Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Ένα εσωτερικό υπηρεσιακό σημείωμα της 15ης Μαΐου 1943, από το Αρχηγείο Ανταρτών Τζουμέρκων προς την Τοπική Επιτροπή ΕΑΜ Άρτης, αποκαλύπτει το κλίμα ανησυχίας που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται στις σχέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων.

Το Αρχηγείο, αφού συνήλθε σε έκτακτη συνεδρίαση, εξέτασε τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν οι δυνάμεις του. Στο έγγραφο αναφέρονται ρητά οι ενέργειες των «Ζερβικών» και των Ιταλών, καθώς και η έλλειψη ανταρτών, παρά τις εκκλήσεις για ενισχύσεις. Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, αποφασίστηκε η μετακίνηση των διαθέσιμων δυνάμεων, μέσα στις επόμενες δύο ή τρεις ημέρες, προς την κατεύθυνση Ματσούκι – Καλαρρύτες – Μέτσοβο, προκειμένου να αποφευχθεί ενδεχόμενη σύγκρουση με υπέρτερες δυνάμεις των ανταρτών του Ζέρβα.

Το σημείωμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν αποτελεί μεταγενέστερη αφήγηση, αλλά εσωτερική ενημέρωση που συντάχθηκε την ίδια την περίοδο των γεγονότων. Αποτυπώνει τις ανησυχίες και τις εκτιμήσεις του τοπικού Αρχηγείου του ΕΛΑΣ, χωρίς βέβαια να γνωρίζουμε από αυτό και μόνο την οπτική της άλλης πλευράς.

Τρεις μήνες αργότερα, όμως, η εικόνα ήταν διαφορετική.

Τον Αύγουστο του 1943 ο Άρης Βελουχιώτης βρισκόταν στα Τζουμέρκα. Στις 15 Αυγούστου, σύμφωνα με το ημερολόγιο του Ναπολέοντα Ζέρβα, οι δύο αρχηγοί μίλησαν δημόσια στα Πράμαντα και στη συνέχεια στα Άγναντα, όπου συμμετείχαν και σε κοινό γεύμα.

Η συνάντηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν εξεταστεί παράλληλα με το σημείωμα του Μαΐου. Από τη μία πλευρά, ένα τοπικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ εκφράζει φόβους για τις ενέργειες των ανταρτών του Ζέρβα και αποφασίζει να μετακινήσει τις δυνάμεις του. Από την άλλη, λίγους μήνες αργότερα, οι επικεφαλής των δύο οργανώσεων εμφανίζονται δημόσια μαζί. Η συνεργασία και η δυσπιστία φαίνεται ότι συνυπήρχαν, σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων παρέμεναν ρευστές.

Το έγγραφο της 15ης Μαΐου δεν αποδεικνύει ότι είχε ήδη αρχίσει γενικευμένη σύγκρουση ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Μας επιτρέπει όμως να διακρίνουμε τις εντάσεις που αναπτύσσονταν στο εσωτερικό της Αντίστασης, αρκετούς μήνες πριν από την ανοιχτή αντιπαράθεση του φθινοπώρου του 1943.

Δύο στιγμές της ίδιας χρονιάς, που φωτίζουν την πολυπλοκότητα των σχέσεων ανάμεσα στις αντιστασιακές οργανώσεις στην Ήπειρο.

Τεκμήριο: Εσωτερικό υπηρεσιακό σημείωμα του Αρχηγείου Ανταρτών Τζουμέρκων προς την Τοπική Επιτροπή ΕΑΜ Άρτης, 15 Μαΐου 1943. Πηγή: Συλλογή Αναστασίας Γ. Καρρά.

Η προσπάθεια καταστροφής της γέφυρας Καλογήρου δεν σταμάτησε τον Μάιο του 1943. Παρά τη διαταγή του Ναπολέοντα Ζέρβα της 10ης Μαΐου και την καταγεγραμμένη δολιοφθορά της 27ης Μαΐου, ο συγκεκριμένος στόχος επανήλθε στον επιχειρησιακό σχεδιασμό των ανταρτικών δυνάμεων λίγες εβδομάδες αργότερα.

Η πρώτη αυτή επιχείρηση φαίνεται ότι δεν είχε επιφέρει την ολοκληρωτική καταστροφή του στόχου. Έτσι, οργανώθηκε μια νέα προσπάθεια, με στενότερο συντονισμό ανάμεσα στις ανταρτικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ και τη βρετανική αποστολή.

Στις 27 Ιουνίου 1943, στη θέση Μεγάλη Βρύση, κοντά στο Βουργαρέλι, πραγματοποιήθηκε συνάντηση με αντικείμενο την οργάνωση των επιχειρήσεων εναντίον δύο γεφυρών: της Καλογήρου, στον ποταμό Λούρο, και της Στρεβίνας. Στη συνάντηση συμμετείχαν ο επίλαρχος Γεώργιος Αγορός, επικεφαλής του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας του ΕΔΕΣ, ο Βρετανός αξιωματικός Τομ Μπαρνς και άλλοι εμπλεκόμενοι στον σχεδιασμό.

Οι δύο γέφυρες ήταν οι ίδιοι στόχοι που είχαν περιληφθεί στη διαταγή του Ζέρβα τον Μάιο. Η επανεμφάνισή τους στον επιχειρησιακό σχεδιασμό, ενάμιση περίπου μήνα αργότερα, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δείχνει ότι η καταστροφή τους εξακολουθούσε να θεωρείται σημαντική για την παρεμπόδιση των μετακινήσεων των κατοχικών στρατευμάτων.

Η νέα επιχείρηση εντασσόταν πλέον στο πλαίσιο της συμμαχικής επιχείρησης Animals, η οποία αποσκοπούσε στην παραπλάνηση των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων ενόψει της επικείμενης απόβασης στη Σικελία. Από τη συνάντηση του Βουργαρελίου μέχρι την εκτέλεση της επιχείρησης μεσολάβησε μία εβδομάδα. Στο διάστημα αυτό οργανώθηκε η προσβολή των δύο στόχων, με σκοπό οι ανατινάξεις να πραγματοποιηθούν μέσα στην ίδια νύχτα.

Η ημερομηνία που επιλέχθηκε ήταν η Κυριακή 4 Ιουλίου 1943.

Σύμφωνα με τη στρατιωτική έκθεση του Γεωργίου Αγορού, στις 11.30 το βράδυ ανατινάχθηκε η γέφυρα Καλογήρου.

Δεκαπέντε λεπτά αργότερα, στις 11.45, ακολούθησε η επιχείρηση στη γέφυρα Στρεβίνας.

Μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας είχαν πληγεί δύο σημαντικά σημεία του συγκοινωνιακού δικτύου της Ηπείρου.

Οι επιχειρήσεις συνεχίζονται στον Λούρο

Οι ανατινάξεις της 4ης Ιουλίου δεν αποτέλεσαν το τέλος των επιχειρήσεων. Σύμφωνα με την έκθεση δράσης του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας, το πρωί της 5ης Ιουλίου ανταρτικά τμήματα βρίσκονταν κατά μήκος της οδού Φιλιππιάδας–Ιωαννίνων, στις θέσεις Άγιος Γεώργιος, Ασπροχάλικο, Χάνι Κερασόβου και Κλεισούρα.

Στις 7 Ιουλίου, κατοχικές δυνάμεις, με τη συνδρομή τμημάτων Μηχανικού, επιχείρησαν να αποκαταστήσουν τις καταστροφές και να ανοίξουν ξανά τον δρόμο. Την επομένη, 8 Ιουλίου, σημειώθηκε δίωρη μάχη στο Ασπροχάλικο, όταν ιταλικό τμήμα προσπάθησε να προωθηθεί στην περιοχή. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και τις επόμενες ημέρες.

Μια επιπλέον πληροφορία προέρχεται από την τοπική εφημερίδα «Ο Άσσος». Σε δημοσίευμα του Παύλου Γ. Χρήστου, το 2008, που αξιοποιεί μαρτυρίες ανθρώπων οι οποίοι έζησαν τα γεγονότα, αναφέρεται ότι στις 7 Ιουλίου 1943 ανατινάχθηκε και η γέφυρα Ασπροχάλικου. Στην επιχείρηση συμμετείχαν αντάρτες και Βρετανοί σαμποτέρ υπό τον Τομ Μπαρνς. Η συγκεκριμένη ανατίναξη δεν καταγράφεται ρητά στην έκθεση του Αγορού, ο οποίος όμως επιβεβαιώνει τη συνεχή στρατιωτική δράση στην ίδια περιοχή εκείνες τις ημέρες.

Τρεις γέφυρες μέσα σε πέντε νύχτες

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πληροφορία προκύπτει από δημοσίευση για τη δράση του Βρετανού αξιωματικού Τομ Μπαρνς. Σύμφωνα με αυτήν, ο ίδιος επέβλεψε προσωπικά επιχειρήσεις εναντίον τριών γεφυρών μέσα σε πέντε νύχτες, λίγο πριν από τη συμμαχική απόβαση στη Σικελία.

Θα μπορούσαν αυτές να είναι οι γέφυρες Καλογήρου, Στρεβίνας και Ασπροχάλικου, που εμφανίζονται στις μαρτυρίες των πρώτων ημερών του Ιουλίου 1943; Η χρονική σύμπτωση είναι αξιοσημείωτη. Ωστόσο, η δημοσιευμένη πληροφορία δεν κατονομάζει τις γέφυρες και δεν έχει ακόμη εντοπιστεί η πρωτότυπη επιχειρησιακή αναφορά που θα επέτρεπε την ασφαλή ταύτισή τους. Εκείνο που προκύπτει από τον συνδυασμό των πηγών είναι ότι οι δολιοφθορές και οι συγκρούσεις στην περιοχή του Λούρου δεν υπήρξαν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά μέρος μιας ευρύτερης, συντονισμένης επιχείρησης, η οποία προκάλεσε την κινητοποίηση των κατοχικών δυνάμεων για την αποκατάσταση των συγκοινωνιών.

Ποια γέφυρα Καλογήρου καταστράφηκε;

Παραμένει, ωστόσο, ένα ακόμη ερώτημα: ποια ακριβώς γέφυρα Καλογήρου ανατινάχθηκε τη νύχτα της 4ης Ιουλίου 1943;

Ο ερευνητής των πέτρινων γεφυριών Σπύρος Μαντάς, σε δημοσίευσή του το 2018, τοποθετεί την οριστική καταστροφή της παλαιάς δίτοξης γέφυρας τη νύχτα της 4ης προς 5η Ιουλίου 1943. Η παλαιά πέτρινη γέφυρα είχε ήδη υποστεί σημαντικές μεταβολές κατά τα αποστραγγιστικά έργα της περιοχής πριν από τον πόλεμο. Από παλαιότερο φωτογραφικό υλικό γνωρίζουμε επίσης την ύπαρξη της μεταλλικής γέφυρας Χαμιδιέ, η οποία είχε απομακρυνθεί στο πλαίσιο των ίδιων έργων.

Η μελέτη αυτών των στοιχείων δημιουργεί έναν προβληματισμό: η ανατίναξη αφορούσε πράγματι την παλαιά πέτρινη γέφυρα ή κάποια άλλη κατασκευή που εξυπηρετούσε τότε τη συγκοινωνία; Οι στρατιωτικές πηγές επιβεβαιώνουν την επιχείρηση, δεν προσδιορίζουν όμως με επαρκή σαφήνεια την κατασκευή που καταστράφηκε. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό παραμένει ανοιχτή και θα απαιτήσει πρόσθετη φωτογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση.

✦ Πηγές – Βιβλιογραφία

1. Προσωπικό Αρχείο Αρχηγού ΕΔΕΣ, Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα (1942–1944), 2023, έγγραφο 11, σ. 60.

2. Μυριδάκης, Αγώνες της φυλής, 1948.

3. Γεώργιος Αγορός, Έκθεση δράσης ΕΟΕΑ και 3/40 Συντάγματος Ευζώνων, 1942–1945.

4. Αθανάσιος Φλιτούρης, Το αντάρτικο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα (Ιούλιος 1942 – Δεκέμβριος 1944), διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1998, σ. 107.

5. Παύλος Γ. Χρήστου, «Η Εθνική Αντίσταση στην περιοχή μας», Ο Άσσος, αρ. φ. 36, Ιανουάριος–Μάρτιος 2008, σ. 1, 5.

6. «Lieutenant Colonel “Tom” Barnes, SOE Sapper», BushLife NZ, 24 Σεπτεμβρίου 2019.

7. Σπύρος Μαντάς, «Το Γεφύρι του Καλόγηρου στη Φιλιππιάδα», Ο Ζηρός, 4 Απριλίου 2018.

Τζων Πάτρικ Μόραν («Σπάικ»), Βρετανός αξιωματικός της SOE, ο οποίος έφθασε στην Ήπειρο στις 15 Μαΐου 1943, με αποστολή την οργάνωση δολιοφθορών σε γέφυρες. Το όνομά του συνδέθηκε αργότερα και με τη δολοφονία του Κ. Λώρενς (Κ. Αδριανού), τον Αύγουστο του 1943, μια ιδιαίτερα σκοτεινή υπόθεση της Κατοχής που εξετάζει διεξοδικά ο Γιώργος Β. Δημητριάδης στο βιβλίο του Περπατώντας στ’ αγκαθοτόπια (1978).

Πηγή φωτογραφίας: Γιώργος Β. Δημητριάδης, Περπατώντας στ’ αγκαθοτόπια, Αθήνα 1978, σ. 136. Ψηφιακή βελτίωση.

Ο συμμαχικός σχεδιασμός, η αποστολή του Βρετανού αξιωματικού Μόραν και η πρώτη δολιοφθορά στη γέφυρα

Στις αρχές του 1943, ο πόλεμος είχε αρχίσει να παίρνει διαφορετική τροπή. Οι Σύμμαχοι, μετά τις επιτυχίες τους στη Βόρεια Αφρική, προετοίμαζαν την επόμενη μεγάλη επιχείρησή τους στη Μεσόγειο. Ο πραγματικός τους στόχος ήταν η Σικελία. Οι Γερμανοί, όμως, έπρεπε να πιστέψουν ότι η απόβαση μπορούσε να πραγματοποιηθεί αλλού, ακόμη και στις ακτές της Ελλάδας.

Στο πλαίσιο αυτού του σχεδιασμού, η κατεχόμενη Ήπειρος αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία. Η γεωγραφική της θέση, απέναντι από την Ιταλία, και η παρουσία ανταρτικών οργανώσεων στα ορεινά της δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την οργάνωση επιχειρήσεων δολιοφθοράς και παραπλάνησης.

Οι Σύμμαχοι επιδίωκαν να ενισχύσουν την εντύπωση ότι προετοίμαζαν απόβαση στις δυτικές ακτές της Ελλάδας. Παράλληλα, η καταστροφή γεφυρών και άλλων συγκοινωνιακών υποδομών μπορούσε να δυσχεράνει τις μετακινήσεις των κατοχικών στρατευμάτων.

Μία από τις γέφυρες που βρέθηκαν στο στόχαστρο των ανταρτικών δυνάμεων ήταν η γέφυρα Καλογήρου, στον ποταμό Λούρο, κοντά στη Φιλιππιάδα. Από εκεί διερχόταν ο δρόμος που συνέδεε την Άρτα με τη Φιλιππιάδα και τα Ιωάννινα, μια σημαντική οδική αρτηρία για τις μετακινήσεις στρατευμάτων, οχημάτων και πολεμικού υλικού. Η γέφυρα Καλογήρου δεν ήταν, ωστόσο, ο μοναδικός στόχος. Στον σχεδιασμό των ανταρτικών δυνάμεων περιλαμβανόταν και η γέφυρα της Στρεβίνας.

Η διαταγή του Ναπολέοντα Ζέρβα

Στις 10 Μαΐου 1943 ο Ναπολέων Ζέρβας εξέδωσε ειδική διαταγή προς το Υπαρχηγείο Σκουληκαριάς, με αντικείμενο την καταστροφή των δύο γεφυρών. Το έγγραφο, που περιλαμβάνεται στο δημοσιευμένο προσωπικό αρχείο του αρχηγού του ΕΔΕΣ, αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο για την ιστορία της περιοχής.

Δεν πρόκειται για μια γενική αναφορά στην ανάγκη πραγματοποίησης δολιοφθορών. Η διαταγή αφορά συγκεκριμένους στόχους και τροποποιεί προηγούμενες οδηγίες για την εκτέλεση της επιχείρησης. Στο κείμενο αναφέρονται ο λοχαγός Γ. Καλαμπόκης και ο ανθυπολοχαγός Γαλάνης, πρόσωπα που συνδέονται με τον σχεδιασμό της.

Το γεγονός ότι ο Ζέρβας προχωρούσε ήδη σε τροποποιήσεις είναι αποκαλυπτικό. Σημαίνει ότι η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί πριν από τις 10 Μαΐου και ότι οι δύο γέφυρες αποτελούσαν ήδη καθορισμένους στόχους. Η διαταγή αυτή μας επιτρέπει, επομένως, να τοποθετήσουμε την προετοιμασία της δολιοφθοράς αρκετές εβδομάδες πριν από τη γνωστή ανατίναξη του Ιουλίου.

Η άφιξη του Βρετανού Μόραν

Πέντε ημέρες μετά τη διαταγή του Ζέρβα, στις 15 Μαΐου 1943, έφθασε στην Ήπειρο ο Βρετανός αξιωματικός Τζων Πάτρικ Μόραν (John Patrick Moran), γνωστός ως «Σπάικ», στέλεχος της Υπηρεσίας Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE). Σύμφωνα με τον ιστορικό Αθανάσιο Φλιτούρη, αποστολή του ήταν η οργάνωση δολιοφθορών σε γέφυρες της περιοχής, με σκοπό την παραπλάνηση των Γερμανών σχετικά με το ενδεχόμενο συμμαχικής απόβασης στην Ήπειρο.

Η χρονική σύμπτωση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η άφιξη του Μόραν πραγματοποιήθηκε ενώ βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη ο σχεδιασμός για την καταστροφή των γεφυρών Καλογήρου και Στρεβίνας. Είναι, επομένως, πολύ πιθανό η αποστολή του να συνδεόταν και με την προετοιμασία της επιχείρησης στη γέφυρα Καλογήρου, χωρίς να διαθέτουμε μέχρι στιγμής συγκεκριμένη μαρτυρία για προσωπική συμμετοχή του στη δολιοφθορά που ακολούθησε.

Η δολιοφθορά της 27ης Μαΐου 1943

Δεκαεπτά ημέρες μετά τη διαταγή του Ζέρβα και δώδεκα ημέρες μετά την άφιξη του Μόραν, στις 27 Μαΐου 1943, πραγματοποιήθηκε δολιοφθορά στη γέφυρα Καλογήρου. Το γεγονός καταγράφεται στο επίσημο ιστορικό χρονολόγιο του ΕΔΕΣ, ενώ σχετική αναφορά εντοπίζεται και σε μεταγενέστερη ιστορική καταγραφή που παραπέμπει στο έργο του Μιχάλη Μυριδάκη, Αγώνες της φυλής (1948).

Η πληροφορία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συνδυαστεί με τη διαταγή της 10ης Μαΐου και την άφιξη του Βρετανού αξιωματικού. Τα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του σχεδιασμού και να εντάξουμε την πρώτη επιχείρηση στο ευρύτερο πλαίσιο της συνεργασίας των ανταρτικών δυνάμεων με τη βρετανική αποστολή.

Δεν γνωρίζουμε ακόμη με ακρίβεια πώς εξελίχθηκε η δολιοφθορά της 27ης Μαΐου, ποιοι άνδρες συμμετείχαν στην εκτέλεσή της και ποια ήταν η έκταση των ζημιών που προκλήθηκαν. Εκείνο που προκύπτει από τη συνέχεια των γεγονότων είναι ότι η γέφυρα δεν είχε καταστραφεί οριστικά. Λίγες εβδομάδες αργότερα θα αποτελούσε και πάλι στόχο μιας νέας, οργανωμένης επιχείρησης.

Η πρώτη αυτή προσπάθεια, επομένως, δεν είχε επιφέρει το επιδιωκόμενο οριστικό αποτέλεσμα. Μέσα στη συνεχή δραστηριότητα των ανταρτικών οργανώσεων, μια επιχείρηση που δεν κατέληξε στην πλήρη καταστροφή του στόχου της ενδέχεται να μην έτυχε της ίδιας προσοχής με μεταγενέστερες επιτυχίες.

Η συνέχεια της επιχείρησης

Ο στόχος, ωστόσο, παρέμενε. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι δύο γέφυρες, της Καλογήρου και της Στρεβίνας, θα βρίσκονταν και πάλι στο επίκεντρο του επιχειρησιακού σχεδιασμού.

Στα τέλη Ιουνίου, μια νέα συνάντηση στην περιοχή του Βουργαρελίου θα άνοιγε τον δρόμο για τη δεύτερη επιχείρηση.

Αυτή τη φορά, όμως, η εξέλιξη θα ήταν διαφορετική.

Πηγές

• Προσωπικό Αρχείο Αρχηγού ΕΔΕΣ, Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα, 2023, έγγραφο 11, 10 Μαΐου 1943, σ. 60.
• Φλιτούρης, Αθανάσιος, Το αντάρτικο του Ε.Δ.Ε.Σ. στην Ήπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα (Ιούλιος 1942 – Δεκέμβριος 1944), διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα, 1998, σ. 97.
• Επίσημο ιστορικό χρονολόγιο ΕΔΕΣ, καταχώριση 27 Μαΐου 1943.
• Μυριδάκης, Μιχάλης, Αγώνες της φυλής, 1948