Όταν η Ελευθερία είχε τιμή……

«Όσοι δεν έχουν συγγενείς ή φίλους να τους βοηθήσουν να συγκεντρώσουν τα απαιτούμενα λύτρα πωλούνται δημόσια σε δημοπρασία».

Με αυτά τα λόγια περιέγραφε ο Βρετανός πρόξενος William Meyer, στις 11 Μαΐου 1826, την τύχη των αιχμαλώτων του Μεσολογγίου που έφθαναν στην Άρτα και την Πρέβεζα.

Πίσω από τη λιτή αυτή μαρτυρία κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: γυναίκες και παιδιά, ξεριζωμένοι από τον τόπο τους, περίμεναν να μάθουν αν κάποιος θα μπορούσε να πληρώσει για την ελευθερία τους. Για όσους δεν βρίσκονταν τα αναγκαία λύτρα, υπήρχε ο κίνδυνος να συνεχιστεί το ταξίδι της αιχμαλωσίας, προς άλλες αγορές ανθρώπων, ακόμη μακρύτερα, στην Κωνσταντινούπολη ή στις ακτές της Αφρικής. Κάθε νέα μετακίνηση μπορούσε να σημαίνει και την οριστική απώλεια της ελπίδας να επιστρέψουν κάποτε στον τόπο και στους δικούς τους.

Διακόσια χρόνια αργότερα, οι προξενικές αναφορές και οι εφημερίδες της εποχής μάς επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε αυτή τη σχεδόν λησμονημένη ιστορία.

Περισσότερα στη νέα μου μελέτη «Η Άρτα μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826): Αιχμάλωτοι, αγορές ανθρώπων και δίκτυα εξαγοράς», που είναι διαθέσιμη εδώ

Στη φωτογραφία «Οι Τούρκοι οδηγούν αιχμάλωτες Ελληνίδες και Ελληνόπουλα». Φιλελληνική παράσταση σε πιάτο του εργοστασίου Montereau, Γαλλία, περ. 1826–1830. Συλλογή Έργων Τέχνης της Βουλής των Ελλήνων, αρ. ευρ. 456. Εικαστική επεξεργασία της αρχικής παράστασης.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην Τουρκοκρατία | Σχολιάστε

Η Άρτα μετά την Έξοδο του Μεσολογγίου (1826)

Αιχμάλωτοι, αγορές ανθρώπων και δίκτυα εξαγοράς

Διακόσια χρόνια συμπληρώνονται φέτος από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Δύο αιώνες από εκείνη τη νύχτα του Απριλίου του 1826, που έμεινε χαραγμένη στη συλλογική μας μνήμη ως μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης.

Η ιστορία, όμως, δεν τελείωσε με την Έξοδο. Για όσους επέζησαν και βρέθηκαν στα χέρια των πολιορκητών, άρχιζε μια άλλη, λιγότερο γνωστή και εξίσου οδυνηρή διαδρομή.

Και κάπου εδώ, σχεδόν απροσδόκητα, εμφανίζεται η Άρτα.

Λίγες εβδομάδες πριν από την Έξοδο, περίπου 3.500 κάτοικοι του Αιτωλικού είχαν μεταφερθεί στην πόλη, ύστερα από τη συνθηκολόγηση και την παράδοση της ιδιαίτερης πατρίδας τους. Αργότερα, μετά την πτώση του Μεσολογγίου, στους δρόμους της Άρτας έφθαναν αιχμάλωτοι, γυναίκες και παιδιά, που η τύχη τους εξαρτιόταν συχνά από το αν κάποιος μπορούσε να πληρώσει για την ελευθερία τους. Οι μαρτυρίες της εποχής μιλούν ακόμη και για δημόσιες αγοραπωλησίες ανθρώπων στην Άρτα και την Πρέβεζα, όπου, όπως έγραφε χαρακτηριστικά μια γαλλόφωνη εφημερίδα του 1826, «πωλούνταν σαν ζώα».

Μέσα σε αυτή τη σκοτεινή ιστορία, ωστόσο, αναδύεται και μια άλλη πλευρά: εκείνη των ανθρώπων που προσπάθησαν να σώσουν τους αιχμαλώτους. Ένα δίκτυο αλληλεγγύης απλώθηκε από την Κέρκυρα ως τα φιλελληνικά κέντρα της Ευρώπης. Στην προσπάθεια αυτή συναντούμε και πρόσωπα από την περιοχή μας, με χαρακτηριστικότερη την περίπτωση του Κωνσταντίνου Γεροστάθη από το Κομπότι.

Αυτή την ελάχιστα γνωστή πτυχή της ιστορίας της Άρτας επιχειρώ να φωτίσω στη νέα μου μελέτη, ακολουθώντας τα ίχνη που άφησαν πίσω τους επιστολές, προξενικές αναφορές και ευρωπαϊκές εφημερίδες του 1826.

Γιατί πίσω από τα μεγάλα γεγονότα της Ιστορίας υπάρχουν πάντα και οι μικρότερες, συχνά λησμονημένες ιστορίες των ανθρώπων………..Και μία από αυτές περνά από την Άρτα.

Μπορείτε να διαβάσετε την μελέτη εδώ και εδώ

Δημοσιεύθηκε στη Εργασίες, Οθωμανική περίοδος | Σχολιάστε

Το παλιό καφενείο Κακαβά

Στην πλατεία Κακαβά, ένα από τα παλιά οικήματα της Άρτας εξακολουθεί να διατηρεί τη γνώριμη φυσιογνωμία του.

Στο ισόγειό του λειτουργούσε άλλοτε το καφενείο Κακαβά, ενώ στον επάνω όροφο, με τα χαρακτηριστικά παράθυρα και τα ξύλινα παντζούρια, στεγαζόταν για πολλά χρόνια το κομμωτήριο Κασαή.

Σήμερα το κτίριο, ανακαινισμένο και με νέα χρήση, διατηρεί αρκετά από τα αρχιτεκτονικά του χαρακτηριστικά, θυμίζοντας μια παλιότερη εικόνα της πλατείας.

Ένα όμορφο παράδειγμα του πώς ένα παλιό κτίριο μπορεί να αποκτήσει νέα ζωή, χωρίς να χάσει τον χαρακτήρα του.

Δημοσιεύθηκε στη Ό,τι έχει απομείνει απ’ την Άρτα του χτες….. | Σχολιάστε

Ένα άγνωστο κτίριο της παλιάς Άρτας μέσα από τον φακό του Δ. Μητσιάνη

Μια ακόμη ενδιαφέρουσα φωτογραφία από το παρελθόν μάς έστειλε ο συλλέκτης Νίκος Φασουλής. Πρόκειται για φωτογραφία του Δ. Μητσιάνη, διαστάσεων 6 × 9 εκ., στην οποία εικονίζεται ένα παλιό λιθόκτιστο οικοδόμημα, του οποίου η θέση και η χρήση παραμένουν άγνωστες.

Το κτίριο παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον. Στο ισόγειο διακρίνονται μεγάλες καμάρες, ενώ στον επάνω όροφο υπάρχουν μικρά ανοίγματα και μια κεραμοσκεπή. Η μορφή του παραπέμπει σε παλαιότερες κατασκευές που συναντούσαμε στην Άρτα κατά την οθωμανική περίοδο.

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλούν οι μεγάλοι λίθοι που βρίσκονται διάσπαρτοι στο προσκήνιο. Πρόκειται άραγε για οικοδομικό υλικό από κάποιο παλιό κτίσμα ή για αρχιτεκτονικά μέλη παλαιότερης κατασκευής;

Δεν γνωρίζουμε αν ο Μητσιάνης φωτογράφισε το οικοδόμημα για την αρχιτεκτονική του ιδιαιτερότητα ή για κάποια άλλη ιστορική σημασία που είχε ο χώρος.

Μήπως κάποιος από τους παλαιότερους Αρτινούς αναγνωρίζει το κτίριο ή θυμάται πού βρισκόταν; Κάθε πληροφορία ή ανάμνηση θα μπορούσε να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε την ιστορία του.

Φωτογραφία: Δ. Μητσιάνης, 6 × 9 εκ. Από τη συλλογή του Νίκου Φασουλή, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά για την παραχώρησή της.

Δημοσιεύθηκε στη Η Αρχιτεκτονική στην Άρτα και την γύρω περιοχή | Σχολιάστε

Οδός Γόργου – Στα παλιά Ταμπάκικα της Άρτας

Ένας χωμάτινος δρόμος, χαμηλά σπίτια με κεραμοσκεπές, αυλές, δέντρα και ξερολιθιές. Είναι η οδός Γόργου, δίπλα στο Κάστρο της Άρτας, στην παλιά συνοικία της Ταμπακιάδας.

Η θέση έχει τη δική της, πολύ παλαιότερη ιστορία. Εδώ, έξω από τα τείχη του Κάστρου, βρισκόταν άλλοτε η τάφρος της οχύρωσης. Και στην ίδια περιοχή ένα οθωμανικό έγγραφο του 1589 καταγράφει ήδη εγκατεστημένους χριστιανούς βυρσοδέψες, με σπίτια και άλλες κατασκευές μέσα στην τάφρο, «από τη μία πύλη έως την άλλη».

Είναι η παλαιότερη ασφαλής μαρτυρία που έχουμε μέχρι σήμερα για τη χωροθετημένη παρουσία των βυρσοδεψών στην περιοχή που στους νεότερους χρόνους θα γίνει γνωστή ως Ταμπακιάδα.

Αιώνες αργότερα, η παλιά τάφρος είχε γίνει δρόμος και γύρω της είχε αναπτυχθεί η γειτονιά. Η φωτογραφία διασώζει αυτή τη νεότερη όψη της: την οδό Γόργου πριν αλλάξει οριστικά η μορφή της περιοχής. Ένας απλός δρόμος της παλιάς Άρτας, πάνω όμως σε έναν χώρο με ιστορία πολλών αιώνων. (Ιδιωτική συλλογή).

Για το πώς η παλιά τάφρος του Κάστρου συνδέθηκε με τα βυρσοδεψεία και τη δημιουργία των Ταμπάκικων, δείτε την παλιότερη έρευνά μας εδώ

Δημοσιεύθηκε στη Οι Συνοικίες | Σχολιάστε

Μια γειτονιά της Άρτας λίγο πριν από τον πόλεμο – Ταμπακιάδα, 1938

Μια παρέα γυναικών και δύο μικρά παιδιά φωτογραφίζονται στην Ταμπακιάδα το 1938. Πίσω τους η μεγάλη ξύλινη πόρτα, ο ασβεστωμένος τοίχος και η πρόχειρη ξερολιθιά συνθέτουν μια χαρακτηριστική εικόνα της παλιάς γειτονιάς.

Η φωτογραφία, όμως, μας αφήνει να διακρίνουμε και κάτι από την καθημερινή ζωή των γυναικών της εποχής. Η Γιούλια Σ. Ψαθά ήταν ράπτρια, ενώ η Ανθή Φέκα και η Καζαντή αναφέρονται ως μαθήτριες ραπτικής. Η εκμάθηση της ραπτικής ήταν τότε για πολλά κορίτσια μέρος της προετοιμασίας τους για τη ζωή, αλλά και μια τέχνη που μπορούσε να τους προσφέρει εργασία και ένα μικρό δικό τους εισόδημα.

Όρθιες, από αριστερά: Μαρίκα Γιαννή–Παπαδοπούλου, Αγγελική Μπόμπορη, Γιούλια Σ. Ψαθά, Ανθή Φέκα, Καζαντή, Καλλιόπη Ζιόγλα–Εξάρχου και Κασσιανή Μπιτολίτσιου.

Κάτω σειρά: Σαβούλα Βίτσιου–Γιαννή με τα παιδιά της, Άννα και Δημήτρη, και Ερασμία Παπούλια–Γιογκαράκη.

Μια μικρή στιγμή του 1938 που διασώζει πρόσωπα, επαγγέλματα και κάτι από την καθημερινότητα μιας αρτινής γειτονιάς, λίγο πριν ο πόλεμος αλλάξει τη ζωή όλων.

Πηγή: Αρχείο Κ. Μπανιά.

Δημοσιεύθηκε στη Οι Συνοικίες | Σχολιάστε

Ο Ολυμπιακός Άρτης στο γήπεδο της Άρτας – δεκαετία 1950

Στιγμιότυπο από αθλητική εκδήλωση στο γήπεδο της Άρτας, κατά τη δεκαετία του 1950. Ο Ολυμπιακός Άρτης, σωματείο που ιδρύθηκε το 1950, εισέρχεται στον αγωνιστικό χώρο με τη σημαία του συλλόγου, ενώ οι ποδοσφαιριστές ακολουθούν σε παράταξη.

Η φωτογραφία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την εικόνα του παλιού γηπέδου: γύρω από τον αγωνιστικό χώρο έχει συγκεντρωθεί πλήθος θεατών, ενώ στο βάθος διακρίνονται τα κτίσματα και το τοπίο της τότε Άρτας.

Στη φωτογραφία διακρίνονται οι Κ. Κουφός, Χ. Βαίτσης, Ι. Κολοβός, Θ. Παπαγιάννης και Κ. Παπαγιάννης.

Πηγή: Αρχείο Κ. Μπανιά.

Δημοσιεύθηκε στη Η ομάδα του Ολυμπιακού | Σχολιάστε

Μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων Άρτης – Μέσα δεκαετίας 1960

Μια εικόνα από τη σχολική ζωή της Άρτας στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων φωτογραφίζονται μέσα στο ΤΟΛ που χρησιμοποιούσε τότε το σχολείο, φορώντας τις χαρακτηριστικές μαύρες σχολικές ποδιές.

Η φωτογραφία διασώζει όμως και μια μικρή λεπτομέρεια που παραπέμπει στα ήθη μιας άλλης εποχής. Πρώτη δεξιά είναι η Ελευθερία Πετανίτη, από το προσωπικό αρχείο της οποίας προέρχεται η φωτογραφία. Σε αντίθεση με τις συμμαθήτριές της, η ποδιά της δεν έχει τον συνηθισμένο λευκό γιακά. Η Ελευθερία ήταν τότε σε πένθος, καθώς σε ηλικία μόλις 16 ετών είχε χάσει τον πατέρα της.

Την εποχή εκείνη, όταν μια μαθήτρια πενθούσε, αφαιρούσε τον λευκό γιακά από τη μαύρη σχολική ποδιά της. Τον επανέφερε μόνο στις παρελάσεις, όπου η σχολική εμφάνιση έπρεπε να είναι ομοιόμορφη.

Μια φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια μιας παλιάς φωτογραφίας γίνεται έτσι μαρτυρία για τη σχολική ζωή και τους κοινωνικούς κώδικες μιας εποχής όχι και τόσο μακρινής.

📷 Αρχείο Ελευθερίας Πετανίτη

Δημοσιεύθηκε στη Η Εκπαίδευση στην Άρτα | Σχολιάστε

Η ΕΡΤ στις παλιές ποδοσφαιρικές διαδρομές της Άρτας

Πριν από λίγες ημέρες επικοινώνησε μαζί μου ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Νάσος Μπράτσος, έχοντας εντοπίσει την ενότητα της ιστοσελίδας “Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου” που είναι αφιερωμένη στην ιστορία του Αετού Άρτας.

Ο Νάσος Μπράτσος ασχολείται εδώ και χρόνια, μέσα από τις «Αναδρομές» της ΕΡΤ, με την ιστορία αθλητικών σωματείων από ολόκληρη την Ελλάδα, αναζητώντας αρχειακό υλικό αλλά και τις μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν από κοντά παλαιότερες εποχές του ελληνικού αθλητισμού.

Η Άρτα έχει ήδη βρεθεί στο επίκεντρο της έρευνάς του. Σε παλαιότερο αφιέρωμά του, με τίτλο «Από την Πανεργατική έως την Αναγέννηση – Ποδόσφαιρο στης Άρτας το γεφύρι», παρουσίασε πλευρές της ιστορίας του αρτινού ποδοσφαίρου, από τα σωματεία του Μεσοπολέμου έως τα μεταπολεμικά χρόνια. Δυστυχώς, οι φωτογραφίες που συνόδευαν αρχικά το δημοσίευμα δεν εμφανίζονται πλέον στην ιστοσελίδα της ΕΡΤ.

Ακολούθησε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αφιέρωμα στον Κεραυνό, την ομάδα της Αθλητικής Ενώσεως Εργατών Άρτας κατά τον Μεσοπόλεμο. Μέσα από αρχειακά τεκμήρια, δημοσιεύματα του Τύπου και φωτογραφικό υλικό ανασυντίθεται η σύντομη αλλά ενδιαφέρουσα παρουσία μιας από τις λιγότερο γνωστές ομάδες της πόλης και, μαζί της, μια πλευρά της κοινωνικής και αθλητικής ζωής της Άρτας εκείνων των χρόνων.

Αφορμή για τη νέα επικοινωνία μας στάθηκε αυτή τη φορά ο Αετός Άρτας. Ο κ. Μπράτσος αναζητούσε κάποιον παλιό ποδοσφαιριστή της ομάδας ή άνθρωπο με καλή γνώση της ιστορίας της, προκειμένου να ετοιμάσει ένα ξεχωριστό αφιέρωμα. Τον έφερα σε επαφή με τον Κώστα Μπανιά, πολύ καλό γνώστη της ιστορίας του αρτινού ποδοσφαίρου, και η επικοινωνία είχε ευτυχή κατάληξη: η συνέντευξη έχει ήδη πραγματοποιηθεί και το νέο αφιέρωμα στον Αετό βρίσκεται πλέον σε προετοιμασία.

Μέχρι τη δημοσίευσή του, αξίζει να γνωρίσουμε τα δύο αφιερώματα που έχουν ήδη παρουσιαστεί μέσα από τις «Αναδρομές» της ΕΡΤ και φωτίζουν άγνωστες ή λιγότερο γνωστές σελίδες της ποδοσφαιρικής ιστορίας της Άρτας.

ΤΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΤ

Κεραυνός: Η ομάδα της Αθλητικής Ένωσης Εργατών Άρτας στο Μεσοπόλεμο

Το αφιέρωμα του Νάσου Μπράτσου στον Κεραυνό Άρτας, με αρχειακό και φωτογραφικό υλικό από τη δράση της εργατικής ομάδας της πόλης κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου.

Διαβάστε το αφιέρωμα στην ΕΡΤ News εδώ

Από την Πανεργατική έως την Αναγέννηση – Ποδόσφαιρο στης Άρτας το γεφύρι

Ένα παλαιότερο αφιέρωμα του Νάσου Μπράτσου στην ιστορία του αρτινού ποδοσφαίρου, από τα σωματεία του Μεσοπολέμου έως τα μεταπολεμικά χρόνια.Σημ.: Οι φωτογραφίες που συνόδευαν αρχικά το δημοσίευμα δεν εμφανίζονται πλέον στην ιστοσελίδα της ΕΡΤ.

Διαβάστε το αφιέρωμα στην ΕΡΤ News εδώ

Δημοσιεύθηκε στη Οι άλλες ομάδες | Σχολιάστε

Η Άρτα του 1893 και τα τρία χαμένα τζαμιά της

Μια φωτογραφία μπορεί μερικές φορές να διασώσει όσα χάθηκαν οριστικά από το τοπίο μιας πόλης.

Στις 16 Ιουνίου 1893, ο Γερμανός γεωγράφος Alfred Philippson φωτογράφισε την Άρτα, δημιουργώντας μια πανοραμική εικόνα εξαιρετικής ιστορικής αξίας. Είναι, από όσο γνωρίζουμε μέχρι σήμερα, η μοναδική φωτογραφία του ιστορικού κέντρου της πόλης στην οποία διακρίνονται ταυτόχρονα τρία οθωμανικά τεμένη: το Bayezid Camii, το Sultan Mehmed Camii μέσα στο Κάστρο και το Kılıç Bey Camii. Και τα τρία εξαφανίστηκαν από το τοπίο της Άρτας στις αρχές του 20ού αιώνα.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η εικόνα του Sultan Mehmed Camii στο εσωτερικό του Κάστρου. Στη φωτογραφία διακρίνεται ο μιναρές του και φαίνεται να διασώζεται και τμήμα του κυρίως σώματος του τεμένους, προσφέροντάς μας μια σπάνια εικόνα ενός μνημείου που χάθηκε χωρίς να αφήσει πίσω του άλλη γνωστή φωτογραφική απεικόνιση.

Η μικρή αυτή μελέτη επιχειρεί, μέσα από την προσεκτική ανάγνωση της φωτογραφίας και τη σύγκρισή της με ανεξάρτητα ιστορικά τεκμήρια, να αναγνωρίσει και να επανατοποθετήσει τα τρία χαμένα τεμένη στο πραγματικό τοπίο της Άρτας του 1893.

Η πραγματοποίηση της έρευνας δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την πολύτιμη βοήθεια της Kerstin Frank, της Βιβλιοθήκης του Γεωγραφικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου της Βόννης. Η εξαιρετικά πρόθυμη ανταπόκρισή της άνοιξε τον δρόμο για την πρόσβαση στο φωτογραφικό αρχείο, στα ψηφιακά αντίγραφα και στις χειρόγραφες ταξιδιωτικές καταγραφές του Alfred Philippson που αφορούν την περιοχή της Άρτας. Της οφείλω θερμές ευχαριστίες.

Η φωτογραφία του Philippson δεν είναι απλώς μια παλιά άποψη της Άρτας. Είναι ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο: μια εικόνα της πόλης λίγο πριν χαθούν οριστικά από τον ορίζοντά της τρία μνημεία που επί αιώνες αποτελούσαν μέρος του αστικού της τοπίου. (Αναστασία Καρρά).

Μπορείτε να ξεφυλλίσετε τη μικρή αυτή μελέτη και να ακολουθήσετε βήμα προς βήμα την ανάγνωση της φωτογραφίας του 1893 στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2026/10/Καρρά_Αναστασία_Η_Άρτα_του_1893_μέσα_από_τον_φακό_του_Alfred_Philippson.pdf

και στο λινκ https://independent.academia.edu/AnastasiaKarra4

Για καθεμία από τις τρεις περιοχές παρουσιάζονται διαδοχικά τέσσερις εικόνες: η πρωτότυπη φωτογραφία, όπως σώζεται στο αρχείο του Philippson· η ίδια εικόνα με ενίσχυση της ευκρίνειας, ώστε να γίνουν περισσότερο αναγνώσιμες οι υπάρχουσες λεπτομέρειες· η ψηφιακή ανασύσταση, που επιχειρεί να αποδώσει καθαρότερα όσα διακρίνονται στο ιστορικό τεκμήριο· και, τέλος, η επιχρωματισμένη ψηφιακή ανασύσταση, ως εποπτική προσέγγιση του αστικού τοπίου της εποχής.

Δημοσιεύθηκε στη Εργασίες, Περιηγητές – Ταξιδιωτικές μαρτυρίες | Σχολιάστε