Κάτω από το φως των καντηλιών και τον νυχτερινό ουρανό της Άρτας, το τζαμί του Σουλτάνου Βαγιαζήτ Χαν στο βαρόσι αναδεικνύεται ως κάτι πολύ περισσότερο από ένα λατρευτικό κτίσμα. Ένα βακούφι του 1704 αποκαλύπτει έναν χώρο σε διαρκή εγρήγορση: ιμάμης και μουεζίνηδες, καθημερινές απαγγελίες, τελετουργική ζωή και δεκάδες καντήλια που φωτίζουν τον μιναρέ, τον θόλο και την αυλή, ιδιαίτερα τις νύχτες του Ραμαζανιού.
Οι λεπτομερείς προβλέψεις για μισθούς, φωτισμό και συντήρηση δείχνουν ότι το τζαμί λειτουργούσε ως σταθερός πυλώνας της δημόσιας θρησκευτικής ζωής της οθωμανικής Άρτας — σε αντίθεση με τον πιο περιορισμένο, ενδοκαστρικό λατρευτικό χώρο του φρουρίου. Μέσα από τέτοιες πηγές, το αστικό τοπίο παύει να είναι σιωπηλό και αποκτά φωνή, ρυθμό και καθημερινότητα.
Στη φωτογραφία : Σύγχρονη ανασύνθεση του χώρου έξω από το Κάστρο της Άρτας κατά την οθωμανική περίοδο, με το Τζαμί του Βαγιαζήτ να δεσπόζει μπροστά από το κάστρο και τον πύργο του ρολογιού αριστερά, βασισμένη σε ιστορικές απεικονίσεις και τη σημερινή τοπογραφία.
Με ιδιαίτερη χαρά μοιράζομαι αυτή την εργασία, στην οποία έρχονται για πρώτη φορά στο φως αδημοσίευτα οθωμανικά αρχειακά έγγραφα και ένα αρχιτεκτονικό σχέδιο του Κάστρου της Άρτας από τις αρχές του 19ου αιώνα, όπου αποτυπώνονται αναλυτικά όλα τα κτίρια και οι λειτουργίες του.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στα τεμένη του κάστρου και στον προβληματισμό γύρω από τον αριθμό, την ονομασία και τη διαχρονική τους χρήση, όπως αυτή αναδύεται μέσα από συχνά αντιφατικές πηγές. Η μελέτη επιχειρεί να ανασυνθέσει το κάστρο ως ζωντανό χώρο διοίκησης, λατρείας και καθημερινότητας, φωτίζοντας άγνωστες πτυχές της ιστορικής τοπογραφίας της οθωμανικής Άρτας. (Αναστασία Καρρά)
Φωτογραφία από τον δρόμο στο ύψος της Πλατείας Μονοπωλείου στην Άρτα, η οποία δεν διακρίνεται στο κάδρο, αλλά βρίσκεται μπροστά από τα κτίρια που απεικονίζονται, στην απέναντι πλευρά του δρόμου. Στη δεξιά πλευρά ξεχωρίζει το ξενοδοχείο «ΑΚΡΟΠΟΛ», με τη χαρακτηριστική στοά και τον εξώστη του ορόφου, στοιχείο γνώριμο της αρχιτεκτονικής και της κοινωνικής ζωής της εποχής. Τα συνεχόμενα κτίρια με τα καταστήματα στο ισόγειο και τις σκιασμένες στοές συνθέτουν έναν τυπικό αστικό δρόμο της μεταπολεμικής Άρτας, ενώ οι λιγοστοί πεζοί αποτυπώνουν τον ήρεμο ρυθμό της καθημερινότητας. Η εικόνα αποτελεί πολύτιμο ντοκουμέντο της πόλης, καταγράφοντας το εμπορικό και κοινωνικό μέτωπο που αναπτυσσόταν απέναντι από την Πλατεία Μονοπωλείου τη δεκαετία του 1950. (Αρχείο Α. Καρρά)
Στιγμιότυπο από την Πλατεία Σκουφά της Άρτας κατά τη δεκαετία του 1930, την περίοδο που ο χώρος βρισκόταν σε φάση διαμόρφωσης και εκσυγχρονισμού. Στο κέντρο της εικόνας διακρίνεται οδοστρωτήρας της εποχής, σύμβολο των δημόσιων έργων και της μετάβασης από τους χωμάτινους δρόμους στη σύγχρονη αστική υποδομή. Το έδαφος είναι ακόμη ακατέργαστο, με εμφανή τα ίχνη των εργασιών, ενώ γύρω διακρίνονται χαμηλά κτίσματα, δέντρα και λιγοστοί περαστικοί που παρακολουθούν την εξέλιξη των έργων. Η φωτογραφία αποτυπώνει μια κομβική στιγμή στην ιστορία της πόλης, όταν η πλατεία άρχιζε να παίρνει τη μορφή ενός οργανωμένου δημόσιου χώρου, αντανακλώντας τις κοινωνικές και τεχνικές αλλαγές της μεσοπολεμικής περιόδου. (Αρχείο Α. Καρρά)
Λαϊκό κέντημα με παράσταση πουλιού σε κλαδί, πλαισιωμένο από φυτικό και ανθικό διάκοσμο. Το έργο φέρει κεντημένη επιγραφή με το όνομα της δημιουργού:
Φώτω Μ Αλέξη.
καθώς και τη χρονολόγηση:
ἐν Ἄρτῃ, τῇ 11 Ἰουνίου 1879
Η παρουσία της υπογραφής, του τόπου και της ημερομηνίας καθιστά το κέντημα προσωπική μαρτυρία και πολύτιμο τεκμήριο της ηπειρώτικης γυναικείας δημιουργίας του 19ου αιώνα. Η σύνθεση, πυκνή και ισορροπημένη, εντάσσεται στη διακοσμητική παράδοση της Ηπείρου, όπου το συμβολικό στοιχείο συνυπάρχει με την αισθητική πληρότητα.
Σήμερα το κέντημα εκτίθεται στην κεντρική βιτρίνα του Λυκείου των Ελληνίδων στην Αθήνα.
Τεκμηρίωση – Μελέτη
Για το ιστορικό, κοινωνικό και αισθητικό πλαίσιο του ηπειρώτικου κεντήματος, βλ.:
Η κεντρική πλατεία της Άρτας και ο χώρος γύρω από τον Άγιο Δημήτριο. Μεταπολεμικές όψεις και πολεοδομικές μεταβολές
Ο χώρος της κεντρικής πλατείας της Άρτας και ο άξονας γύρω από την εκκλησία του Αγίου Δημητρίου αποτέλεσαν, ήδη από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες κοινωνικής, θρησκευτικής και πολεοδομικής ζωής της πόλης. Οι φωτογραφίες που παρουσιάζονται εδώ καταγράφουν τη σταδιακή εξέλιξη του συγκεκριμένου σημείου σε βάθος περίπου τεσσάρων δεκαετιών, από τη δεκαετία του 1950 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980, και καταλήγουν στη σημερινή του μορφή.
Η πλατεία μπροστά από την εκκλησία στη δεκαετία του 1950
Οι δύο παλαιότερες φωτογραφίες χρονολογούνται στη δεκαετία του 1950 και απεικονίζουν την πλατεία μπροστά από την εκκλησία σε μια περίοδο όπου η περιοχή διατηρούσε ακόμη τη χαμηλή της δόμηση και τον ανοιχτό χαρακτήρα της. Κυρίαρχο στοιχείο του χώρου είναι το παλαιό κτήριο που βρισκόταν τότε στο σημείο, χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας της εποχής.
Η παρουσία του συγκεκριμένου κτηρίου, σε συνδυασμό με τους ανοιχτούς χώρους και την απουσία ψηλών κατασκευών, επέτρεπε μια άμεση οπτική και λειτουργική σχέση της πλατείας με τον γύρω οικιστικό ιστό. Το κτήριο αυτό κατεδαφίστηκε σε μεταγενέστερη περίοδο και στη θέση του ανεγέρθηκε μεγάλη πολυκατοικία, γεγονός που άλλαξε ριζικά την εικόνα της πλατείας και σηματοδότησε τη μετάβαση σε μια νέα φάση αστικής ανάπτυξης.
Ο δρόμος και η πλατεία κάτω από την εκκλησία (1958)
Η τρίτη φωτογραφία, χρονολογημένη στο 1958, αποτυπώνει τον δρόμο και την πλατεία κάτω από την εκκλησία, καταγράφοντας την καθημερινή λειτουργία της πόλης στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Ο χώρος εμφανίζεται ζωντανός, με έντονη παρουσία πεζών και δραστηριοτήτων, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως πέρασμα και ως σημείο κοινωνικής συναναστροφής.
Παρά τις πρώτες ενδείξεις πολεοδομικής μεταβολής, ο χαρακτήρας του χώρου παραμένει ανθρώπινος και χαμηλής κλίμακας, στοιχείο που χαρακτηρίζει συνολικά την Άρτα της περιόδου αυτής.
Ο κεντρικός δρόμος πριν την πεζοδρόμηση (τέλη δεκαετίας 1980)
Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η φωτογραφία από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, στην οποία διακρίνεται η παρουσία λεωφορείου στον κεντρικό δρόμο της Άρτας. Το στοιχείο αυτό τεκμηριώνει ότι ο δρόμος δεν είχε ακόμη πεζοδρομηθεί και λειτουργούσε ως βασικός κυκλοφοριακός άξονας της πόλης.
Η διέλευση λεωφορείων και οχημάτων από το συγκεκριμένο σημείο αποκαλύπτει έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης του δημόσιου χώρου, όπου η κυκλοφορία συνυπήρχε άμεσα με την εμπορική και κοινωνική δραστηριότητα. Η εικόνα αυτή αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της περιόδου που προηγήθηκε των παρεμβάσεων πεζοδρόμησης και αναδιαμόρφωσης του ιστορικού κέντρου.
Πανοραμική εικόνα της δεκαετίας 1970–1980
Η πανοραμική φωτογραφία, που χρονολογείται πιθανότατα στη δεκαετία του 1970 ή στις αρχές της δεκαετίας του 1980, προσφέρει μια συνολική εικόνα του δρόμου και της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου. Μέσα από αυτήν γίνεται εμφανής η σταδιακή ένταξη της περιοχής σε έναν πιο πυκνό και οργανωμένο αστικό ιστό, αποτέλεσμα των μεταπολεμικών εξελίξεων και της αυξανόμενης αστικοποίησης.
Η σχέση δρόμου, πλατείας και εκκλησίας διατηρείται, αλλά μεταβάλλεται ως προς την κλίμακα και τις χρήσεις, προετοιμάζοντας το έδαφος για τις αλλαγές που θα ακολουθήσουν τις επόμενες δεκαετίες.
Η σημερινή μορφή του χώρου
Η σύγχρονη φωτογραφία παρουσιάζει τη σημερινή εικόνα της πλατείας και του χώρου γύρω από την εκκλησία. Ο δρόμος έχει πλέον πεζοδρομηθεί, ο δημόσιος χώρος έχει αναδιαμορφωθεί και η λειτουργία του κέντρου έχει μετατοπιστεί από την κυκλοφορία των οχημάτων στη χρήση από τους πεζούς.
Η σύγκριση με τις παλαιότερες εικόνες αναδεικνύει με σαφήνεια το εύρος των πολεοδομικών και λειτουργικών μεταβολών που συντελέστηκαν στο κέντρο της Άρτας. Κάτω από τη σύγχρονη μορφή του χώρου εξακολουθούν να υπάρχουν τα ίχνη των προηγούμενων δεκαετιών, ορατά κυρίως μέσα από το φωτογραφικό και ιστορικό αρχείο.
Επίλογος
Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια της μεταπολεμικής εξέλιξης του αστικού τοπίου της Άρτας. Καταγράφουν όχι μόνο την αλλαγή της αρχιτεκτονικής μορφής και των χρήσεων του χώρου, αλλά και τη μεταβολή της καθημερινής ζωής των κατοίκων. Ο χώρος γύρω από τον Άγιο Δημήτριο αναδεικνύεται έτσι ως ζωντανός μάρτυρας της ιστορικής συνέχειας και του διαρκούς μετασχηματισμού της πόλης.
Δεκαετία 1980. Μια γνώριμη εικόνα από την οδό Σκουφά, στο ύψος της πλατείας Κακαβά. Αριστερά το κατάστημα Κωτσαρίδα με τα κατεψυγμένα προϊόντα, σημείο αναφοράς για την καθημερινότητα της γειτονιάς. Το ποδήλατο ακουμπισμένο έξω από το μαγαζί — απλό, ταλαιπωρημένο, αλλά απαραίτητο. Μέσο μετακίνησης, εργαλείο δουλειάς, σύμβολο μιας εποχής όπου οι αποστάσεις και οι ανάγκες καλύπτονταν λιτά και ανθρώπινα. Δεξιά το περίπτερο, χώρος συνάντησης, κουβέντας και ενημέρωσης, όπως ήταν τότε τα περίπτερα: μικρές εστίες ζωής. Στο βάθος διακρίνεται το καφενείο του Κακαβά, τόπος ξεκούρασης, συζητήσεων και ανθρώπινων στιγμών.
Μια Άρτα που άλλαξε, αλλά μένει ζωντανή στη μνήμη μέσα από τέτοιες εικόνες. (Φωτογραφία από το αρχείο Γιάννη Νάκα)
Άρτα, 1968. Δύο φίλοι, δύο βιοπαλαιστές, μια εποχή σκληρή αλλά τίμια.
Δεξιά ο Γεώργιος Ι. Γιαννούλης, ηλεκτρολόγος, κάτοικος Ταμπακιάδας. Ένας άνθρωπος της δουλειάς και της καθημερινής προσφοράς, που έφυγε άδικα και πρόωρα από τη ζωή σε τροχαίο δυστύχημα.
Αριστερά ο Απόστολος Ν. Μπούγας, Μελισσουργιώτης, άριστος τεχνίτης και μετέπειτα δημιουργός του θρυλικού «Τσάρλυ» – Charlie Bar, απέναντι από το ρολόι, που άνοιξε τις πόρτες του το μακρινό 1984 και έγινε σημείο αναφοράς για την πόλη.
Φοντήρης, ή αλλιώς φοντιατζής ή κορδελιάστρης, ονομαζόταν ο τεχνίτης που γάζωνε το δέρμα και διαμόρφωνε το επάνω μέρος του παπουτσιού, εργασία εξειδικευμένη και καθοριστική για την κατασκευή υποδημάτων. Στη φωτογραφία απεικονίζεται ο Σταύρος Μαστοράκης σε νεαρή ηλικία, το έτος 1952, όταν εργαζόταν ως φοντήρης στο υποδηματοποιείο του Γ. Βάσου, στην οδό Σκουφά, απέναντι από την οικία Τόδουλου. Την ίδια περίοδο, με την πρώτη λειτουργία του Γραφείου ΙΚΑ στην Άρτα, ο Σταύρος Μαστοράκης συγκαταλέγεται στους πρώτους εργαζόμενους που ασφαλίστηκαν.
Το υποδηματοποιείο του Γ. Βάσου γνώριζε τότε μεγάλη άνθηση, απασχολώντας περίπου 25–27 εργαζόμενους, οι οποίοι εργάζονταν στο ισόγειο του καταστήματος, καθώς και σε δύο πατάρια που είχαν διαμορφωθεί στο εσωτερικό του. Ανάμεσα στους φοντιατζήδες του καταστήματος συγκαταλέγονταν επίσης ο Βασίλης Παπαχρήστος και ο Γρηγόρης Κοντογιάννης. Η φωτογραφία προέρχεται από το οικογενειακό αρχείο του Σταύρου Μαστοράκη και αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της εργασιακής και κοινωνικής ιστορίας της Άρτας.
Ομαδική φωτογραφία από την Άρτα, περίπου στις αρχές του 1920. Στην εικόνα αποτυπώνονται πρόσωπα και ενδυμασίες της εποχής, πολύτιμα στοιχεία της κοινωνικής ζωής της πόλης κατά τον Μεσοπόλεμο. Οι άνδρες φορούν κυρίως ευρωπαϊκού τύπου κοστούμια, γιλέκα και γραβάτες, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις διακρίνονται φέσια, χαρακτηριστικό της μεταβατικής περιόδου από την παράδοση στη νεότερη αστική ενδυμασία. Οι γυναίκες εμφανίζονται με μακριά φορέματα, σκούρα υφάσματα και διακριτικά κοσμήματα, στοιχεία σεμνότητας αλλά και κοινωνικής θέσης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παρουσία μουσικού οργάνου, καθώς ο καθιστός άνδρας στο προσκήνιο κρατά μαντολίνο, στοιχείο που παραπέμπει σε οικογενειακή ή κοινωνική συγκέντρωση με μουσική. Στο τέλος της σκάλας, αριστερά, διακρίνεται ο Ν. Παπακώστας από τους Μελισσουργούς. Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του συλλέκτη Ν. Φασουλή, τον οποίο ευχαριστούμε θερμά που τη μοιράστηκε μαζί μας.
Χρησιμοποιούμε cookies για την σωστή λειτουργία του ιστότοπου, καθώς και για βελτίωση των υπηρεσιών μας προς εσάς. Με τη χρήση αυτή της ιστοσελίδας, αποδέχεστε την Πολιτική Απορρήτου μας.
This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may affect your browsing experience.
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. These cookies ensure basic functionalities and security features of the website, anonymously.
Cookie
Duration
Description
cookielawinfo-checkbox-analytics
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Analytics".
cookielawinfo-checkbox-functional
11 months
The cookie is set by GDPR cookie consent to record the user consent for the cookies in the category "Functional".
cookielawinfo-checkbox-necessary
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookies is used to store the user consent for the cookies in the category "Necessary".
cookielawinfo-checkbox-others
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Other.
cookielawinfo-checkbox-performance
11 months
This cookie is set by GDPR Cookie Consent plugin. The cookie is used to store the user consent for the cookies in the category "Performance".
viewed_cookie_policy
11 months
The cookie is set by the GDPR Cookie Consent plugin and is used to store whether or not user has consented to the use of cookies. It does not store any personal data.
Functional cookies help to perform certain functionalities like sharing the content of the website on social media platforms, collect feedbacks, and other third-party features.
Performance cookies are used to understand and analyze the key performance indexes of the website which helps in delivering a better user experience for the visitors.
Analytical cookies are used to understand how visitors interact with the website. These cookies help provide information on metrics the number of visitors, bounce rate, traffic source, etc.
Advertisement cookies are used to provide visitors with relevant ads and marketing campaigns. These cookies track visitors across websites and collect information to provide customized ads.
