Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορεί ευρέως στο διαδίκτυο μια συγκινητική αφήγηση από την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου το 1822. Σύμφωνα με αυτήν, ένας κυνηγός του Ομέρ Βρυώνη, ονόματι «Γιάννης Γούναρης», πληροφορήθηκε το σχέδιο αιφνιδιαστικής επίθεσης ανήμερα των Χριστουγέννων και ειδοποίησε τους Μεσολογγίτες, σώζοντας την πόλη. Το τίμημα, όμως, ήταν βαρύ: η οικογένειά του, που κρατούνταν όμηρος στην Άρτα, σφαγιάστηκε.
Η ιστορία αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δραματικότητα από μια δεύτερη διάσταση: ότι ο ίδιος ο Γούναρης, συντετριμμένος από την απώλεια, αποσύρθηκε στην Κλεισούρα Μεσολογγίου και έγινε καλόγερος, γνωστός ως «ο καλόγερος της Κλεισούρας».
Πόσο, όμως, ανταποκρίνεται αυτή η αφήγηση στην ιστορική πραγματικότητα;
Η ιστορική βάση
Η πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου (1822–1823) είναι ένα απολύτως τεκμηριωμένο γεγονός. Είναι επίσης γνωστό ότι οι οθωμανικές δυνάμεις σχεδίασαν αιφνιδιαστική επίθεση κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων, η οποία τελικά απέτυχε, καθώς οι πολιορκημένοι ήταν προετοιμασμένοι.
Ωστόσο, στις βασικές ιστορικές πηγές της εποχής — απομνημονεύματα αγωνιστών και έργα ιστορικών του 19ου αιώνα — δεν υπάρχει καμία αναφορά σε πρόσωπο με το όνομα «Γιάννης Γούναρης» ή σε συγκεκριμένο πληροφοριοδότη με τα χαρακτηριστικά που περιγράφονται στη σύγχρονη αφήγηση.
Ο ρόλος της Άρτας
Η αναφορά στην Άρτα δεν είναι τυχαία. Κατά την περίοδο της Επανάστασης, η πόλη αποτελούσε σημαντικό διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο των Οθωμανών στην Ήπειρο. Είναι γνωστό ότι ο Ομέρ Βρυώνης χρησιμοποιούσε την Άρτα ως βάση επιχειρήσεων.
Αυτό το ιστορικό στοιχείο προσδίδει αληθοφάνεια στην αφήγηση, καθώς η ιδέα της κράτησης ομήρων στην πόλη εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της εποχής. Ωστόσο, δεν υπάρχει τεκμηριωμένη μαρτυρία για συγκεκριμένη εκτέλεση οικογένειας με τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στον «Γούναρη».
Ο «καλόγερος της Κλεισούρας» στην ποίηση
Εδώ εμφανίζεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο, που συχνά παραβλέπεται. Στην ελληνική λογοτεχνία του 19ου αιώνα, και ειδικότερα στο έργο του Ηπειρώτη ποιητή Κώστα Κρυστάλλη, συναντούμε τη μορφή του «καλόγερου της Κλεισούρας».
Ο ίδιος ο ποιητής δίνει μια δραματική εκδοχή της ιστορίας:
«Ο Μερ΄ Πασσάς μαθαίνει του κυνηγού
την προδοσιά και στην απελπισιά του,
σαν πήρε κ Κώστας τα βουνά, του σφάζει τα παιδιά του,
Τόπαν του Κώστα στα βουνά και τ΄ άρματα πετάει
Και στης Κλεισούρας το μικρό το΄ ρημοκκλήσι πάει
Και γίνεται καλόγηρος, ντύνεται ράσα μαύρα…»
— Κώστας Κρυστάλλης, «Ο καλόγερος της Κλεισούρας»
Ο Κρυστάλλης δεν παρουσιάζει έναν ιστορικά τεκμηριωμένο ήρωα, αλλά μια βαθιά δραματική και συμβολική φιγούρα:
- έναν άνθρωπο αποτραβηγμένο από τον κόσμο
- που ζει στην ερημιά της Κλεισούρας
- σιωπηλός, λιγομίλητος, σχεδόν «σκιά» του εαυτού του
- με εμφανή τα σημάδια μιας μεγάλης εσωτερικής οδύνης
Η ποίηση του Κρυστάλλη αφήνει να εννοηθεί ότι ο καλόγερος αυτός δεν ήταν πάντοτε ασκητής. Αντίθετα, πρόκειται για έναν άνθρωπο που οδηγήθηκε στον μοναχισμό έπειτα από κάποιο τραγικό γεγονός, το οποίο όμως δεν κατονομάζεται. Το παρελθόν του παραμένει σκόπιμα ασαφές, ενισχύοντας τον συμβολικό χαρακτήρα της μορφής.
Η εικόνα αυτή — του ανθρώπου που εγκαταλείπει τον κόσμο μετά από μια βαθιά προσωπική απώλεια — είναι ιδιαίτερα ισχυρή και επαναλαμβανόμενη στη δημοτική και λόγια παράδοση της εποχής.
Η σύνδεση ποίησης και αφήγησης
Εδώ ακριβώς φαίνεται να δημιουργείται η γέφυρα με τη σύγχρονη ιστορία του «Γούναρη». Η δραματική αφήγηση ενός ανθρώπου που:
- θυσιάζει τα πάντα για το κοινό καλό
- χάνει την οικογένειά του
- και καταλήγει στην απομόνωση και τον μοναχισμό
ταιριάζει εντυπωσιακά με το λογοτεχνικό μοτίβο που περιγράφει ο Κρυστάλλης.
Έτσι, είναι πολύ πιθανό ότι σε μεταγενέστερο χρόνο η ποιητική μορφή του «καλόγερου της Κλεισούρας» ταυτίστηκε με έναν υποτιθέμενο ιστορικό ήρωα, αποκτώντας όνομα, βιογραφία και συγκεκριμένο ρόλο στα γεγονότα της πολιορκίας.
Η σύνθεση του θρύλου
Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, φαίνεται ότι η σύγχρονη ιστορία του «Γιάννη Γούναρη» προέκυψε από μια σύνθεση:
- ενός πραγματικού ιστορικού γεγονότος (η αποτυχημένη αιφνιδιαστική επίθεση),
- ενός πιθανού αλλά ανώνυμου πληροφοριοδότη,
- και ενός λογοτεχνικού τύπου (ο καλόγερος της Κλεισούρας του Κρυστάλλη).
Σε μεταγενέστερο χρόνο, τα στοιχεία αυτά ενώθηκαν σε μια ενιαία αφήγηση, με την προσθήκη ονόματος και δραματικών λεπτομερειών.
Συμπέρασμα
Η ιστορία του «Γιάννη Γούναρη» δεν μπορεί, με τα σημερινά δεδομένα, να θεωρηθεί τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός. Αντίθετα, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τοπικού ή σύγχρονου θρύλου, που βασίζεται σε υπαρκτά γεγονότα αλλά εμπλουτίζεται με λογοτεχνικά και συναισθηματικά στοιχεία.
Η περίπτωση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, διότι δείχνει πώς η ποίηση — όπως εκείνη του Κώστα Κρυστάλλη — μπορεί να επηρεάσει τη συλλογική μνήμη και να συμβάλει, έμμεσα, στη διαμόρφωση «ιστορικών» αφηγήσεων.
Για την Άρτα, η παρουσία της στην ιστορία — έστω και μέσα από έναν θρύλο — υπενθυμίζει τον σημαντικό της ρόλο στην εποχή της Ελληνικής Επανάστασης και τη θέση της στο ιστορικό και πολιτισμικό τοπίο της Ηπείρου.
Στη φωτογραφία «Στρατιωτικός χάρτης της πολιορκίας του Μεσολογγίου (1825–1826), με τις οχυρώσεις (“φραχτή”) και τις θέσεις των αντιμαχόμενων δυνάμεων.» Σε αντίθεση με τις δραματικές αφηγήσεις που κυκλοφορούν σήμερα, χάρτες όπως αυτός αποτυπώνουν με ακρίβεια την πραγματική εικόνα της πολιορκίας και την οργάνωση της άμυνας του Μεσολογγίου.
