Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες πληροφορίες που διασώζουν οι εμπορικοί κατάλογοι του Βενετού εμπόρου Bartolomeo Paxi στις αρχές του 16ου αιώνα δεν είναι μόνο τα εμπορεύματα που διακινούνταν ανάμεσα στην Άρτα και τη Βενετία, αλλά και οι λεπτομερείς αντιστοιχίες μέτρων, σταθμών και νομισματικών μονάδων.
Οι σχετικές καταγραφές, που δημοσίευσε ο Αγαθάγγελος Ξηρουχάκης στο έργο του «Το εμπόριον της Βενετίας μετά της Ανατολής κατά τον Μεσαίωνα», αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία για τον τρόπο λειτουργίας του διεθνούς εμπορίου στην ύστερη μεσαιωνική και πρώιμη νεότερη εποχή.

Στο κεφάλαιο «Άρτα με την Βενετίαν» ο Paxi σημειώνει:

«Λίρες ἑκατόν ἐλαφρές Βενετίας, κάνουν εἰς Ἄρταν £74-75»

και αντίστροφα:

«λίρες ἑκατόν Ἄρτας, κάνουν εἰς Βενετίαν εἰς ἐλαφρόν λίρες 133»

Οι αναφορές αυτές δείχνουν ότι η Άρτα διέθετε δικό της σύστημα βαρών και λογιστικών υπολογισμών, διαφορετικό από εκείνο της Βενετίας. Για να πραγματοποιηθούν οι συναλλαγές, οι έμποροι έπρεπε να γνωρίζουν ακριβώς τις αντιστοιχίες ανάμεσα στα δύο συστήματα, όπως ακριβώς σήμερα απαιτούνται μετατροπές νομισμάτων ή μονάδων μέτρησης στο διεθνές εμπόριο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διάκριση ανάμεσα σε «ελαφρές» και «χονδρές» λίρες Βενετίας:

«λίρες ἑκατόν Βενετίας, χονδρές, κάνουν εἰς Ἄρταν £117-118»

Η διαφοροποίηση αυτή συνδέεται με διαφορετικά εμπορικά ή λογιστικά πρότυπα βάρους που χρησιμοποιούνταν στη βενετική αγορά, αποκαλύπτοντας την πολυπλοκότητα των μεσογειακών εμπορικών συναλλαγών της εποχής.

Ο Paxi καταγράφει ακόμη αντιστοιχίες μονάδων μήκους για τα υφάσματα:

«Μπράτσα ἑκατό λινῶν ὑφασμάτων Βενετίας, κάνουν πήχεις Ἄρτας 113»

και:

«Μπράτσα ἑκατό μεταξωτῶν ὑφασμάτων Βενετίας κάνουν εἰς Ἄρταν πήχεις 106»

Οι πληροφορίες αυτές είναι εξαιρετικά σημαντικές για την ιστορία της ενδυμασίας και του εμπορίου υφασμάτων, καθώς δείχνουν ότι ακόμη και η μέτρηση των υφασμάτων διαφοροποιούνταν ανάλογα με την περιοχή και το είδος του προϊόντος. Οι έμποροι όφειλαν να γνωρίζουν με ακρίβεια τις τοπικές αντιστοιχίες ώστε να αποφεύγονται οικονομικές απώλειες ή διαφωνίες στις αγοραπωλησίες.

Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι η Άρτα δεν αποτελούσε μια απομονωμένη αγορά της ηπειρωτικής ενδοχώρας, αλλά ενεργό κόμβο του βενετικού και αδριατικού εμπορικού κόσμου. Η ύπαρξη αναλυτικών πινάκων μετατροπών σε έναν βενετικό εμπορικό οδηγό σημαίνει ότι οι συναλλαγές με την Άρτα ήταν αρκετά συχνές και σημαντικές ώστε να απαιτούν ειδικές εμπορικές οδηγίες για τους εμπόρους της Βενετίας. Μέσα από τέτοιες καταγραφές αποκαλύπτεται όχι μόνο η οικονομική ιστορία της Άρτας, αλλά και ο βαθμός ενσωμάτωσής της στα μεγάλα εμπορικά δίκτυα της Μεσογείου κατά την ύστερη μεσαιωνική περίοδο.

Στη φωτογραφία “Μεσαιωνική σκηνή εμπόρων και εμπορικού πάγκου” από γαλλικό εικονογραφημένο χειρόγραφο του 15ου αιώνα. Οι συναλλαγές υφασμάτων και πολύτιμων αγαθών απαιτούσαν ακριβείς αντιστοιχίες μέτρων, σταθμών και νομισμάτων ανάμεσα στις αγορές της Μεσογείου. (Πηγή : http://www.larsdatter.com/merchantstalls.htm)

Κατά τον 14ο και 15ο αιώνα, η Άρτα του Δεσποτάτου δεν αποτελούσε μια απομονωμένη επαρχιακή πόλη της Ηπείρου, αλλά ενεργό μέρος των εμπορικών δικτύων της Αδριατικής. Μέσω των λιμανιών του Αμβρακικού, κυρίως της Σαλαώρας και της Κόπραινας, στην πόλη κατέφθαναν εμπορεύματα από τη Βενετία και τα μεγάλα υφαντουργικά κέντρα της βόρειας Ιταλίας.

Πολύτιμες πληροφορίες για αυτά τα εμπορεύματα διασώζονται στους εμπορικούς καταλόγους του Βενετού εμπόρου Bartolomeo Paxi των αρχών του 16ου αιώνα, που δημοσίευσε ο Αγαθάγγελος Ξηρουχάκης στο έργο του “Το εμπόριον της Βενετίας μετά της Ανατολής κατά τον Μεσαίωνα”. Σε ειδική ενότητα με τίτλο “Άρτα με την Βενετίαν”, καταγράφονται τα προϊόντα που εισάγονταν από τη Βενετία προς την Άρτα, αλλά και όσα εξάγονταν από την αρτινή αγορά προς τη βενετική.

Ανάμεσα στα υφάσματα που εισάγονταν στην Άρτα αναφέρονται λινά υφάσματα πολλών ειδών, τα λεγόμενα bianchette — λεπτά λευκά υφάσματα πιθανότατα για εσωτερικά ενδύματα και πέπλα — καθώς και υφάσματα από τη Βερόνα και τη Μπρέσια, δύο από τα σημαντικότερα υφαντουργικά κέντρα της βόρειας Ιταλίας. Οι κατάλογοι μιλούν επίσης για βαμμένα υφάσματα σε κόκκινα και κυανά χρώματα, αλλά και για υφάσματα «σκαρλάτα», δηλαδή πολυτελή βαμμένα μάλλινα υψηλής αξίας.

Στην κορυφή της πολυτέλειας βρίσκονταν τα δαμασκηνά και τα βελούδα, υφάσματα που συνδέονται άμεσα με την αυλική και αριστοκρατική ενδυμασία της ύστερης μεσαιωνικής περιόδου. Τα βελούδα, ιδιαίτερα, συγκαταλέγονταν στα ακριβότερα υφάσματα της εποχής και χρησιμοποιούνταν σε επίσημες φορεσιές, μανδύες και ενδύματα κύρους. Μέσω της βενετικής αγοράς, τέτοια υφάσματα έφταναν και στην Άρτα, αποδεικνύοντας ότι η αυλή των Τόκκων και οι τοπικές ελίτ συμμετείχαν ενεργά στον κόσμο της μεσογειακής πολυτέλειας.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αναφορά σε «αγγλικές καρισέες» (kerseys), είδος μάλλινου υφάσματος που προερχόταν από την αγγλική υφαντουργία και έφτανε στην Ήπειρο μέσω των βενετικών εμπορικών δικτύων. Η παρουσία τους δείχνει ότι η Άρτα συνδεόταν όχι μόνο με τα Βαλκάνια και τη Δαλματία, αλλά και με ευρύτερα ευρωπαϊκά κυκλώματα εμπορίου.

Τα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να κατανοήσουμε καλύτερα την εικόνα της αρχοντικής ενδυμασίας στην Άρτα του Δεσποτάτου. Τα πολυτελή υφάσματα που βλέπουμε σε τοιχογραφίες και αυλικές αναπαραστάσεις δεν αποτελούν απλώς καλλιτεχνικές συμβάσεις, αλλά αντανακλούν πραγματικά προϊόντα που κυκλοφορούσαν στην αγορά της πόλης μέσω των βενετικών και αδριατικών εμπορικών δικτύων.

Συνεπώς, η μελέτη των βενετικών εμπορικών καταλόγων αποκαλύπτει ότι η Άρτα της ύστερης μεσαιωνικής περιόδου συμμετείχε ενεργά σε ένα ευρύ δίκτυο διακίνησης πολυτελών υφασμάτων και ειδών υψηλού κύρους. Τα βελούδα, τα δαμασκηνά, τα βαμμένα μάλλινα και τα λεπτά λινά που καταγράφονται στις πηγές συνδέονται άμεσα με την ενδυματολογική εικόνα της τοπικής αριστοκρατίας και της αυλής των Τόκκων.

Η σχέση ανάμεσα στο εμπόριο, την κοινωνική προβολή και την αρχοντική γυναικεία ενδυμασία της Άρτας αποτελεί αντικείμενο της ευρύτερης έρευνας που παρουσιάζεται στη μελέτη “Η αρχοντική γυναικεία ενδυμασία της Άρτας από τον 13ο έως τον 18ο αιώνα”, η οποία θα δημοσιευθεί προσεχώς….

Στη φωτογραφία  “Μεσαιωνικό βαφείο υφασμάτων”. Μικρογραφία από το De Proprietatibus Rerum του Bartholomaeus Anglicus, περ. 1482 (British Library Royal MS 15 E III, fol. 269). Η σκηνή απεικονίζει τη διαδικασία βαφής μάλλινων υφασμάτων πολυτελείας, όπως τα scarlet cloths που διακινούνταν μέσω των βενετικών εμπορικών δικτύων.