Ιωαννίνων.

✦ Η Ήπειρος στη δίνη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Τον Μάιο του 1917, τέσσερα μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωσή τους από την οθωμανική κυριαρχία, τα Ιωάννινα βρέθηκαν και πάλι υπό ξένη στρατιωτική κατοχή. Αυτή τη φορά δεν επρόκειτο για εχθρικό στρατό με τη συνηθισμένη έννοια του όρου, αλλά για τα στρατεύματα της Ιταλίας, μιας χώρας που πολεμούσε στο πλευρό της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.

Η κατάληψη της πρωτεύουσας της Ηπείρου δεν ήταν ένα μεμονωμένο στρατιωτικό επεισόδιο. Συνδεόταν με τις ιταλικές επιδιώξεις στην Αδριατική και στην Αλβανία, με τον Εθνικό Διχασμό στην Ελλάδα και με τις μυστικές διπλωματικές συμφωνίες που είχαν προηγηθεί.

Μία από αυτές, η Συνθήκη του Λονδίνου της 26ης Απριλίου 1915, θα γινόταν γνωστή στο ευρύ κοινό μόνον όταν η Ρωσική Επανάσταση έφερε στο φως τα απόρρητα αρχεία της τσαρικής διπλωματίας.

✦ Η μυστική Συνθήκη του Λονδίνου — 26 Απριλίου 1915

Την άνοιξη του 1915 ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρισκόταν ήδη σε πλήρη εξέλιξη. Η Ιταλία, αν και συνδεόταν πριν από τον πόλεμο με τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία μέσω της Τριπλής Συμμαχίας, είχε παραμείνει αρχικά ουδέτερη.

Η ουδετερότητά της όμως είχε μετατραπεί σε αντικείμενο διπλωματικών διαπραγματεύσεων. Οι δύο αντίπαλοι συνασπισμοί επιδίωκαν να εξασφαλίσουν τη συμμετοχή της, προσφέροντας εδαφικά και πολιτικά ανταλλάγματα.

Στις 26 Απριλίου 1915, στο Λονδίνο, εκπρόσωποι της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Ρωσίας και της Ιταλίας υπέγραψαν μια μυστική συμφωνία. Με αυτήν, η Ιταλία αναλάμβανε την υποχρέωση να εισέλθει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, με αντάλλαγμα σημαντικές εδαφικές παραχωρήσεις σε περίπτωση νίκης. Οι υποσχέσεις αφορούσαν περιοχές της Αυστροουγγαρίας, τη Δαλματία, νησιά της Αδριατικής, τα Δωδεκάνησα και άλλες ζώνες επιρροής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ήπειρο παρουσιάζουν τα άρθρα 6 και 7 της συμφωνίας. Σύμφωνα με το άρθρο 6, η Ιταλία θα αποκτούσε πλήρη κυριαρχία στον Αυλώνα, στη νήσο Σάσωνα και σε γειτονική περιοχή, αρκετά εκτεταμένη ώστε να εξασφαλίζει την άμυνά τους. Το άρθρο 7 προχωρούσε ακόμη περισσότερο. Προέβλεπε ότι, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, εάν οι άλλες τρεις Δυνάμεις επιθυμούσαν τη διανομή της βόρειας και της νότιας Αλβανίας μεταξύ Μαυροβουνίου, Σερβίας και Ελλάδας, η Ιταλία δεν θα αντιτασσόταν. Στο κεντρικό τμήμα θα μπορούσε να διατηρηθεί ένα μικρό αυτόνομο και ουδετεροποιημένο αλβανικό κράτος, ενώ η Ιταλία θα αναλάμβανε την εκπροσώπησή του στις σχέσεις με τις ξένες Δυνάμεις.

Δεν επρόκειτο, επομένως, για μια απλή στρατιωτική συμφωνία. Οι υπογράφοντες συζητούσαν ήδη τον μελλοντικό πολιτικό χάρτη των Βαλκανίων και της Αδριατικής, ενώ ο πόλεμος συνεχιζόταν και οι πληθυσμοί των περιοχών αυτών δεν είχαν καμία συμμετοχή στις αποφάσεις. Πρέπει, πάντως, να διευκρινιστεί ότι η Συνθήκη του Λονδίνου δεν παραχωρούσε στην Ιταλία τα Ιωάννινα ή την ελληνική Ήπειρο. Η σημασία της βρίσκεται κυρίως στο ότι αποκαλύπτει τις ευρύτερες ιταλικές φιλοδοξίες και τη θέση που κατείχε η Αλβανία στους σχεδιασμούς των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η μυστικότητα αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της συμφωνίας. Το άρθρο 16 όριζε ρητά ότι η συμφωνία έπρεπε να παραμείνει απόρρητη. Μόνο η προσχώρηση της Ιταλίας στη συμμαχική διακήρυξη του Σεπτεμβρίου 1914 θα ανακοινωνόταν δημόσια, όταν η χώρα εισερχόταν στον πόλεμο. Έτσι, πίσω από τις επίσημες διακηρύξεις των εμπολέμων, υπήρχε ένα δεύτερο επίπεδο διπλωματίας, άγνωστο στους περισσότερους Ευρωπαίους πολίτες.

✦ Μάιος 1917 — Οι Ιταλοί καταλαμβάνουν τα Ιωάννινα

Δύο χρόνια αργότερα, η κατάσταση στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά περίπλοκη. Ο Εθνικός Διχασμός είχε οδηγήσει στην ύπαρξη δύο αντίπαλων πολιτικών κέντρων: της κυβέρνησης των Αθηνών, που συνδεόταν με τον βασιλιά Κωνσταντίνο, και της Προσωρινής Κυβέρνησης της Θεσσαλονίκης, υπό τον Ελευθέριο Βενιζέλο, η οποία είχε ταχθεί στο πλευρό της Αντάντ.

Οι Σύμμαχοι ασκούσαν ολοένα μεγαλύτερη πίεση στην Αθήνα. Μέσα σε αυτό το κλίμα, τα ιταλικά στρατεύματα προωθήθηκαν στην Ήπειρο. Στις 26 Μαΐου 1917 κατέλαβαν τα Ιωάννινα. Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις δεν προέβαλαν αντίσταση, ακολουθώντας τις οδηγίες της κυβέρνησης των Αθηνών.

Για τους κατοίκους της πόλης, που είχαν ζήσει την απελευθέρωση του 1913, η παρουσία ενός νέου ξένου στρατού αποτελούσε ιδιαίτερα οδυνηρή εξέλιξη. Η ιταλική στρατιωτική διοίκηση άρχισε να παρεμβαίνει στη λειτουργία των ελληνικών υπηρεσιών, ενώ οι ελληνικές αρχές υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την πόλη.

✦ Η Άρτα γίνεται προσωρινό κέντρο των ελληνικών αρχών

Η αποχώρηση των ελληνικών αρχών από τα Ιωάννινα έδωσε στην Άρτα έναν ιδιαίτερο ρόλο. Εκεί κατέφυγαν διοικητικοί παράγοντες της Ηπείρου, οι οποίοι εξακολούθησαν να παρακολουθούν τις εξελίξεις στην κατεχόμενη πόλη και να μεταβιβάζουν τις πληροφορίες τους προς την ελληνική κυβέρνηση. Ανάμεσά τους βρισκόταν ο Ν. Λιανόπουλος, που υπέγραφε ως «Νομαρχών Διευθυντής Ιωαννίνων».

Δύο τηλεγραφήματά του, τα οποία σώζονται στο Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου, αποτελούν χαρακτηριστικά τεκμήρια αυτής της περιόδου.

Το πρώτο, της 17ης Ιουνίου 1917, αναφέρεται στις προθέσεις της ιταλικής διοίκησης να επαναφέρει, σε ορισμένους τομείς, ρυθμίσεις που ίσχυαν κατά την οθωμανική περίοδο. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που μεταβιβάζονταν, οι Ιταλοί είχαν δηλώσει ότι το εκκλησιαστικό καθεστώς θα λειτουργούσε όπως επί Τουρκοκρατίας. Ανάλογες αναφορές γίνονταν για την εκπαίδευση, ενώ οι συμβολαιογράφοι καλούνταν να μην εφαρμόζουν την ελληνική νομοθεσία. Στο ίδιο τηλεγράφημα γινόταν λόγος και για την επιβολή στρατιωτικού νόμου.

Οι πληροφορίες αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές, επειδή δείχνουν ότι η ιταλική παρουσία δεν περιοριζόταν στη στρατιωτική κατοχή. Επεκτεινόταν σε ζητήματα διοίκησης, δικαιοσύνης και εκπαίδευσης, δηλαδή σε βασικούς θεσμούς της ελληνικής κρατικής κυριαρχίας.

Το δεύτερο τηλεγράφημα, της 22ας Ιουνίου 1917, μεταφέρει νεότερες ειδήσεις από τα Ιωάννινα. Σύμφωνα με αυτό, το ιταλικό στρατηγείο είχε ανακοινώσει ότι η Ελλάδα βρισκόταν πλέον σε πόλεμο με τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Αναφερόταν ακόμη η αναχώρηση από την πόλη δεκάδων στρατιωτικών φορτηγών, η συγκρότηση δικαστικής επιτροπής και ο διορισμός προσώπων σε οικονομικές υπηρεσίες.

Η τελευταία πληροφορία του τηλεγραφήματος είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική για την ψυχολογία των κατοίκων:

«Έλληνες κάτοικοι Ιωαννίνων είναι απογοητευμένοι και φοβισμένοι».

Η σύντομη αυτή φράση μεταφέρει μια εικόνα πολύ διαφορετική από εκείνη που θα προέβαλλε την ίδια περίοδο ο ιταλικός εικονογραφημένος Τύπος.

Τα τηλεγραφήματα δεν αποτελούν άμεσες προσωπικές μαρτυρίες από το εσωτερικό των Ιωαννίνων. Συντάχθηκαν στην Άρτα, με βάση πληροφορίες που έφταναν εκεί. Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, έχουν ιδιαίτερη αξία: αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οι ελληνικές αρχές, έχοντας απομακρυνθεί από την έδρα τους, επιχειρούσαν να διατηρήσουν επαφή με όσα συνέβαιναν στην κατεχόμενη περιοχή.

✦ Η ιταλική πολιτική στην Αλβανία

Η κατάληψη των Ιωαννίνων συνέπεσε με μια σημαντική πρωτοβουλία της Ιταλίας στην Αλβανία. Στις 3 Ιουνίου 1917, στο Αργυρόκαστρο, ο Ιταλός στρατηγός Giacinto Ferrero διακήρυξε την ενότητα και την ανεξαρτησία της Αλβανίας υπό την προστασία του βασιλιά της Ιταλίας. Η διακήρυξη αυτή αποτύπωνε την πρόθεση της Ρώμης να αποκτήσει αποφασιστικό ρόλο στις αλβανικές υποθέσεις.

Η Αλβανία, που είχε ανακηρύξει την ανεξαρτησία της το 1912, είχε ήδη μετατραπεί κατά τη διάρκεια του πολέμου σε πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ διαφορετικών στρατιωτικών και πολιτικών δυνάμεων.

Για την Ιταλία, ο έλεγχος της απέναντι ακτής της Αδριατικής είχε στρατηγική σημασία. Ο Αυλώνας και η Σάσωνα, που αναφέρονταν ρητά στη Συνθήκη του Λονδίνου, αποτελούσαν καίρια σημεία για την ασφάλεια των θαλάσσιων επικοινωνιών της. Οι εξελίξεις αυτές εξηγούν γιατί η ιταλική παρουσία στην Ήπειρο δεν μπορεί να εξεταστεί ανεξάρτητα από το αλβανικό ζήτημα.

✦ Νοέμβριος 1917 — Όταν οι Μπολσεβίκοι άνοιξαν τα μυστικά αρχεία

Ενώ οι κάτοικοι της Ηπείρου είχαν ήδη βιώσει την ιταλική κατοχή, ένα γεγονός που σημειώθηκε χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά θα αποκάλυπτε το παρασκήνιο της συμμαχικής διπλωματίας.

Τον Νοέμβριο του 1917, η Οκτωβριανή Επανάσταση έφερε τους Μπολσεβίκους στην εξουσία στη Ρωσία. Η νέα κυβέρνηση, υπό τον Βλαντίμιρ Λένιν, διακήρυξε την αντίθεσή της στον πόλεμο και στη μυστική διπλωματία των προηγούμενων κυβερνήσεων.

Ο Λέων Τρότσκι, που ανέλαβε τη θέση του Λαϊκού Επιτρόπου Εξωτερικών Υποθέσεων, προχώρησε στη δημοσιοποίηση απόρρητων διπλωματικών εγγράφων, τα οποία φυλάσσονταν στα αρχεία του πρώην τσαρικού Υπουργείου Εξωτερικών. Η απόφαση είχε πολιτικό χαρακτήρα. Οι Μπολσεβίκοι επιδίωκαν να καταδείξουν ότι πίσω από τις δημόσιες διακηρύξεις για την υπεράσπιση των εθνών υπήρχαν συμφωνίες για εδαφικές προσαρτήσεις και διανομή ζωνών επιρροής.

Στη δήλωσή του της 22ας Νοεμβρίου 1917, ο Τρότσκι υποστήριζε ότι οι λαοί της Ρωσίας, της Ευρώπης και ολόκληρου του κόσμου έπρεπε να γνωρίσουν την αλήθεια για τα σχέδια που είχαν διαμορφωθεί μυστικά από τις κυβερνήσεις τους.

Η δημοσίευση των εγγράφων δεν περιορίστηκε στη Ρωσία. Οι αποκαλύψεις μεταδόθηκαν γρήγορα από τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία και έφτασαν στον ευρωπαϊκό Τύπο. Στις 26 Νοεμβρίου 1917, η βρετανική εφημερίδα The Manchester Guardian δημοσίευσε είδηση με τίτλο «Russia and Secret Treaties», παρουσιάζοντας την αποκάλυψη μυστικών τηλεγραφημάτων και συμφωνιών από τον Τρότσκι. Η εφημερίδα αναφερόταν, μεταξύ άλλων, στις διπλωματικές συνεννοήσεις για την Κωνσταντινούπολη και τα Στενά, καθώς και στις εδαφικές διεκδικήσεις των συμμάχων.

Στο πλαίσιο αυτής της ευρύτερης δημοσιοποίησης έγινε γνωστό και το περιεχόμενο της μυστικής Συνθήκης του Λονδίνου του 1915. Έτσι, μια συμφωνία που είχε συναφθεί πίσω από κλειστές πόρτες, με ρητή πρόβλεψη να παραμείνει μυστική, βρέθηκε τελικά στη δημόσια συζήτηση. Η αποκάλυψη δεν αναιρούσε όσα είχαν ήδη συμβεί στην Ήπειρο. Έδινε όμως μια νέα διάσταση στην κατανόησή τους: οι ιταλικές κινήσεις εντάσσονταν σε ένα πολύ ευρύτερο πλαίσιο διπλωματικών ανταγωνισμών και μεταπολεμικών σχεδιασμών.

✦ Η αποχώρηση των Ιταλών και οι συνέπειες

Η ιταλική κατοχή των Ιωαννίνων υπήρξε σχετικά σύντομη. Τον Σεπτέμβριο του 1917 οι ιταλικές δυνάμεις αποχώρησαν από την πόλη και από το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής Ηπείρου. Η αποχώρηση, ωστόσο, δεν σήμανε το τέλος της ιταλικής στρατιωτικής παρουσίας σε ολόκληρη την περιοχή. Το λεγόμενο «Τρίγωνο του Πωγωνίου» παρέμεινε υπό ιταλικό έλεγχο έως το 1919.

Η περίοδος αυτή άφησε πίσω της διοικητικές αναστατώσεις, προβλήματα στις σχέσεις των τοπικών πληθυσμών με τις αρχές κατοχής και μια σειρά από κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες. Η Ήπειρος βρέθηκε αντιμέτωπη και με μετακινήσεις πληθυσμών, ενώ τα επόμενα χρόνια η εξάπλωση του εξανθηματικού τύφου δημιούργησε σοβαρά προβλήματα δημόσιας υγείας.

✦ Επίλογος — Από το Λονδίνο στην Άρτα και από την Άρτα στην Πετρούπολη

Η ιστορία της ιταλικής κατοχής της Ηπείρου το 1917 συνδέει τρεις φαινομενικά μακρινούς τόπους. Στο Λονδίνο, τον Απρίλιο του 1915, οι Μεγάλες Δυνάμεις διαπραγματεύονταν μυστικά τον μελλοντικό χάρτη της Ευρώπης και της Αδριατικής.

Στην Άρτα, τον Ιούνιο του 1917, οι ελληνικές αρχές που είχαν εγκαταλείψει τα Ιωάννινα προσπαθούσαν να πληροφορηθούν και να καταγράψουν όσα συνέβαιναν στην κατεχόμενη πόλη.

Και στην Πετρούπολη, τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, η επαναστατική κυβέρνηση της Ρωσίας άνοιγε τα διπλωματικά αρχεία, αποκαλύπτοντας συμφωνίες που είχαν συνταχθεί για να παραμείνουν μυστικές.

Μέσα σε αυτή τη μεγάλη ιστορική διαδρομή, τα δύο τηλεγραφήματα από την Άρτα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Δεν καταγράφουν τις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων, αλλά τις συνέπειές τους σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Μας επιτρέπουν να δούμε πώς οι διεθνείς ανταγωνισμοί έφταναν μέχρι την καθημερινότητα των κατοίκων της Ηπείρου και πώς η Άρτα, για ένα σύντομο διάστημα, έγινε τόπος συγκέντρωσης των ελληνικών διοικητικών αρχών και των πληροφοριών για τα κατεχόμενα Ιωάννινα. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία των τοπικών αρχειακών τεκμηρίων: ότι φωτίζουν τη μεγάλη ιστορία μέσα από τα γεγονότα και τις εμπειρίες ενός τόπου.

Στη φωτογραφία Τηλεγράφημα του Ν. Λιανόπουλου, Νομαρχούντος Διευθυντή Ιωαννίνων, από την Άρτα, 22 Ιουνίου 1917, σχετικά με την κατάσταση στα κατεχόμενα από τους Ιταλούς Ιωάννινα.” Πηγή: Ψηφιακό Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου.

Πηγές – Βιβλιογραφία

1. Ιστορικά Αρχεία Μουσείου Μπενάκη, Αρχείο Ελευθερίου Βενιζέλου (αρ. εισαγωγής 173), τηλεγραφήματα Ν. Λιανόπουλου από την Άρτα, 17 και 22 Ιουνίου 1917. Ψηφιακή πρόσβαση μέσω του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος».
2. Treaty of London, 26 Απριλίου 1915, άρθρα 6, 7 και 16. Πλήρες κείμενο.
3. Trotsky, Leon, «Η μυστική διπλωματία και οι μυστικές συνθήκες», Izvestia, αρ. 221, 23 Νοεμβρίου 1917. Πρωτότυπο κείμενο.
4. The Manchester Guardian, «Russia and Secret Treaties», 26 Νοεμβρίου 1917. Δημοσίευμα.
5. Βακατσάς, Κωνσταντίνος, «Η ιταλική κατοχή του 1917–1919 στο Αρχείο της Γενικής Διοικήσεως Ηπείρου», Δωδώνη, τ. 30, 2001.
6. Μαντά, Ελευθερία, μελέτη για την ιταλική πολιτική στην Ήπειρο κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.