Ένα ενδιαφέρον διπλωματικό έγγραφο των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πτυχή της ιστορίας της Άρτας. Πρόκειται για ρηματική διακοίνωση της Αυτοκρατορικής Οθωμανικής Πρεσβείας στην Αθήνα, με ημερομηνία 2 Δεκεμβρίου 1899, η οποία απευθύνεται προς το Βασιλικό Υπουργείο των Εξωτερικών της Ελλάδας.

Στο έγγραφο καταγράφεται επίσημη διαμαρτυρία της οθωμανικής πλευράς για την μερική κατεδάφιση ενός μαυσωλείου που βρισκόταν απέναντι από το τέμενος του Σουλτάνου Βαγιαζήτ στην Άρτα, μέσα στον χώρο μουσουλμανικού νεκροταφείου.

Η ενέργεια αυτή αποδίδεται στον τότε δήμαρχο της πόλης, Αντώνη Γαρουφαλιά.

---

Η μετάφραση του εγγράφου

Αυτοκρατορική Οθωμανική Πρεσβεία
Αρ. Πρωτ. 2114
Αρ. Φακ. 58

Ρηματική Διακοίνωση

Το μαυσωλείο που βρίσκεται απέναντι από το τέμενος του Σουλτάνου Βαγιαζήτ στην Άρτα κατεδαφίστηκε πρόσφατα σε μεγάλο βαθμό, κατόπιν διαταγής του κυρίου Α. Γαρουφαλιά, νέου δημάρχου της πόλης αυτής.

Προκύπτει από τις πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν ότι ο κύριος αυτός επιθυμούσε να καταστήσει αξιοποιήσιμες ορισμένες εκτάσεις για πολιτικούς σκοπούς. Μόλις ανέλαβε τη δημαρχία, φαίνεται ότι εντυπωσιάστηκε από την κατάληψη του χώρου του μουσουλμανικού νεκροταφείου, του οποίου ο θρησκευτικός χαρακτήρας θα έπρεπε να του εμπνέει σεβασμό.

Η Αυτοκρατορική Πρεσβεία θεωρεί καθήκον της να φέρει σε γνώση του Βασιλικού Υπουργείου των Εξωτερικών αυτή τη νέα πράξη βίας εκ μέρους του κυρίου Α. Γαρουφαλιά, πεπεισμένη ότι η Κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητας του Βασιλέως δεν θα ανεχθεί παρόμοιες ενέργειες και ότι το τμήμα του εν λόγω μαυσωλείου που έχει ήδη κατεδαφιστεί θα αποκατασταθεί στην αρχική του κατάσταση.

Ο Ριφάτ Μπέης εκμεταλλεύεται την ευκαιρία αυτή για να ανανεώσει προς τον κύριο Ρωμανό τη διαβεβαίωση της υψηλής του εκτίμησης.

Αθήνα, 2 Δεκεμβρίου 1899

Προς το Βασιλικό Υπουργείο των Εξωτερικών της Ελλάδας

---

Τι αποκαλύπτει το έγγραφο

Το έγγραφο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς επιβεβαιώνει ότι στα τέλη του 19ου αιώνα υπήρχε στην Άρτα μαυσωλείο ή ταφικό μνημείο οθωμανικής περιόδου απέναντι από το τέμενος Βαγιαζήτ, το οποίο βρισκόταν μέσα στον χώρο μουσουλμανικού νεκροταφείου.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η Οθωμανική Πρεσβεία χαρακτηρίζει την κατεδάφιση του μνημείου ως «πράξη βίας». Η διατύπωση αυτή ανήκει στο τυπικό λεξιλόγιο της διπλωματικής γλώσσας της εποχής και χρησιμοποιείται συχνά για να υποδηλώσει μια αυθαίρετη ενέργεια εις βάρος ενός θρησκευτικού μνημείου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το γεγονός ότι η διακοίνωση κατονομάζει ρητά τον δήμαρχο της πόλης, κάτι που δεν είναι πάντοτε συνηθισμένο σε τέτοιου είδους διπλωματικά έγγραφα, όπου συνήθως γίνεται γενικότερη αναφορά στις «τοπικές αρχές». Η επιλογή αυτή δείχνει ότι η οθωμανική πλευρά θεωρούσε την ενέργεια αποτέλεσμα συγκεκριμένης απόφασης της δημοτικής διοίκησης.

Αξίζει ακόμη να σημειωθεί ότι το έγγραφο συντάσσεται το 1899, δηλαδή σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την ενσωμάτωση της Άρτας στο ελληνικό κράτος το 1881. Το γεγονός ότι η Οθωμανική Πρεσβεία παρεμβαίνει για την τύχη ενός μουσουλμανικού θρησκευτικού μνημείου δείχνει ότι ζητήματα αυτού του είδους εξακολουθούσαν να έχουν διπλωματική σημασία εκείνη την περίοδο.

---

Τι εννοεί το έγγραφο με τον όρο «μαυσωλείο»

Η χρήση της λέξης «μαυσωλείο» στο γαλλικό κείμενο (mausolée) δεν σημαίνει απαραίτητα ένα μεγάλο μνημειακό τάφο όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα.

Στο οθωμανικό πλαίσιο της εποχής ο όρος αυτός αντιστοιχεί συνήθως στο türbe, δηλαδή ένα μικρό ταφικό κτίσμα, συχνά θολωτό, που κατασκευαζόταν πάνω από τον τάφο σημαντικών προσώπων, όπως αξιωματούχων, στρατιωτικών διοικητών ή θρησκευτικών προσωπικοτήτων.

Τέτοια μνημεία βρίσκονταν συχνά μέσα σε μουσουλμανικά νεκροταφεία ή κοντά σε τεμένη.

---

Ο δήμαρχος Αντώνης Γαρουφαλιάς

Ο Αντώνης Γαρουφαλιάς (1867–1939) ήταν ο τέταρτος δήμαρχος της Άρτας μετά την ενσωμάτωση της πόλης στο ελληνικό κράτος. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δικηγόρος, αρχικά στην Αθήνα και στη συνέχεια στην Άρτα.

Εξελέγη δήμαρχος το 1899, σε μια περίοδο ιδιαίτερα δύσκολη για την πόλη, καθώς τα οικονομικά μέσα ήταν περιορισμένα και συχνά εμφανίζονταν επιδημίες όπως η χολέρα και η ευλογιά.

Κατά τη διάρκεια της δημαρχίας του πραγματοποιήθηκαν ορισμένες παρεμβάσεις στον αστικό χώρο της Άρτας. Μεταξύ άλλων διαμορφώθηκαν τρεις πλατείες της πόλης: η πλατεία Σκουφά, η πλατεία Μονοπλιού και η πλατεία Ρολογιού. Μετά τη δημαρχιακή του θητεία εκλέχθηκε τρεις φορές βουλευτής και πέθανε το 1939.

---

Μια περίοδος αλλαγών για την πόλη

Η κατεδάφιση του μαυσωλείου που αναφέρεται στο έγγραφο πιθανότατα συνδέεται με τις σημαντικές αλλαγές που γνώρισε η Άρτα στα τέλη του 19ου αιώνα. Μετά το 1881 ο αστικός χώρος της πόλης άρχισε να μετασχηματίζεται, με νέες διαμορφώσεις δρόμων και δημόσιων χώρων.

Το έγγραφο τοποθετεί το μαυσωλείο απέναντι από το τέμενος Βαγιαζήτ, σε χώρο μουσουλμανικού νεκροταφείου. Η ακριβής θέση του δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα. Ωστόσο από τη διαμόρφωση της περιοχής μπορούμε να διατυπώσουμε ορισμένες εύλογες υποθέσεις.

Η περιοχή ανάμεσα στο τέμενος και το κάστρο της Άρτας ήταν σχετικά στενή και ήδη καταλαμβανόταν από διάφορα κτίσματα, όπως χάνι, λουτρό, σχολείο και ο πύργος του ρολογιού. Για τον λόγο αυτό είναι πιθανό το νεκροταφείο που αναφέρεται στο έγγραφο να βρισκόταν στον ανοιχτό χώρο απέναντι από το τέμενος, ο οποίος διαμορφώθηκε αργότερα σε πλατεία και όπου το 1932 ανεγέρθηκε δημοτικό σχολείο.

Η υπόθεση αυτή βασίζεται κυρίως στη χωροταξική διάταξη της περιοχής και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη μέχρι να προκύψουν σαφέστερες ιστορικές μαρτυρίες.

Στη φωτογραφία : Ρηματική διακοίνωση της Αυτοκρατορικής Οθωμανικής Πρεσβείας προς το Βασιλικό Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας (2 Δεκεμβρίου 1899), με την οποία διαμαρτύρεται για την κατεδάφιση μαυσωλείου απέναντι από το τέμενος Βαγιαζήτ στην Άρτα.
Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), Κεντρική Υπηρεσία.