Όταν τα πορτοκάλια ήταν πλούτος για τον κάμπο της Άρτας

Κωστακιοί Άρτας, πιθανότατα δεκαετία 1970.

Μια παλιά φωτογραφία μάς μεταφέρει στην εποχή της συγκομιδής των πορτοκαλιών, όταν οι πορτοκαλεώνες αποτελούσαν σημαντική πηγή εισοδήματος για τις αγροτικές οικογένειες του αρτινού κάμπου.

Εκατοντάδες πορτοκάλια, απλωμένα στο έδαφος, και μια γυναίκα ανάμεσά τους. Μια εικόνα που μας θυμίζει τον ουσιαστικό, αλλά συχνά παραγνωρισμένο, ρόλο των γυναικών στην αγροτική παραγωγή. Πέρα από τις οικογενειακές τους υποχρεώσεις, οι γυναίκες συμμετείχαν στη συγκομιδή, στη διαλογή και σε όλες σχεδόν τις εργασίες που απαιτούσε η καλλιέργεια της γης.

Για πολλές δεκαετίες, η πορτοκαλοκαλλιέργεια υπήρξε χαρακτηριστικό στοιχείο του αρτινού τοπίου και της τοπικής οικονομίας. Σήμερα, η παρουσία της έχει περιοριστεί σε σχέση με το παρελθόν, καθώς οι οικονομικές συνθήκες, το κόστος παραγωγής και οι αλλαγές στις καλλιεργητικές επιλογές έχουν μεταβάλει την εικόνα του κάμπου.

Η φωτογραφία διασώζει μια όψη της αγροτικής Άρτας που σταδιακά απομακρύνεται από τη συλλογική μνήμη: την εποχή που η γη, η οικογένεια και ο καθημερινός μόχθος ήταν άρρηκτα δεμένα μεταξύ τους.

Φωτογραφία: Αρχείο Ελευθερίας Πετανίτη.

Δημοσιεύθηκε στη Το εμπόριο στην Άρτα | Σχολιάστε

ΟΛΥΜΠΙΑΚΟΣ ΑΡΤΗΣ, 1954 – 55

Αγώνας στην Κατούνα Αιτωλοακαρνανίας. Τάκης Τάτσης (γκολκήπερ και του ΠΑΝΑΜΒΡΑΚΙΚΟΥ), Γιάννης Ν. Ραβανός (Συμβολαιογράφος), Γιάννης Κ. Νικολάου, Κώστας Τζαχρήστας, Γεώργιος Παπαποστόλης, Γιάννης Τζαχρήστας (Τυπογράφος), Σωτήρης Τσώλης, Βαγγέλης Μαστρογιάννης, Θανάσης Γκορόγιας, Σωκράτης Ι. Παπακώστας (Φυσικός, Δ/ντης ΟΤΕ), Βαγγέλης Μιμιγιάννης, Κώστας Μπόλας κ.α. (Αρχείο Κ. Μπανιά)

Δημοσιεύθηκε στη Η ομάδα του Ολυμπιακού | Σχολιάστε

Η Άρτα κατά την πρώτη οθωμανική περίοδο (1449–1599)

Μια πόλη, 150 χρόνια ιστορίας και πολλές άγνωστες σελίδες.

Τι συνέβη στην Άρτα μετά το 1449, όταν η πόλη πέρασε στην οθωμανική κυριαρχία; Πώς ζούσαν οι κάτοικοί της; Πώς οργανώθηκε η διοίκηση, πώς εξελίχθηκε η οικονομία και ποια ήταν η θέση των διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων;

Και, κυρίως, τι γνωρίζουμε για τον πνευματικό κόσμο εκείνης της εποχής; Για την παιδεία, τους λογίους, τα χειρόγραφα, την εκκλησιαστική ζωή και την πνευματική δραστηριότητα των χριστιανών, των Εβραίων και των μουσουλμάνων;

Αυτά τα ερωτήματα, μαζί με τις σχέσεις των κατοίκων με την οθωμανική εξουσία, τις διεκδικήσεις και τις αντιδράσεις τους απέναντι στις αυθαιρεσίες των τοπικών αξιωματούχων, αποτέλεσαν βασικούς άξονες μιας πολύμηνης ερευνητικής προσπάθειας.

Το αποτέλεσμα είναι η μελέτη «Η Άρτα κατά την πρώτη οθωμανική περίοδο (1449–1599)», μια εργασία 156 σελίδων, οργανωμένη σε επτά θεματικά κεφάλαια και εμπλουτισμένη με αρχειακά τεκμήρια, ιστορικούς χάρτες και σπάνιο εικονογραφικό υλικό.

Μέσα από τις πηγές αναδύεται μια Άρτα με έντονη οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή, αλλά και με κατοίκους που δεν παρέμεναν πάντοτε σιωπηλοί απέναντι στην εξουσία.

Γιατί η ιστορία της Άρτας δεν σταμάτησε το 1449, με το τέλος του Δεσποτάτου της Ηπείρου. Η πόλη συνέχισε να ζει, να δημιουργεί και να διαμορφώνει τη δική της ιστορική πορεία μέσα στις νέες συνθήκες.

✦ Η πλήρης μελέτη είναι διαθέσιμη στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2026/11/Η-ΑΡΤΑ-ΚΑΤΑ-ΤΗΝ-ΠΡΩΤΗ-ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ-ΠΕΡΙΟΔΟ.pdf

και στο Academia.edu: https://independent.academia.edu/AnastasiaKarra4

Δημοσιεύθηκε στη Εργασίες, Οθωμανική περίοδος | Σχολιάστε

«Λαέ, θυμήσου τον Νοέμβρη» – Άρτα, 30 Αυγούστου 1974

Τα συνθήματα μιας διαδήλωσης αποτυπώνουν συχνά καλύτερα από οποιαδήποτε περιγραφή το πολιτικό κλίμα μιας εποχής. Στις 30 Αυγούστου 1974, λίγες ημέρες μετά τον δεύτερο «Αττίλα», οι διαδηλωτές στους δρόμους της Άρτας καταγγέλλουν την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό και τον ρόλο του ΝΑΤΟ.

Ανάμεσα στα πλακάτ ξεχωρίζει ένα με διαφορετικό μήνυμα:

«ΛΑΕ, ΘΥΜΗΣΟΥ ΤΟΝ ΝΟΕΜΒΡΗ»

Μόλις εννέα μήνες μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και πριν ακόμη από την πρώτη επέτειό της, η μνήμη του Νοέμβρη είχε ήδη γίνει σύνθημα στους δρόμους της Άρτας. Ο αντιδικτατορικός αγώνας συνδεόταν πλέον με τις διαμαρτυρίες για την κυπριακή τραγωδία και τις πολιτικές διεκδικήσεις της Μεταπολίτευσης.

Φωτογραφία: Άρτα, 30 Αυγούστου 1974. Διαδήλωση μπροστά από τον κινηματογράφο Rex. Στο κέντρο ο Αριστοτέλης Λάκκας, κρατώντας το πλακάτ «Λαέ, θυμήσου τον Νοέμβρη». Ανάμεσα στους διαδηλωτές διακρίνεται επίσης ο Γούλας Καραμπέτσης και πολλοί άλλοι νέοι και φοιτητές της πόλης. Πηγή: Φωτογραφικό αρχείο Αριστοτέλη Λάκκα.

Δημοσιεύθηκε στη Γιορτάζοντας τις Εθνικές Επετείους | Σχολιάστε

Από το Πολυτεχνείο στην κυπριακή τραγωδία – Άρτα, 30 Αυγούστου 1974

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του 1973, αποτέλεσε κορυφαία στιγμή της αντίστασης στη δικτατορία. Η αιματηρή καταστολή της ακολουθήθηκε από την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Δημήτριο Ιωαννίδη και την επιβολή ενός ακόμη σκληρότερου στρατιωτικού καθεστώτος.

Λίγους μήνες αργότερα, στις 15 Ιουλίου 1974, το πραξικόπημα που οργάνωσε η χούντα του Ιωαννίδη εναντίον του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας, Αρχιεπισκόπου Μακαρίου, άνοιξε τον δρόμο για την τουρκική εισβολή της 20ής Ιουλίου. Την ίδια ημέρα κηρύχθηκε γενική επιστράτευση στην Ελλάδα. Χιλιάδες έφεδροι κλήθηκαν να παρουσιαστούν στις στρατιωτικές μονάδες τους, ενώ η ανησυχία και η αβεβαιότητα απλώθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα.

Το πρωινό εκείνου του Σαββάτου το θυμάμαι ακόμη πολύ έντονα. Βρισκόμουν στα Πλατάνια Πιστιανών, κοντά στην Άρτα, όπου θα γινόταν το πανηγύρι του χωριού. Μετά τη λειτουργία μάθαμε από το ραδιόφωνο, πιθανότατα στο καφενείο του Μίχου Ντάλα, τα νέα της τουρκικής εισβολής. Το πανηγύρι ματαιώθηκε και οι άνδρες που καλούνταν στην επιστράτευση ετοιμάζονταν να παρουσιαστούν σύμφωνα με τα φύλλα πορείας τους. Ήμουν μικρή τότε, αλλά εκείνο το πρωινό έχει μείνει ανεξίτηλο στη μνήμη μου.

Η κυπριακή κρίση επιτάχυνε την κατάρρευση της δικτατορίας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα, στις 24 Ιουλίου 1974.

Η τραγωδία, ωστόσο, δεν είχε τελειώσει. Στις 14–16 Αυγούστου, με τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής, τον «Αττίλα ΙΙ», ο τουρκικός στρατός κατέλαβε περίπου το 37% του εδάφους της Κύπρου, προκαλώντας μαζικό εκτοπισμό πληθυσμών και αφήνοντας βαθιά τραύματα στον κυπριακό ελληνισμό.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, η μνήμη του Πολυτεχνείου, η αποκατάσταση της δημοκρατίας και η κυπριακή τραγωδία συνδέθηκαν στη συλλογική συνείδηση. Τα αιτήματα για ελευθερία και δημοκρατία συναντήθηκαν με τη διαμαρτυρία για την εισβολή στην Κύπρο και τον ρόλο των ξένων δυνάμεων.

Στις 30 Αυγούστου 1974, μόλις δύο εβδομάδες μετά τον δεύτερο «Αττίλα», πραγματοποιήθηκε στην Άρτα μια μεγάλη διαδήλωση. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Αριστοτέλη Λάκκα, ήταν η πρώτη κινητοποίηση στην πόλη μετά τη δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής.

Η ιστορική φωτογραφία που δημοσιεύουμε σήμερα, με αφορμή την επέτειο της 17ης Νοεμβρίου, αποτυπώνει μια χαρακτηριστική στιγμή εκείνης της διαδήλωσης. Τα συνθήματα στα πλακάτ μαρτυρούν το πολιτικό κλίμα της εποχής, την αγανάκτηση για την κυπριακή τραγωδία και τη δυναμική επανεμφάνιση των πολιτών στους δρόμους, ύστερα από επτά χρόνια δικτατορίας.

Φωτογραφία: Άρτα, 30 Αυγούστου 1974. Στιγμιότυπο από τη διαδήλωση. Αριστερά ο Γιώργος Ευταξίας. Ανάμεσα στους διαδηλωτές ο Αριστοτέλης Λάκκας (πρώτος δεξιά), που κρατά πλακάτ και σχηματίζει το σήμα της νίκης. Πηγή: Φωτογραφικό αρχείο Αριστοτέλη Λάκκα.

Δημοσιεύθηκε στη Γιορτάζοντας τις Εθνικές Επετείους | Σχολιάστε

Όταν η αρχαία Αμβρακία προμηθευόταν σιτάρι από την Αφρική

Μια επιγραφή του 4ου αιώνα π.Χ. αποκαλύπτει ότι η Αμβρακία βρέθηκε ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις που προμηθεύτηκαν σιτηρά από την Κυρήνη. Γιατί όμως μια πόλη με τόσο εύφορη πεδιάδα χρειαζόταν σιτάρι από τη μακρινή βόρεια Αφρική;

Η Άρτα είναι συνδεδεμένη με τον μεγάλο και εύφορο κάμπο της. Η πεδιάδα, που διασχίζεται από τον Άραχθο, υπήρξε για αιώνες πηγή αγροτικού πλούτου και τροφοδοσίας της πόλης και της ευρύτερης περιοχής.

Θα μπορούσε, λοιπόν, να προκαλέσει έκπληξη η πληροφορία ότι πριν από περίπου 2.350 χρόνια η αρχαία Αμβρακία προμηθεύτηκε σημαντικές ποσότητες σιτηρών από τη μακρινή Κυρήνη, μια ελληνική πόλη στη βόρεια Αφρική, στη σημερινή Λιβύη.

Η πληροφορία αυτή δεν προέρχεται από κάποιον αρχαίο ιστορικό, αλλά από μια μαρμάρινη επιγραφή που ανακαλύφθηκε στην Κυρήνη το 1922. Στην επιγραφή καταγράφονται οι πόλεις και τα πρόσωπα που έλαβαν σιτηρά σε μια περίοδο μεγάλης έλλειψης τροφίμων στον ελληνικό κόσμο. Ανάμεσα στους αποδέκτες αναφέρονται δύο φορές οι Αμβρακιώτες.

Η μαρτυρία αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνο για την οικονομική ιστορία της αρχαίας πόλης, αλλά και για το ερώτημα που γεννά: πώς μια περιοχή με τόσο εκτεταμένη καλλιεργήσιμη γη χρειάστηκε να προμηθευτεί σιτάρι από την άλλη πλευρά της Μεσογείου;

Η επιγραφή των σιτηρών της Κυρήνης

Η Κυρήνη ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. από Έλληνες αποίκους της Θήρας και εξελίχθηκε σε μια από τις σημαντικότερες πόλεις της βόρειας Αφρικής. Η ευρύτερη περιοχή της Κυρηναϊκής διέθετε αξιόλογη γεωργική παραγωγή και συμμετείχε στο εμπόριο σιτηρών της Μεσογείου.

Στα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όταν μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου αντιμετώπιζε σοβαρή έλλειψη σιταριού, η Κυρήνη διέθεσε μεγάλες ποσότητες σε ελληνικές πόλεις και σε ορισμένα σημαντικά πρόσωπα της εποχής.

Το γεγονός καταγράφηκε σε μαρμάρινη στήλη, η οποία βρέθηκε το 1922 επαναχρησιμοποιημένη σε βυζαντινό λουτρό της Κυρήνης. Η επιγραφή φυλασσόταν στο Μουσείο της Κυρήνης, με αριθμό καταλόγου 51.

Στην αρχή του κειμένου διαβάζουμε:

«ὅσσοις σῖτον ἔδωκε ἁ πόλις, ὅκα ἁ σιτοδεία ἐγένετο ἐν τᾶι Ἑλλάδι».

Δηλαδή:

«Σε όσους έδωσε σιτάρι η πόλη, όταν σημειώθηκε έλλειψη σιταριού στην Ελλάδα».

Ακολουθεί ένας εκτενής κατάλογος με τα ονόματα των αποδεκτών και τις ποσότητες που τους διατέθηκαν.

Η επιγραφή χρονολογείται γενικά μεταξύ 330 και 326 π.Χ., ενώ οι ερευνητές έχουν προτείνει διαφορετικές χρονολογίες για την ίδια την κρίση.

Οι 16.500 μέδιμνοι της Αμβρακίας

Στον κατάλογο το όνομα των Αμβρακιωτών εμφανίζεται δύο φορές.

Στον στίχο 19 αναγράφεται:

«Ἀμβρακιώταις μ[υρί]ος πεντακιχ[ηλ]ίο[ς]».

Η ποσότητα αντιστοιχεί σε 15.000 μεδίμνους.

Στον στίχο 56 συναντούμε και δεύτερη εγγραφή:

«Ἀμβρακιώταις χηλίος πεντακατίος».

Εδώ η ποσότητα είναι 1.500 μέδιμνοι.

Συνολικά, επομένως, η Αμβρακία καταγράφεται ως αποδέκτρια 16.500 μεδίμνων σιτηρών.

Ο μέδιμνος ήταν αρχαία μονάδα χωρητικότητας που χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη μέτρηση δημητριακών. Η ακριβής αντιστοιχία του διέφερε ανάλογα με την περιοχή και την εποχή, γι’ αυτό δεν είναι ασφαλές να μετατρέψουμε χωρίς επιφυλάξεις την ποσότητα σε σημερινούς τόνους.

Ο Ιταλός ιστορικός Ugo Fantasia, στη μελέτη του για την αρχαία Αμβρακία, επισημαίνει τη σημαντική θέση της πόλης ανάμεσα στους αποδέκτες των σιτηρών. Θεωρεί μάλιστα ότι η ποσότητα αυτή αποτελεί μία ακόμη ένδειξη του αξιόλογου πληθυσμιακού μεγέθους της, χωρίς να επιχειρεί συγκεκριμένο υπολογισμό του αριθμού των κατοίκων.

Δεν ήταν μόνο η Αμβρακία

Η εξέταση ολόκληρου του καταλόγου αποκαλύπτει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: η Αμβρακία δεν αποτελούσε μεμονωμένη περίπτωση. Ανάμεσα στις πόλεις που έλαβαν σιτηρά από την Κυρήνη βρίσκονταν μερικά από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού κόσμου.

Ορισμένες από τις πόλεις αυτές διέθεταν σημαντική αγροτική ενδοχώρα. Η Λάρισα της Θεσσαλίας, για παράδειγμα, βρισκόταν σε μια από τις μεγαλύτερες και πιο εύφορες πεδιάδες του ελληνικού χώρου. Το ίδιο ισχύει, σε διαφορετική κλίμακα, για το Άργος και την Αργολίδα. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η παρουσία δύο πόλεων της δυτικής Ελλάδας, της Λευκάδας και της Παλαίρου, που βρίσκονταν σχετικά κοντά στην Αμβρακία.

Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η προμήθεια σιτηρών από την Κυρήνη δεν αφορούσε αποκλειστικά περιοχές με περιορισμένη καλλιεργήσιμη γη. Η έλλειψη τροφίμων είχε επηρεάσει ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου, από την Πελοπόννησο και τη Θεσσαλία έως τα νησιά του Αιγαίου και τη δυτική Ελλάδα.

Γιατί χρειαζόταν σιτάρι μια πόλη με τόσο μεγάλο κάμπο;

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που γεννά η επιγραφή για την ιστορία της Αμβρακίας. Η πόλη διέθετε μια εκτεταμένη πεδινή ενδοχώρα και βρισκόταν σε περιοχή με σημαντικές δυνατότητες γεωργικής παραγωγής. Ωστόσο, η ύπαρξη εύφορης γης δεν εξασφάλιζε πάντοτε την επάρκεια τροφίμων.

Η παραγωγή δημητριακών στην αρχαιότητα εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις καιρικές συνθήκες. Περίοδοι ξηρασίας, υπερβολικές βροχοπτώσεις ή άλλες δυσμενείς συνθήκες μπορούσαν να περιορίσουν σημαντικά τη συγκομιδή.

Επιπλέον, δεν γνωρίζουμε πόση από την πεδιάδα της αρχαίας Αμβρακίας καλλιεργούνταν με σιτηρά ούτε ποιες ήταν οι αποδόσεις της. Δεν μπορούμε να μεταφέρουμε αυτούσια στον 4ο αιώνα π.Χ. τη σημερινή εικόνα του αρτινού κάμπου, με τις διαφορετικές καλλιέργειες, τις αποστραγγίσεις και τις σύγχρονες γεωργικές μεθόδους.

Υπήρχε ακόμη ο παράγοντας του πληθυσμού. Μια σημαντική πόλη χρειαζόταν να εξασφαλίζει σταθερή τροφοδοσία για τους κατοίκους της, ανεξάρτητα από την παραγωγή της γύρω περιοχής.

Όμως υπάρχει και μια άλλη παράμετρος: η εισαγωγή σιτηρών δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι μια πόλη αδυνατούσε να παράγει δικό της σιτάρι. Μπορούσε να προμηθεύεται πρόσθετες ποσότητες για να καλύπτει τις ανάγκες της ή να ενισχύει τα αποθέματά της. Η περίπτωση της Αμβρακίας, επομένως, πρέπει να εξεταστεί μέσα στο γενικότερο οικονομικό περιβάλλον της εποχής.

Πώς εξηγούν οι ιστορικοί τη μεγάλη έλλειψη σιταριού;

Η έλλειψη σιτηρών που σημειώθηκε στον ελληνικό κόσμο κατά τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου έχει απασχολήσει αρκετούς ιστορικούς.

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη δημοσίευσε το 1993 ο Γάλλος ιστορικός Patrice Brun, με τίτλο La stèle des céréales de Cyrène et le commerce du grain en Égée au IVe s. av. J.-C. Ο Brun εξετάζει την επιγραφή της Κυρήνης και επισημαίνει ότι έχουν προταθεί διαφορετικές εξηγήσεις για τις μεγάλες εισαγωγές σιτηρών.

Μία πιθανότητα είναι να είχαν σημειωθεί διαδοχικές κακές σοδειές σε διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου.

Μια δεύτερη συνδέεται με την αύξηση της ζήτησης, ιδιαίτερα εξαιτίας των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που απαιτούσαν σημαντικές ποσότητες τροφίμων.

Έχει επίσης προταθεί ότι οι εμπορικές πρακτικές και η κερδοσκοπία στην αγορά σιτηρών συνέβαλαν στην αύξηση των τιμών. Στο πλαίσιο αυτό έχει συζητηθεί ο ρόλος του Κλεομένη της Ναυκράτεως, ο οποίος διαχειριζόταν σημαντικές οικονομικές υποθέσεις στην Αίγυπτο επί Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Τέλος, ο Brun υπενθυμίζει μια δυνατότητα που συχνά παραβλέπεται: ότι ορισμένες ελληνικές πόλεις ενδέχεται να διατηρούσαν ήδη εμπορικές σχέσεις με την Κυρήνη και να προμηθεύονταν σιτηρά από αυτήν ακόμη και σε περιόδους χωρίς ιδιαίτερη κρίση. Ο ίδιος τονίζει ότι οι εξηγήσεις αυτές δεν αποκλείουν η μία την άλλη και ότι, χωρίς πρόσθετες μαρτυρίες, δεν μπορούμε να αποφασίσουμε ποια υπήρξε η καθοριστική αιτία.

Επομένως, είναι πιθανό η μεγάλη έλλειψη σιταριού να οφειλόταν σε συνδυασμό παραγόντων: μειωμένη παραγωγή σε ορισμένες περιοχές, αυξημένη ζήτηση, δυσκολίες στον εφοδιασμό και υψηλές τιμές.

Για την Αμβρακία δεν διαθέτουμε κάποια ειδική μαρτυρία που να αποδεικνύει καταστροφή της τοπικής σοδειάς. Το γεγονός ότι η πόλη περιλαμβάνεται στον κατάλογο της Κυρήνης δεν σημαίνει ότι ο κάμπος της ήταν ανεπαρκής ή άγονος. Δείχνει, όμως, ότι συμμετείχε σε ένα ευρύτερο δίκτυο εφοδιασμού, το οποίο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο δυσκολιών για μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου.

Η Ολυμπιάδα, η Κλεοπάτρα και η Αμβρακία

Η επιγραφή παρουσιάζει και ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο, που συνδέεται άμεσα με την πολιτική ιστορία της Ηπείρου. Στον ίδιο κατάλογο αναφέρονται δύο σημαντικές γυναικείες μορφές της εποχής.

Η Ολυμπιάδα, μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εμφανίζεται ως αποδέκτρια συνολικά 72.600 μεδίμνων, σε δύο εγγραφές.

Η Κλεοπάτρα, κόρη της Ολυμπιάδας και αδελφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καταγράφεται με 50.000 μεδίμνους. Η Κλεοπάτρα ήταν σύζυγος του Αλεξάνδρου Α΄ του Μολοσσού, βασιλιά της Ηπείρου, ο οποίος είχε εκστρατεύσει στη νότια Ιταλία.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η Αμβρακία αναφέρεται χωριστά από τις δύο γυναίκες. Ο Ugo Fantasia θεωρεί ότι η πληροφορία αυτή, σε συνδυασμό με άλλες επιγραφικές μαρτυρίες, αποτελεί ένδειξη ότι η Αμβρακία διατηρούσε την πολιτική της αυτονομία κατά την περίοδο της αντιβασιλείας της Κλεοπάτρας στην Ήπειρο. Έτσι, μια επιγραφή που καταγράφει την προμήθεια σιτηρών μάς δίνει συγχρόνως πληροφορίες για την πολιτική θέση της αρχαίας Αμβρακίας στα χρόνια των Μολοσσών και του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Μια επιγραφή που φωτίζει την οικονομική ιστορία της Αμβρακίας

Η επιγραφή της Κυρήνης μάς αποκαλύπτει μια άγνωστη πτυχή της οικονομικής ιστορίας της αρχαίας Αμβρακίας. Πριν από περίπου 2.350 χρόνια, η πόλη προμηθεύτηκε σημαντικές ποσότητες σιτηρών από τη βόρεια Αφρική, συμμετέχοντας σε ένα ευρύ δίκτυο εμπορικών και οικονομικών σχέσεων. Μια μαρτυρία που μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και μια πόλη με εύφορη πεδιάδα μπορούσε να χρειάζεται πρόσθετο εφοδιασμό σε περιόδους έλλειψης τροφίμων.


Πηγές – Βιβλιογραφία

1. Η αρχαία επιγραφή

Inscriptions of Greek Cyrenaica (IGCyr), αρ. IGCyr010900, Account of Cyrene about grain supplies, 330–326 π.Χ. (SEG IX, 2).

Ψηφιακή επιστημονική έκδοση, με μεταγραφή του αρχαίου κειμένου, βιβλιογραφία, στοιχεία εύρεσης και φύλαξης. https://igcyr.unibo.it/igcyr010900 Η καταχώριση αναφέρει ως τόπο φύλαξης το Μουσείο της Κυρήνης (Cyrene Museum), αρ. 51.

2. Fantasia, Ugo. Ambracia dai Cipselidi ad Augusto. Contributo alla storia della Grecia nord-occidentale fino alla prima età imperiale. Πίζα: Edizioni ETS, 2017, σ. 128–130.

3. Brun, Patrice. «La stèle des céréales de Cyrène et le commerce du grain en Égée au IVe s. av. J.-C.». Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, τόμ. 99 (1993), σ. 185–196.

4. Rhodes, P. J. – Osborne, R. Greek Historical Inscriptions, 404–323 BC. Οξφόρδη: Oxford University Press, 2003, αρ. 96.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην αρχαία εποχή... | Σχολιάστε

Το κατάστημα εδώδιμων και αποικιακών του Κ. Μπανταλούκα

Μια ενδιαφέρουσα φωτογραφική μαρτυρία από την εμπορική ζωή της Άρτας. Το κατάστημα του Κωνσταντίνου Ιωάννη Μπανταλούκα, στην περιοχή του Μονοπλιού, διέθετε εδώδιμα και αποικιακά προϊόντα, όπως αναγράφεται στις δύο βιτρίνες του.

Η φωτογραφία επιτρέπει να παρατηρήσουμε την οργάνωση ενός παντοπωλείου της εποχής: τις γυάλινες προθήκες με τα μπουκάλια, τις κονσέρβες και τις συσκευασίες προϊόντων, τα εσωτερικά ράφια με τα εμπορεύματα και τη χαρακτηριστική επιγραφή με το ονοματεπώνυμο του καταστηματάρχη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόσοψη του κτιρίου, με τις καθαρές γεωμετρικές γραμμές και τα οριζόντια ανοίγματα στο επάνω μέρος.

Στη θέση του παλιού καταστήματος του Κωνσταντίνου Μπανταλούκα υψώνεται σήμερα πολυκατοικία, στο ισόγειο της οποίας λειτουργεί καφέ. Η φωτογραφία, πιθανότατα της δεκαετίας του 1960, διασώζει έτσι και την εικόνα ενός κτιρίου που δεν υπάρχει πλέον. (Ιδιωτική Συλλογή)

Δημοσιεύθηκε στη Το εμπόριο στην Άρτα | Σχολιάστε

Παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου στην οδό Σκουφά

Η καθιερωμένη παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου διασχίζει την οδό Σκουφά, με τη Φιλαρμονική να προηγείται και τις μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων να ακολουθούν σε παρατεταγμένες σειρές.

Πλήθος κόσμου παρακολουθεί την παρέλαση από τα πεζοδρόμια και τα μπαλκόνια των σπιτιών, ενώ η φωτογραφία καταγράφει παράλληλα την εικόνα του κεντρικού εμπορικού δρόμου της Άρτας στις αρχές της δεκαετίας του 1960.

Τα χαμηλά κεραμοσκεπή κτίρια, οι προσόψεις των καταστημάτων και τα χαρακτηριστικά μπαλκόνια συνθέτουν την εικόνα της οδού Σκουφά πριν από τις μεγάλες οικοδομικές αλλαγές των επόμενων δεκαετιών.

Η φωτογραφία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και ως ιστορική μαρτυρία για τη συμμετοχή των σχολείων και των κατοίκων της Άρτας στον εορτασμό της εθνικής επετείου. Πηγή: Συλλογή Α. Καρρά

Δημοσιεύθηκε στη Γιορτάζοντας τις Εθνικές Επετείους | Σχολιάστε

Τζουμέρκα, 1943: Ανάμεσα στη συνεργασία και τη δυσπιστία των αντιστασιακών οργανώσεων

Ένα εσωτερικό υπηρεσιακό σημείωμα της 15ης Μαΐου 1943, από το Αρχηγείο Ανταρτών Τζουμέρκων προς την Τοπική Επιτροπή ΕΑΜ Άρτης, αποκαλύπτει το κλίμα ανησυχίας που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται στις σχέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων.

Το Αρχηγείο, αφού συνήλθε σε έκτακτη συνεδρίαση, εξέτασε τους κινδύνους που αντιμετώπιζαν οι δυνάμεις του. Στο έγγραφο αναφέρονται ρητά οι ενέργειες των «Ζερβικών» και των Ιταλών, καθώς και η έλλειψη ανταρτών, παρά τις εκκλήσεις για ενισχύσεις. Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, αποφασίστηκε η μετακίνηση των διαθέσιμων δυνάμεων, μέσα στις επόμενες δύο ή τρεις ημέρες, προς την κατεύθυνση Ματσούκι – Καλαρρύτες – Μέτσοβο, προκειμένου να αποφευχθεί ενδεχόμενη σύγκρουση με υπέρτερες δυνάμεις των ανταρτών του Ζέρβα.

Το σημείωμα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν αποτελεί μεταγενέστερη αφήγηση, αλλά εσωτερική ενημέρωση που συντάχθηκε την ίδια την περίοδο των γεγονότων. Αποτυπώνει τις ανησυχίες και τις εκτιμήσεις του τοπικού Αρχηγείου του ΕΛΑΣ, χωρίς βέβαια να γνωρίζουμε από αυτό και μόνο την οπτική της άλλης πλευράς.

Τρεις μήνες αργότερα, όμως, η εικόνα ήταν διαφορετική.

Τον Αύγουστο του 1943 ο Άρης Βελουχιώτης βρισκόταν στα Τζουμέρκα. Στις 15 Αυγούστου, σύμφωνα με το ημερολόγιο του Ναπολέοντα Ζέρβα, οι δύο αρχηγοί μίλησαν δημόσια στα Πράμαντα και στη συνέχεια στα Άγναντα, όπου συμμετείχαν και σε κοινό γεύμα.

Η συνάντηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν εξεταστεί παράλληλα με το σημείωμα του Μαΐου. Από τη μία πλευρά, ένα τοπικό Αρχηγείο του ΕΛΑΣ εκφράζει φόβους για τις ενέργειες των ανταρτών του Ζέρβα και αποφασίζει να μετακινήσει τις δυνάμεις του. Από την άλλη, λίγους μήνες αργότερα, οι επικεφαλής των δύο οργανώσεων εμφανίζονται δημόσια μαζί. Η συνεργασία και η δυσπιστία φαίνεται ότι συνυπήρχαν, σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων παρέμεναν ρευστές.

Το έγγραφο της 15ης Μαΐου δεν αποδεικνύει ότι είχε ήδη αρχίσει γενικευμένη σύγκρουση ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ. Μας επιτρέπει όμως να διακρίνουμε τις εντάσεις που αναπτύσσονταν στο εσωτερικό της Αντίστασης, αρκετούς μήνες πριν από την ανοιχτή αντιπαράθεση του φθινοπώρου του 1943.

Δύο στιγμές της ίδιας χρονιάς, που φωτίζουν την πολυπλοκότητα των σχέσεων ανάμεσα στις αντιστασιακές οργανώσεις στην Ήπειρο.

Τεκμήριο: Εσωτερικό υπηρεσιακό σημείωμα του Αρχηγείου Ανταρτών Τζουμέρκων προς την Τοπική Επιτροπή ΕΑΜ Άρτης, 15 Μαΐου 1943. Πηγή: Συλλογή Αναστασίας Γ. Καρρά.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

Γέφυρα Καλογήρου: Η δεύτερη επιχείρηση και η ανατίναξη της 4ης Ιουλίου 1943

Η προσπάθεια καταστροφής της γέφυρας Καλογήρου δεν σταμάτησε τον Μάιο του 1943. Παρά τη διαταγή του Ναπολέοντα Ζέρβα της 10ης Μαΐου και την καταγεγραμμένη δολιοφθορά της 27ης Μαΐου, ο συγκεκριμένος στόχος επανήλθε στον επιχειρησιακό σχεδιασμό των ανταρτικών δυνάμεων λίγες εβδομάδες αργότερα.

Η πρώτη αυτή επιχείρηση φαίνεται ότι δεν είχε επιφέρει την ολοκληρωτική καταστροφή του στόχου. Έτσι, οργανώθηκε μια νέα προσπάθεια, με στενότερο συντονισμό ανάμεσα στις ανταρτικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ και τη βρετανική αποστολή.

Στις 27 Ιουνίου 1943, στη θέση Μεγάλη Βρύση, κοντά στο Βουργαρέλι, πραγματοποιήθηκε συνάντηση με αντικείμενο την οργάνωση των επιχειρήσεων εναντίον δύο γεφυρών: της Καλογήρου, στον ποταμό Λούρο, και της Στρεβίνας. Στη συνάντηση συμμετείχαν ο επίλαρχος Γεώργιος Αγορός, επικεφαλής του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας του ΕΔΕΣ, ο Βρετανός αξιωματικός Τομ Μπαρνς και άλλοι εμπλεκόμενοι στον σχεδιασμό.

Οι δύο γέφυρες ήταν οι ίδιοι στόχοι που είχαν περιληφθεί στη διαταγή του Ζέρβα τον Μάιο. Η επανεμφάνισή τους στον επιχειρησιακό σχεδιασμό, ενάμιση περίπου μήνα αργότερα, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δείχνει ότι η καταστροφή τους εξακολουθούσε να θεωρείται σημαντική για την παρεμπόδιση των μετακινήσεων των κατοχικών στρατευμάτων.

Η νέα επιχείρηση εντασσόταν πλέον στο πλαίσιο της συμμαχικής επιχείρησης Animals, η οποία αποσκοπούσε στην παραπλάνηση των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων ενόψει της επικείμενης απόβασης στη Σικελία. Από τη συνάντηση του Βουργαρελίου μέχρι την εκτέλεση της επιχείρησης μεσολάβησε μία εβδομάδα. Στο διάστημα αυτό οργανώθηκε η προσβολή των δύο στόχων, με σκοπό οι ανατινάξεις να πραγματοποιηθούν μέσα στην ίδια νύχτα.

Η ημερομηνία που επιλέχθηκε ήταν η Κυριακή 4 Ιουλίου 1943.

Σύμφωνα με τη στρατιωτική έκθεση του Γεωργίου Αγορού, στις 11.30 το βράδυ ανατινάχθηκε η γέφυρα Καλογήρου.

Δεκαπέντε λεπτά αργότερα, στις 11.45, ακολούθησε η επιχείρηση στη γέφυρα Στρεβίνας.

Μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας είχαν πληγεί δύο σημαντικά σημεία του συγκοινωνιακού δικτύου της Ηπείρου.

Οι επιχειρήσεις συνεχίζονται στον Λούρο

Οι ανατινάξεις της 4ης Ιουλίου δεν αποτέλεσαν το τέλος των επιχειρήσεων. Σύμφωνα με την έκθεση δράσης του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας, το πρωί της 5ης Ιουλίου ανταρτικά τμήματα βρίσκονταν κατά μήκος της οδού Φιλιππιάδας–Ιωαννίνων, στις θέσεις Άγιος Γεώργιος, Ασπροχάλικο, Χάνι Κερασόβου και Κλεισούρα.

Στις 7 Ιουλίου, κατοχικές δυνάμεις, με τη συνδρομή τμημάτων Μηχανικού, επιχείρησαν να αποκαταστήσουν τις καταστροφές και να ανοίξουν ξανά τον δρόμο. Την επομένη, 8 Ιουλίου, σημειώθηκε δίωρη μάχη στο Ασπροχάλικο, όταν ιταλικό τμήμα προσπάθησε να προωθηθεί στην περιοχή. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και τις επόμενες ημέρες.

Μια επιπλέον πληροφορία προέρχεται από την τοπική εφημερίδα «Ο Άσσος». Σε δημοσίευμα του Παύλου Γ. Χρήστου, το 2008, που αξιοποιεί μαρτυρίες ανθρώπων οι οποίοι έζησαν τα γεγονότα, αναφέρεται ότι στις 7 Ιουλίου 1943 ανατινάχθηκε και η γέφυρα Ασπροχάλικου. Στην επιχείρηση συμμετείχαν αντάρτες και Βρετανοί σαμποτέρ υπό τον Τομ Μπαρνς. Η συγκεκριμένη ανατίναξη δεν καταγράφεται ρητά στην έκθεση του Αγορού, ο οποίος όμως επιβεβαιώνει τη συνεχή στρατιωτική δράση στην ίδια περιοχή εκείνες τις ημέρες.

Τρεις γέφυρες μέσα σε πέντε νύχτες

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πληροφορία προκύπτει από δημοσίευση για τη δράση του Βρετανού αξιωματικού Τομ Μπαρνς. Σύμφωνα με αυτήν, ο ίδιος επέβλεψε προσωπικά επιχειρήσεις εναντίον τριών γεφυρών μέσα σε πέντε νύχτες, λίγο πριν από τη συμμαχική απόβαση στη Σικελία.

Θα μπορούσαν αυτές να είναι οι γέφυρες Καλογήρου, Στρεβίνας και Ασπροχάλικου, που εμφανίζονται στις μαρτυρίες των πρώτων ημερών του Ιουλίου 1943; Η χρονική σύμπτωση είναι αξιοσημείωτη. Ωστόσο, η δημοσιευμένη πληροφορία δεν κατονομάζει τις γέφυρες και δεν έχει ακόμη εντοπιστεί η πρωτότυπη επιχειρησιακή αναφορά που θα επέτρεπε την ασφαλή ταύτισή τους. Εκείνο που προκύπτει από τον συνδυασμό των πηγών είναι ότι οι δολιοφθορές και οι συγκρούσεις στην περιοχή του Λούρου δεν υπήρξαν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά μέρος μιας ευρύτερης, συντονισμένης επιχείρησης, η οποία προκάλεσε την κινητοποίηση των κατοχικών δυνάμεων για την αποκατάσταση των συγκοινωνιών.

Ποια γέφυρα Καλογήρου καταστράφηκε;

Παραμένει, ωστόσο, ένα ακόμη ερώτημα: ποια ακριβώς γέφυρα Καλογήρου ανατινάχθηκε τη νύχτα της 4ης Ιουλίου 1943;

Ο ερευνητής των πέτρινων γεφυριών Σπύρος Μαντάς, σε δημοσίευσή του το 2018, τοποθετεί την οριστική καταστροφή της παλαιάς δίτοξης γέφυρας τη νύχτα της 4ης προς 5η Ιουλίου 1943. Η παλαιά πέτρινη γέφυρα είχε ήδη υποστεί σημαντικές μεταβολές κατά τα αποστραγγιστικά έργα της περιοχής πριν από τον πόλεμο. Από παλαιότερο φωτογραφικό υλικό γνωρίζουμε επίσης την ύπαρξη της μεταλλικής γέφυρας Χαμιδιέ, η οποία είχε απομακρυνθεί στο πλαίσιο των ίδιων έργων.

Η μελέτη αυτών των στοιχείων δημιουργεί έναν προβληματισμό: η ανατίναξη αφορούσε πράγματι την παλαιά πέτρινη γέφυρα ή κάποια άλλη κατασκευή που εξυπηρετούσε τότε τη συγκοινωνία; Οι στρατιωτικές πηγές επιβεβαιώνουν την επιχείρηση, δεν προσδιορίζουν όμως με επαρκή σαφήνεια την κατασκευή που καταστράφηκε. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό παραμένει ανοιχτή και θα απαιτήσει πρόσθετη φωτογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση.

Η παλαιά πέτρινη γέφυρα Καλογήρου, πριν από τις μεταγενέστερες καταστροφές και επεμβάσεις. Φωτογραφία της δεκαετίας του 1930. Πηγή: Οικογενειακό αρχείο Richard William Holtermann.

✦ Πηγές – Βιβλιογραφία

1. Προσωπικό Αρχείο Αρχηγού ΕΔΕΣ, Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα (1942–1944), 2023, έγγραφο 11, σ. 60.

2. Μυριδάκης, Αγώνες της φυλής, 1948.

3. Γεώργιος Αγορός, Έκθεση δράσης ΕΟΕΑ και 3/40 Συντάγματος Ευζώνων, 1942–1945.

4. Αθανάσιος Φλιτούρης, Το αντάρτικο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα (Ιούλιος 1942 – Δεκέμβριος 1944), διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1998, σ. 107.

5. Παύλος Γ. Χρήστου, «Η Εθνική Αντίσταση στην περιοχή μας», Ο Άσσος, αρ. φ. 36, Ιανουάριος–Μάρτιος 2008, σ. 1, 5.

6. «Lieutenant Colonel “Tom” Barnes, SOE Sapper», BushLife NZ, 24 Σεπτεμβρίου 2019.

7. Σπύρος Μαντάς, «Το Γεφύρι του Καλόγηρου στη Φιλιππιάδα», Ο Ζηρός, 4 Απριλίου 2018.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε