Λίγες φωτογραφίες αποτυπώνουν τόσο παραστατικά τις δυσκολίες της ζωής στα Τζουμέρκα. Μια Ματσουκιώτισσα περνά με προσοχή ένα στενό ξύλινο γεφυράκι, κρατώντας από το καπίστρι το μουλάρι που μεταφέρει τα δύο μικρά παιδιά της. Η εικόνα δεν καταγράφει απλώς μια μετακίνηση· αποτυπώνει την καθημερινότητα των ορεινών οικογενειών, όπου γυναίκες, παιδιά και ζώα αντιμετώπιζαν μαζί τις δυσκολίες των δύσβατων διαδρομών. (Πηγή : ΤΟ ΜΑΤΣΟΥΚΙ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ, Δ. Καλούσιος, Ματσούκι, 1994)
Για πολλές δεκαετίες, η οικονομική ζωή του Ματσουκίου δεν περιοριζόταν στην κτηνοτροφία. Οι παλιοί μουλαρόδρομοι που συνέδεαν τα Βόρεια Τζουμέρκα με την Άρτα επέτρεπαν τη διακίνηση προϊόντων και τη διατήρηση στενών εμπορικών δεσμών με την πόλη. Ανάμεσα στους ανθρώπους που αξιοποίησαν αυτό το δίκτυο ξεχωρίζει ο Ανδρέας Κωσταδήμας του Αθανασίου, μέλος μιας οικογένειας που δραστηριοποιήθηκε για πολλές δεκαετίες στο εμπόριο γαλακτοκομικών προϊόντων.
Από το 1936 ο Ανδρέας Κωσταδήμας ασχολήθηκε συστηματικά με το εμπόριο γάλακτος, προμηθεύοντας τυροκομεία της Άρτας, της Ράχης, της Χαλκιάδας, αλλά και των Ιωαννίνων και της Κλεσούρας Πρέβεζας. Την περίοδο 1940–1944 συνέχισε την ίδια δραστηριότητα, μεταφέροντας από το Ματσούκι στην αγορά της Άρτας κυρίως βούτυρο, ενώ κάθε εμπορικό ταξίδι διαρκούσε περίπου μία εβδομάδα.
Την άνοιξη ακολουθούσε την αντίστροφη διαδρομή. Από την Άρτα προμηθευόταν αλάτι, πολύτιμο για την κτηνοτροφία, και το μετέφερε στην Τζιούρτζια, όπου το αντάλλασσε με γάλα για τις ανάγκες των κοπαδιών. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που καταγράφει ο Δημήτρης Καλούσιος, διακινούσε κάθε χρόνο 10.000 έως 15.000 οκάδες αλατιού, γεγονός που δείχνει το μέγεθος της δραστηριότητάς του.
Στα χρόνια 1941–1946 ανέπτυξε ακόμη περισσότερο το εμπορικό του δίκτυο. Από την Άρτα φόρτωνε πέταλα, καρφιά, σιδηρικά, υφάσματα και άλλα απαραίτητα είδη, ενώ από τα χωριά της Ζάβιτσας και του Ξηρομέρου αγόραζε σιτάρι, καλαμπόκι και λάδι, τα οποία διέθετε στην αγορά της Άρτας. Κάθε τέτοιο ταξίδι διαρκούσε περίπου πέντε ημέρες και απαιτούσε μεγάλη αντοχή, άριστη γνώση των ορεινών διαδρομών και εμπειρία στις μεταφορές.
Η ιστορία του Ανδρέα Κωσταδήμα υπενθυμίζει ότι οι παλιοί μουλαρόδρομοι των Τζουμέρκων δεν εξυπηρετούσαν μόνο τις μετακινήσεις των κτηνοτρόφων. Πάνω στα ίδια μονοπάτια διακινούνταν βούτυρο, γάλα, αλάτι, σιτηρά, εργαλεία και κάθε είδους αγαθά, δημιουργώντας μια ζωντανή οικονομική σχέση ανάμεσα στο Ματσούκι και την Άρτα, η οποία διατηρήθηκε μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα.
Πηγή: Δημήτρης Καλούσιος, Το Ματσούκι Ιωαννίνων, Ματσούκι, 1994.
Στη φωτογραφία από το ίδιο βιβλίο ” Η οικογένεια Κωσταδήμα το 1929. Γεώργιος Χρήστου, Αντώνιος Κωσταδήμας, ο μικρός Παντελής και ο Ανδρέας Κωσταδήμας. Ο Αντώνιος, ο Παντελής και ο Ανδρέας συνέχισαν την οικογενειακή παράδοση ως έμποροι τυροκομικών προϊόντων, συνδέοντας για πολλές δεκαετίες το Ματσούκι με την αγορά της Άρτας.”
Πριν από τη διάνοιξη του οδικού δικτύου, οι κάτοικοι των Βορείων Τζουμέρκων επικοινωνούσαν με την Άρτα μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου μουλαρόδρομων. Από τα μονοπάτια αυτά περνούσαν καθημερινά άνθρωποι, ζώα και εμπορεύματα, ενώ από αυτά εξαρτιόταν ο ανεφοδιασμός των ορεινών χωριών και η σύνδεσή τους με την αγορά της Άρτας.
Οι κάτοικοι του Ματσουκίου, αλλά και των Πραμάντων, των Μελισσουργών, των Χριστών, των Κτιστάδων, των Αγνάντων και των γειτονικών χωριών ακολουθούσαν δύο βασικές διαδρομές.
Η πρώτη και παλαιότερη περνούσε από τη Σγάρα, τη Μικροσπηλιά, τα Λεπιανά, το Κρυονέρι, τα Πιστιανά, την Κάτω Καλεντίνη και κατέληγε στην Άρτα. Ήταν ο κύριος μουλαρόδρομος, επειδή διέθετε πολλά χάνια και, μετά το 1881, βρισκόταν εξ ολοκλήρου σε ελληνικό έδαφος.
Η δεύτερη διαδρομή ακολουθούσε τη γέφυρα της Πλάκας, περνούσε από τη Σκούπα, τα Πιστιανά, την Μπρένιστα και τη Γραμμενίτσα, πριν φτάσει στην Άρτα.
Κατά μήκος των δύο διαδρομών λειτουργούσαν χάνια, όπου οι ταξιδιώτες και οι αγωγιάτες μπορούσαν να ξεκουραστούν, να διανυκτερεύσουν, να ταΐσουν τα ζώα τους και να ανταλλάξουν πληροφορίες.
Στον κύριο μουλαρόδρομο συναντούμε:
Στη διαδρομή μέσω Πλάκας λειτουργούσαν:
Οι μουλαρόδρομοι αυτοί δεν ήταν απλώς δρόμοι μετακίνησης. Για περισσότερο από έναν αιώνα αποτέλεσαν τον βασικό σύνδεσμο των Βορείων Τζουμέρκων με την Άρτα, πάνω στον οποίο στηρίχθηκαν το εμπόριο, η κτηνοτροφία, οι μεταφορές και η κοινωνική ζωή ολόκληρης της περιοχής.((Πηγή : ΤΟ ΜΑΤΣΟΥΚΙ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ, Δ. Καλούσιος, Ματσούκι, 1994)
Στη φωτογραφία “Οι δύο βασικοί μουλαρόδρομοι που συνέδεαν τα Βόρεια Τζουμέρκα με την Άρτα.” Σχεδιάγραμμα από το βιβλίο του Δημήτρη Καλούσιου Το Ματσούκι Ιωαννίνων (1994), βασισμένο σε χάρτη της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Ελλάδος (έκδοση 1963, αναθεώρηση 1972).
Σύμφωνα με την καταγραφή του Νίκου Β. Καρατζένη στο βιβλίο Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων (Άρτα, 1991), οι τελευταίες νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από το Ματσούκι και οι τόποι όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους ήταν οι εξής:
Η καταγραφή του 1991 καταγράφει 33 νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από το Ματσούκι, οι οποίες διατηρούσαν ακόμη τον παραδοσιακό κύκλο των εποχικών μετακινήσεων ανάμεσα στα ορεινά θερινά λιβάδια των Τζουμέρκων και τα χειμαδιά της δυτικής Στερεάς Ελλάδας. Ως σημαντικότερο κέντρο διαχείμασης αναδεικνύεται το Στρογγυλοβούνι Μεσολογγίου, όπου εγκαθίσταται μεγάλος αριθμός οικογενειών, ενώ συχνές είναι επίσης οι μετακινήσεις προς τη Βόνιτσα, τον Λουτρό και τον Κρίκελλο Αμφιλοχίας, καθώς και προς τη Χρυσοβίτσα, τον Πρόδρομο, το Αγράμπελο και τον Μαχαλά Ξηρομέρου. Η γεωγραφική αυτή διασπορά αποτυπώνει το εκτεταμένο δίκτυο χειμαδιών που είχαν αναπτύξει οι Ματσουκιώτες κτηνοτρόφοι, συνεχίζοντας μια παράδοση μετακινούμενης κτηνοτροφίας που διαμορφώθηκε επί αιώνες και έφτασε να επιβιώνει μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα.
Στη φωτογραφία “Μέλη της οικογένειας Γρατσάνη από το Ματσούκι στα Πηγάδια Στρογγυλοβουνίου, όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους, γύρω στο 1940.” (Προσφορά φωτογραφίας: Δημήτρης Καλούσιος.)
Μια ακόμη χαρακτηριστική εικόνα από την παλιά αγορά της Άρτας. Τα Τα Βαφεία – Καθαριστήρια «ΑΛΦΑ» των Ι. Πανάκη και Σ. Μαστοράκη βρίσκονταν στην οδό Καραϊσκάκη, κοντά στα Ψαροπλιά. Η φωτογραφία αποτυπώνει την πρόσοψη του καταστήματος, με τα ρούχα κρεμασμένα έξω, όπως συνηθιζόταν τότε, και τις επιγραφές που διαφημίζουν τις υπηρεσίες του.
Στην είσοδο διακρίνεται ο Σταύρος Μαστοράκης, μαζί με την υπάλληλο του καταστήματος Ελένη Κ. Καραδήμα-Παπαχρήστου . Μια ακόμη εικόνα από τα επαγγέλματα και τα μικρά καταστήματα που αποτελούσαν μέρος της καθημερινής ζωής και της εμπορικής κίνησης της Άρτας.
Φωτογραφία: Αρχείο Σ. Μαστοράκη.
Μια χαρακτηριστική εικόνα από την εμπορική Άρτα του 1970. Η «Αποθήκη Οικιακών Σκευών» του Ευάγγελου Τάτση βρισκόταν στην οδό Κοσμά Αιτωλού 14, στο σημείο όπου σήμερα λειτουργεί η καφετέρια Vegera. Το κατάστημα άνοιξε περίπου το 1964 και παρέμεινε σε λειτουργία έως το 1985.
Στη φωτογραφία, τραβηγμένη το 1970, η βιτρίνα και η είσοδος είναι γεμάτες από τα είδη που συναντούσε κανείς στα καταστήματα οικιακών ειδών εκείνων των χρόνων: πιάτα, κανάτες, κατσαρόλες, λεκάνες, κουβάδες και κάθε λογής σκεύη για το σπίτι. Μια μικρή εικόνα της καθημερινής ζωής και της παλιάς αγοράς της Άρτας.
Η φωτογραφία ανήκει στον Δημήτριο Τάτση, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά για την παραχώρησή της.
Μια εντυπωσιακή εικόνα από το καγκελάρι στους Χουλιαράδες, όταν η γιορτή αποτελούσε υπόθεση ολόκληρου του χωριού. Ο χορός απλώνεται σε μεγάλη έκταση, ενώ εκατοντάδες άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί γύρω του, γεμίζοντας κάθε διαθέσιμο σημείο για να παρακολουθήσουν και να συμμετάσχουν στη μεγάλη αυτή λαϊκή σύναξη. (Φωτο από αρχείο Σταύρου Μαστοράκη)
Μια παλιά φωτογραφία από το καγκελάρι της Ροδαυγής, όταν ο χορός δεν ήταν απλώς μια εορταστική εκδήλωση, αλλά ένας ζωντανός θεσμός της τοπικής κοινωνίας. Γυναίκες διαφορετικών ηλικιών, πιασμένες χέρι-χέρι, κρατούν τον κύκλο του χορού, συνεχίζοντας ένα έθιμο που ένωνε το χωριό στις μεγάλες γιορτές και τα πανηγύρια.
Διακρίνονται από αριστερά: Φ.Μ. Μπαρτζώκα, Β. Γκέτση, Κ. Μ. Μάρη, Β. Τσάγκα, Π. Ι. Μάνου, Α. Χ. Αναγνωστάκη, Γ. Πάνου, Ό. Χ. Αναγνωστάκη, Ν. Κωσταγιάννη, Κ. Σ. Μπαλαούρα και Π. Παναγιώτου. (Πηγή : ΡΟΔΑΥΓΗ, ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ ΧΤΕΣ, Χ. Σταύρος, Άρτα, 2020)
Περισσότερο από ένας αιώνας μάς χωρίζει από τη σκηνή αυτής της φωτογραφίας. Κι όμως, λίγα πράγματα μοιάζουν να έχουν αλλάξει. Οι μουσικοί έχουν ήδη πάρει τη θέση τους, ο κύκλος του χορού μεγαλώνει συνεχώς και ολόκληρο το χωριό έχει συγκεντρωθεί στο χοροστάσι. Δεν πρόκειται απλώς για ένα πανηγύρι. Είναι η στιγμή που αρχίζει το Καγκελάρι, ο χορός που για γενιές συνόδευσε τα μεγάλα καλοκαιρινά πανηγύρια των Τζουμέρκων.
Με τη γιορτή της Αγίας Παρασκευής ξεκινούν και φέτος σε πολλά χωριά των Τζουμέρκων τα μεγάλα καλοκαιρινά πανηγύρια. Για τους παλαιότερους, οι ημέρες αυτές δεν ήταν μόνο μια θρησκευτική γιορτή. Ήταν η εποχή που οι ξενιτεμένοι επέστρεφαν στον τόπο τους, οι συγγενείς αντάμωναν ξανά, τα σπίτια άνοιγαν για να υποδεχθούν επισκέπτες και οι πλατείες γέμιζαν ζωή. Πολλοί φρόντιζαν να βρίσκονται στο χωριό αυτές τις ημέρες, γιατί το Καγκελάρι ήταν μια στιγμή που κανείς δεν ήθελε να χάσει.
Μετά τη θεία λειτουργία το χωριό έμοιαζε να χωρίζεται για λίγο σε δεκάδες μικρές γιορτές. Τα σπίτια γέμιζαν επισκέπτες και οι πόρτες έμεναν ανοιχτές από το πρωί. Τα κεράσματα διαδέχονταν το ένα το άλλο και οι οικοδεσπότες έσπευδαν να καλωσορίσουν συγγενείς, φίλους αλλά και πανηγυριστές από τα γειτονικά χωριά. Τα τραπέζια ήταν γεμάτα παραδοσιακά φαγητά, κρασί και τσίπουρο. Όλοι όμως γνώριζαν ότι η σημαντικότερη στιγμή της ημέρας δεν είχε ακόμη φτάσει….
Σιγά σιγά οι κάτοικοι κατευθύνονταν προς το χοροστάσι, τον χώρο όπου χτυπούσε η καρδιά του πανηγυριού. Το χοροστάσι ήταν κάτι περισσότερο από την πλατεία του χωριού. Ήταν ο τόπος όπου συναντιόταν η κοινότητα. Εκεί αντάμωνες ύστερα από καιρό συγγενείς και φίλους, γνώριζες ανθρώπους από τα γειτονικά χωριά, αντάλλασσες νέα και μοιραζόσουν τη χαρά της γιορτής. Για τους νέους αποτελούσε μια από τις λίγες ευκαιρίες να γνωριστούν, ενώ για τους μεγαλύτερους ήταν μια συνάντηση που ανανέωνε δεσμούς χρόνων.
Όσοι πρόλαβαν τα παλιά πανηγύρια θυμούνται ακόμη πως το Καγκελάρι είχε και τη δική του άτυπη τάξη. Πρώτοι έπιαναν τον χορό ο πρόεδρος της κοινότητας, ο ιερέας, ο δάσκαλος και οι άλλοι προεστοί του χωριού. Λίγο αργότερα ο κύκλος άνοιγε για όλους. Άνδρες, γυναίκες, νέοι και ηλικιωμένοι έμπαιναν ο ένας μετά τον άλλον, ώσπου το χοροστάσι γέμιζε από ανθρώπους κάθε ηλικίας. Εκείνες τις ώρες δεν υπήρχαν θεατές και πρωταγωνιστές. Άλλοι χόρευαν, άλλοι τραγουδούσαν, άλλοι παρακολουθούσαν από τις άκρες του κύκλου. Όλοι όμως ένιωθαν ότι συμμετείχαν στην ίδια γιορτή.
Στα Τζουμέρκα ο χορός ήταν γνωστός με διάφορες ονομασίες – Καγκελάρι, Κάγκελο, Κύκλες ή Διπλοκάγκελο. Στα Άγναντα, απ’ όπου προέρχεται και η φωτογραφία του 1910, συνηθιζόταν ιδιαίτερα η ονομασία «Κύκλες». Καθώς ο μεγάλος κύκλος δίπλωνε και ξεδίπλωνε, οι χορευτές σχημάτιζαν τα χαρακτηριστικά «καγκέλια», από όπου προέρχεται και η επικρατέστερη ονομασία του χορού.
Το Καγκελάρι όμως δεν ξεχώριζε μόνο για τη μορφή του. Ήταν ο χορός ολόκληρης της κοινότητας. Όσο περνούσε η ώρα, ο κύκλος μεγάλωνε και μπορούσε να περιλαμβάνει δεκάδες ανθρώπους, διαφορετικής ηλικίας και κοινωνικής θέσης, όλους πιασμένους χέρι με χέρι στον ίδιο ρυθμό.
Και τότε ερχόταν η πιο ξεχωριστή στιγμή του πανηγυριού. Ο ρυθμός δεν γεννιόταν από τα μουσικά όργανα αλλά από τις ίδιες τις φωνές των χορευτών. Νέοι και γέροι, άνδρες και γυναίκες τραγουδούσαν όλοι μαζί, καθώς ο μεγάλος κύκλος διπλωνόταν και ξεδιπλωνόταν στους χαρακτηριστικούς ελιγμούς του χορού. Χορός και τραγούδι γίνονταν ένα, σε ένα πραγματικό «χοροτράγουδο», όπου ολόκληρη η κοινότητα συμμετείχε όχι μόνο με τα βήματα αλλά και με τη φωνή της. Ήταν ίσως η πιο ζωντανή έκφραση της συλλογικότητας που χαρακτήριζε τα παλιά πανηγύρια των Τζουμέρκων.
Η σπάνια αυτή φωτογραφία, τραβηγμένη στα Άγναντα το 1910, διασώζει μια τέτοια στιγμή. Δεν αποτυπώνει μόνο έναν παραδοσιακό χορό. Καταγράφει έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Βλέποντάς την σήμερα, δεν διακρίνουμε μόνο τους χορευτές και τους μουσικούς· βλέπουμε μια κοινότητα συγκεντρωμένη γύρω από το πανηγύρι της, σε μια εποχή που αυτές οι γιορτές αποτελούσαν το σημαντικότερο γεγονός του καλοκαιριού.
Περισσότερο από εκατό χρόνια αργότερα, πολλά έχουν αλλάξει στα χωριά των Τζουμέρκων. Κάθε καλοκαίρι όμως, όταν οι πρώτες νότες αντηχούν ξανά στα χοροστάσια και οι χορευτές πιάνονται από τα χέρια, το Καγκελάρι εξακολουθεί να θυμίζει πως ορισμένες παραδόσεις δεν διατηρούνται μόνο επειδή τις κληρονομήσαμε, αλλά επειδή εξακολουθούν να φέρνουν τους ανθρώπους κοντά και να κρατούν ζωντανή τη μνήμη του τόπου. (Επιμέλεια κειμένου : Α. Καρρά)
Ανέζα Άρτης, 1962. Οι αδελφές Κούλα και Κωνσταντίνα Ψαλίδα με τα πρόβατά τους. Φωτ. αρχείο Γιώργου Σιόρεντα – ΣΥΡΡΑΚΟ, ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ, Ι. Ζιώγας, Γιάννινα,2006
