1962 – 63. Στιγμιότυπο από τις Γυμναστικές Επιδείξεις του Β’ Δημοτικού Σχολείου Άρτης. Οι μαθήτριες παρελαύνουν κατά μήκος της εισόδου στο Γήπεδο της Άρτας. Διακρίνονται οι : Νίνα Κατσαρού, Μαρία Βέτση, Τασούλα Κατσαούνου, Ελένη Γ. Λένη, Ευνομία Δεβέκου, Δήμητρα Σ. Μπίζα κ.α. (Φωτο από αρχείο Σοφίας Καρατζά, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Μια εικόνα που αποτυπώνει μια άλλη εποχή της Άρτας. Στο γήπεδο της πόλης, οι μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων παρουσιάζουν με πειθαρχία και συγχρονισμό τις γυμναστικές τους επιδείξεις, μπροστά σε πλήθος θεατών. Ήταν μια γιορτή της εκπαίδευσης, της νεότητας και της συλλογικής προσπάθειας, σε χρόνια που τέτοιες εκδηλώσεις αποτελούσαν σημαντικό κοινωνικό γεγονός για ολόκληρη την πόλη.
Το βλέμμα, όμως, μαγνητίζει κυρίως το τοπίο στο βάθος. Ο λόφος της Περάνθης διακρίνεται σχεδόν γυμνός από βλάστηση και εντελώς απαλλαγμένος από τη σημερινή οικιστική ανάπτυξη. Εκεί όπου σήμερα εκτείνονται γειτονιές και πολυκατοικίες, το 1938 κυριαρχούσε το φυσικό ανάγλυφο.
Εξίσου εντυπωσιακό είναι ότι δεν διακρίνεται καν το μονοπάτι που αργότερα εξελίχθηκε στον σημερινό δρόμο που συνδέει την Άρτα με τη Μονή Κάτω Παναγιάς και τα χωριά νοτιότερα. Μια λεπτομέρεια που αποκαλύπτει πόσο διαφορετικό ήταν το τοπίο και πόσο περιορισμένες ήταν ακόμη οι υποδομές της περιοχής.
Η φωτογραφία δεν αποτελεί μόνο τεκμήριο μιας σχολικής γιορτής, αλλά και ένα πολύτιμο ιστορικό ντοκουμέντο της ίδιας της πόλης. Μέσα από αυτήν μπορούμε να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη της Άρτας, συγκρίνοντας το φυσικό και αστικό της περιβάλλον πριν από σχεδόν ενενήντα χρόνια με τη σημερινή του μορφή. (Η φωτογραφία είναι από το αρχείο του Ιωάννη Έξαρχου)
1968 – Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ πρωταθλήτρια στο Ερασιτεχνικό. Άνοδος στη Β’ Εθνική. Διακρίνονται οι : Ανδρέας Κοσσυβάκης (Δικηγόρος – Δήμαρχος Αρταίων), Βασίλης Γιώτης (Δημοσιογράφος της «ΑΘΛΗΤΙΚΗΣ»), Βασίλης Χρηστάκης, Κώστας Σωτηριάδης («Κωστάρας»), Απόστολος Άγης (Δημοσιογράφος), Βασίλης Ματσούκας (Γενικός Αρχηγός), Γιάννης Κολιοπάνος, Βασίλης Τσιρώνης, Κώστας Γιαννακός (Δάσκαλος – Πρώην Άσσος 1939 – 1947), Ιωάννης Γιώτης (Διευθυντής Εμπορικής Τράπεζας), Γιάννης Γιώτης (Σταθμάρχης ΚΤΕΛ), Παχούλας, Νίκου, Ι. Κεφάλας, Νίκος Πέτσας, Ζιάκας κ.α. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Ένα λησμονημένο κειμήλιο του 1881
Υπάρχουν φορές που μια μικρή αναφορά σε μια παλιά εφημερίδα αρκεί για να φωτίσει μια σχεδόν ξεχασμένη σελίδα της τοπικής ιστορίας.
Έτσι συνέβη και με τη σημαία της απελευθέρωσης της Άρτας.
Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε ελάχιστα γι’ αυτήν. Δεν γνωρίζαμε πώς ήταν, ποιος την είχε φυλάξει ή αν υπήρχε κάποια συγκεκριμένη σημαία που να συνδέθηκε με τους πανηγυρισμούς της ένωσης της Άρτας με την Ελλάδα το 1881.
Ένα δημοσίευμα όμως της εφημερίδας Φωνή της Ηπείρου του 1896 αποκαλύπτει στοιχεία που φαίνεται να είχαν λησμονηθεί για περισσότερο από έναν αιώνα.
Ο έρανος του Σκουφά και η δωρεά της οικογένειας Ρηγίδου
Το 1896 ο Μουσικοφιλολογικός Σύλλογος «Ο Σκουφάς» πραγματοποιούσε έρανο για την απόκτηση ιδιόκτητης στέγης.
Η Φωνή της Ηπείρου καταγράφει τους δωρητές και τις προσφορές τους. Ανάμεσα σε αυτούς αναφέρει την οικογένεια Ρηγίδου, η οποία εγγράφη:
«εις την στήλην των ευεργετών του Συλλόγου».
Η αιτία δεν ήταν κάποια χρηματική προσφορά.
Ήταν η δωρεά μιας: «ολομεταξίνου σημαίας».
Σε αυτό ακριβώς το σημείο ο συντάκτης εγκαταλείπει την απλή καταγραφή του εράνου και αφιερώνει ένα μεγάλο μέρος του άρθρου στην ιστορία του κειμηλίου.
Η σημαία δεν παρουσιάζεται ως ένα ακόμη αντικείμενο που περιήλθε στον Σύλλογο, αλλά ως ένα ιστορικό σύμβολο άμεσα συνδεδεμένο με την απελευθέρωση της Άρτας.
Η σημασία που απέδιδαν οι σύγχρονοι στη δωρεά γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν συγκριθεί με τις υπόλοιπες προσφορές του ίδιου εράνου.
Στο ίδιο δημοσίευμα αναφέρεται η γενναιόδωρη συνδρομή του μεγαλεμπόρου της Άρτας Χρήστου Σινδόρη, ο οποίος προσέφερε 120 δραχμές για την ενίσχυση του Συλλόγου.
Η οικογένεια Ρηγίδου δεν προσέφερε χρήματα.
Προσέφερε όμως ένα κειμήλιο που η ίδια η εφημερίδα αποτιμούσε περίπου στις 1.000 δραχμές, αξία υπεροκταπλάσια της μεγάλης δωρεάς του Σινδόρη.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι η οικογένεια καταχωρήθηκε στη στήλη των ευεργετών του Συλλόγου.
Για τους ανθρώπους του 1896 η σημαία της απελευθέρωσης αποτελούσε πολύ περισσότερα από ένα ιστορικό ενθύμιο· αποτελούσε ένα από τα πολυτιμότερα κειμήλια της νεότερης ιστορίας της Άρτας.
Η σημαία της απελευθέρωσης
Η εφημερίδα διευκρινίζει ότι πρόκειται για τη σημαία που:
«αναπετάσθη κατά την ημέραν της ενώσεως της πόλεώς μας μετά της μητρός Ελλάδος εν έτει 1881».
Δηλαδή για τη σημαία που υψώθηκε κατά τους εορτασμούς της απελευθέρωσης της Άρτας.
Πρόκειται ίσως για την παλαιότερη και πληρέστερη αναφορά που διαθέτουμε σήμερα για το συγκεκριμένο κειμήλιο.
Ο Μητροπολίτης Σεραφείμ
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι η σημαία συνδέεται άμεσα με τον Μητροπολίτη Άρτης Σεραφείμ Ξενόπουλο.
Σύμφωνα με την εφημερίδα, ο Σεραφείμ την είχε ετοιμάσει: «διά την ποθητήν ημέραν της ελευθερίας».
Η φράση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία.
Δείχνει ότι η σημαία δεν δημιουργήθηκε μετά την απελευθέρωση αλλά πριν από αυτήν, όταν η Άρτα βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση.
Ο μητροπολίτης φαίνεται ότι περίμενε την ημέρα της ένωσης με το ελληνικό κράτος και είχε ήδη φροντίσει να υπάρχει το σύμβολο που θα τη σηματοδοτούσε.
Μια μαρτυρία που δημοσιεύθηκε έναν αιώνα αργότερα από τον Δημήτριο Καρατζένη προσθέτει σημαντικές λεπτομέρειες. Σύμφωνα με αυτήν, η σημαία κεντήθηκε πριν από την απελευθέρωση από τη Μανιώ Ξενοπούλου, αδελφή του Μητροπολίτη Σεραφείμ, ενώ ο ίδιος ο δεσπότης πραγματοποίησε έρανο για την αγορά χρυσών κλωστών που θα χρησιμοποιούνταν στο κέντημά της.
Η ξεχασμένη προδοσία
Στο ίδιο δημοσίευμα υπάρχει μια φράση που προκαλεί εντύπωση ακόμη και σήμερα.
Ο συντάκτης γράφει ότι για τη σημαία αυτή: «ολίγου δειν να πάθη σύμπασα η πόλις»
καθώς η υπόθεση είχε: «προδοθή παρά φαύλου τινός».
Η αναφορά είναι σύντομη και δεν συνοδεύεται από εξηγήσεις.
Προφανώς οι αναγνώστες του 1896 γνώριζαν σε ποιο περιστατικό αναφερόταν ο συντάκτης.
Για εμάς όμως παραμένει ένα ανοιχτό ερώτημα.
Ποιος ήταν ο άνθρωπος που πρόδωσε το μυστικό;
Και τι ακριβώς είχε συμβεί πριν από το 1881;
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι μια μεταγενέστερη αφήγηση φαίνεται να φωτίζει το περιστατικό. Ο Καρατζένης αναφέρει ότι Οθωμανοί αξιωματικοί πληροφορήθηκαν την ύπαρξη της σημαίας και επιχείρησαν να την εντοπίσουν και να την καταστρέψουν. Για να τη διασώσουν, οι γυναίκες που τη είχαν κεντήσει, την παρέδωσαν στο Ελληνικό Προξενείο της Άρτας, όπου φυλάχθηκε μέχρι την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη.
Ένα «ιερόν κειμήλιον»
Η σημαία δεν αντιμετωπιζόταν ως ένα απλό αντικείμενο.
Η εφημερίδα αναφέρει ότι ο Σκουφάς τη διατηρούσε ως: «ιερόν κειμήλιον».
Και προσθέτει κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό: «Η αξία αυτής ανέρχεται περίπου εις χιλίας δραχμάς.»
Η αναφορά αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν συγκριθεί με τις υπόλοιπες δωρεές του ίδιου εράνου.
Ο Χρήστος Σινδόρης, ένας από τους σημαντικότερους εμπόρους της Άρτας, προσέφερε 120 δραχμές. Η σημαία όμως αποτιμήθηκε στις 1.000 δραχμές, δηλαδή σε ποσό υπεροκταπλάσιο μιας από τις μεγαλύτερες χρηματικές συνδρομές που καταγράφει η εφημερίδα.
Η αποτίμηση αυτή δείχνει ότι οι σύγχρονοί της δεν τη θεωρούσαν απλώς ένα κομμάτι μεταξωτού υφάσματος. Ήδη γνωρίζουμε πλέον ότι επρόκειτο για μια μεταξωτή σημαία κεντημένη με χρυσές κλωστές ειδικά για την ημέρα της απελευθέρωσης, γεγονός που εξηγεί εν μέρει την εξαιρετικά υψηλή αποτίμησή της
Της απέδιδαν αξία ιστορική, συμβολική και σχεδόν ιερή.
Η οικογένεια Ρηγίδου
Η έρευνα γύρω από τη δωρήτρια οικογένεια αποδείχθηκε ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Γνωρίζουμε πλέον ότι ο Αρχιδιάκονος Διονύσιος Ρηγίδης, ο οποίος εμφανίζεται δίπλα στον Μητροπολίτη Σεραφείμ κατά την ορκωμοσία των Αρτινών ως Ελλήνων πολιτών το 1881, ήταν ανιψιός του.
Ανιψιός του ήταν επίσης ο λόγιος Αλέξανδρος Ρηγίδης, ο οποίος το 1872 συνέγραψε μια μελέτη για την ιστορία της Άρτας.
Παράλληλα, ο Ιωάννης Ρηγίδης αναφέρεται ως ανιψιός και κληρονόμος του Σεραφείμ. Μετά τον θάνατο του μητροπολίτη, χειρόγραφα του προσωπικού του αρχείου περιήλθαν στον Ιωάννη Ρηγίδη, ο οποίος τα πώλησε το 1907 στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα.
Μια εύλογη υπόθεση….
Δεν διαθέτουμε ακόμη έγγραφο που να το δηλώνει ρητά.
Ωστόσο τα διαθέσιμα στοιχεία επιτρέπουν μια εύλογη υπόθεση.
Τα διαθέσιμα στοιχεία οδηγούν στην εύλογη υπόθεση ότι η σημαία παρέμεινε μετά τον θάνατο του Σεραφείμ στην οικογένεια των ανιψιών και κληρονόμων του και από αυτούς δωρήθηκε στον Σκουφά το 1896.
Η υπόθεση αυτή εξηγεί γιατί η εφημερίδα συνδέει τόσο στενά τη σημαία με την οικογένεια Ρηγίδου.
Πώς ήταν άραγε η σημαία;
Μέχρι πρόσφατα γνωρίζαμε ελάχιστα για τη μορφή της σημαίας της απελευθέρωση Η μέχρι σήμερα επικρατούσα εικόνα μιας απλής ελληνικής σημαίας δεν φαίνεται πλέον επαρκής.
Οι δύο πηγές που διαθέτουμε σήμερα επιτρέπουν μια πληρέστερη εικόνα.
Η Φωνή της Ηπείρου του 1896 τη χαρακτηρίζει «ολομετάξινον σημαίαν» και αποτιμά την αξία της περίπου στις 1.000 δραχμές.
Παράλληλα, ο Δημήτριος Καρατζένης αναφέρει ότι η σημαία κεντήθηκε από τη Μανιώ Ξενοπούλου, αδελφή του Μητροπολίτη Σεραφείμ, ενώ για το κέντημά της αγοράστηκαν ειδικά χρυσές κλωστές με χρήματα που συγκεντρώθηκαν μέσω εράνου. Αν η πληροφορία είναι ακριβής, τότε για πρώτη φορά γνωρίζουμε όχι μόνο ποιος συνέλαβε την ιδέα της σημαίας αλλά και ποιο πρόσωπο ανέλαβε την κατασκευή της.
Δεν γνωρίζουμε αν έφερε επιγραφές, παραστάσεις ή άλλα διακοσμητικά στοιχεία.
Γνωρίζουμε όμως ότι δεν επρόκειτο για μια συνηθισμένη ελληνική σημαία.
Ήταν ένα ειδικά κατασκευασμένο εθνικό σύμβολο, προορισμένο να παραδοθεί στον ελληνικό στρατό κατά την είσοδό του στην απελευθερωμένη Άρτα.
Η αξία της, τόσο υλική όσο και συμβολική, εξηγεί γιατί διατηρήθηκε επί δεκαπέντε χρόνια ως οικογενειακό κειμήλιο και στη συνέχεια δωρήθηκε στον Σκουφά ως ένα από τα πολυτιμότερα ιστορικά αντικείμενα της πόλης.
Και μετά;
Σύμφωνα με τον Καρατζένη, όταν οι Οθωμανοί πληροφορήθηκαν την ύπαρξη της σημαίας επιχείρησαν να την εντοπίσουν και να την καταστρέψουν. Οι γυναίκες που που συμμετείχαν στην κατασκευή της σημαίας, την παρέδωσαν μυστικά στο Ελληνικό Προξενείο της Άρτας, όπου φυλάχθηκε μέχρι την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη. Η λεπτομέρεια αυτή προσδίδει στη σημαία έναν ακόμη συμβολισμό: δεν ήταν απλώς το λάβαρο της ελευθερίας, αλλά και ένα κειμήλιο που χρειάστηκε να διασωθεί μυστικά μέχρι την ημέρα που θα κυμάτιζε ελεύθερα πάνω από την Άρτα.
Μέχρι εδώ η διαδρομή της σημαίας είναι γνωστή.
Ο Μητροπολίτης Σεραφείμ την ετοιμάζει πριν από την απελευθέρωση.
Η σημαία υψώνεται το 1881.
Περνά στην οικογένεια Ρηγίδου.
Δωρίζεται στον Σκουφά το 1896.
Και εκεί φυλάσσεται ως «ιερόν κειμήλιον» της πόλης.
Γνωρίζουμε όμως ότι αργότερα η σημαία χάθηκε από τις συλλογές του Συλλόγου Σκουφά και σήμερα η τύχη της αγνοείται.
Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς χάθηκε.
Δεν γνωρίζουμε κάτω από ποιες συνθήκες.
Δεν γνωρίζουμε αν καταστράφηκε, αν εκλάπη ή αν βρίσκεται ακόμη ξεχασμένη σε κάποιον χώρο όπου δεν έχει αναγνωριστεί η ιστορική της αξία.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι το 1896 υπήρχε, ήταν καταγεγραμμένη, αποτιμημένη στις 1.000 δραχμές και θεωρούνταν ένα από τα πολυτιμότερα κειμήλια της νεότερης ιστορίας της Άρτας.
Η εικόνα που προκύπτει σήμερα είναι πολύ διαφορετική από εκείνη που γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα. Η σημαία της απελευθέρωσης δεν ήταν ένα αόριστο σύμβολο χαμένο στη συλλογική μνήμη. Ήταν ένα πραγματικό κειμήλιο, μεταξωτό και χρυσοκέντητο, συνδεδεμένο με τον Μητροπολίτη Σεραφείμ, την οικογένεια Ρηγίδου και τις δραματικές ημέρες πριν από την απελευθέρωση της Άρτας. Το πού κατέληξε παραμένει άγνωστο. Όμως η ιστορία της αρχίζει πλέον να αναδύεται ξανά μέσα από τις λησμονημένες πηγές του 19ου αιώνα.
Πηγές
«Φωνή της Ηπείρου», έτος Ζ΄, αρ. φύλλου 187, Άρτα, 3 Μαΐου 1896, σ. 3, στήλη «Εξ Άρτης».
Καρατζένης, Δημήτριος, Οι Αρτινοί του 1881 που ορκίστηκαν Έλληνες πολίτες, Άρτα, 2016, σ. 18.
Ονομαστικός κατάλογος των κατά την 16ην Αυγούστου 1881 ορκισθέντων ενηλίκων πολιτών Ελλήνων, Α΄ Ενορία Αγίου Γεωργίου, Άρτα, 1881.
Ρηγίδης, Αλέξανδρος, Ολίγα τινά περί της πανευκλεούς και αρχαίας πόλεως Άρτας, Κωνσταντινούπολη, 1872. (αναφέρεται στη βιβλιογραφία περί Σεραφείμ Ξενοπούλου και οικογενείας Ρηγίδη).
Με την ανάρτηση αυτή ολοκληρώνεται το μικρό αφιέρωμα της ιστοσελίδας μας στα Ελευθέρια της Άρτας.
Τον Σεπτέμβριο του 1881, λίγες ημέρες μετά την ενσωμάτωση της Άρτας στο ελληνικό κράτος, ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ επισκέφθηκε την πόλη. Ανάμεσα σε όσους τον συνόδευσαν βρισκόταν και ανταποκριτής της αθηναϊκής εφημερίδας «Μη Χάνεσαι», ο οποίος κατέγραψε με ζωντάνια τις εντυπώσεις, τα πρόσωπα και τις στιγμές που σημάδεψαν εκείνες τις ιστορικές ημέρες.
Μέσα από τις σελίδες του ρεπορτάζ παρελαύνουν ο Μητροπολίτης Σεραφείμ, ο δήμαρχος Αντωνόπουλος, η Αγγελική Μπότσαρη, οι κάτοικοι της πόλης και οι πανηγυρισμοί για την ελευθερία. Δεν πρόκειται για μια ψυχρή ιστορική καταγραφή, αλλά για μια ανθρώπινη μαρτυρία που μας επιτρέπει να δούμε την Άρτα όπως ακριβώς την αντίκρισε ένας αυτόπτης μάρτυρας πριν από 144 χρόνια.
Με σκοπό να γίνει το πολύτιμο αυτό κείμενο πιο προσιτό στο σύγχρονο κοινό, δημιούργησα το ψηφιακό λεύκωμα «Στην ελεύθερη Άρτα», βασισμένο στο ιστορικό δημοσίευμα της εφημερίδας «Μη Χάνεσαι». Η έκδοση συνοδεύεται από πρωτότυπες καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις, εμπνευσμένες από το ύφος των “Κλασσικών Εικονογραφημένων”, εμβληματικών εκδόσεων του 20ού αιώνα, οι οποίες επιχειρούν να αποδώσουν το κλίμα και τα πρόσωπα που περιγράφει ο δημοσιογράφος. Οι εικόνες δεν αποτελούν ιστορικά τεκμήρια, αλλά μια εικαστική προσέγγιση της Άρτας του 1881 μέσα από τις μαρτυρίες της εποχής.
Σας προσκαλώ να ξεφυλλίσετε τις σελίδες του και να ταξιδέψετε στην Άρτα του 1881, τότε που η πόλη ζούσε τις πρώτες ημέρες της ελευθερίας της και έγραφε ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της.
📖 Ξεφυλλίστε το ψηφιακό λεύκωμα “Στην ελεύθερη Άρτα (1881) – Η υποδοχή του βασιλέως Γεωργίου Α΄”
👉 Πατήστε εδώ για ανάγνωση:https://heyzine.com/flip-book/c4c30cc121.html
Το ψηφιακό λεύκωμα σχεδιάστηκε και επιμελήθηκε η Αναστασία Καρρά με χρήση Adobe InDesign, στο πλαίσιο της έρευνας και των ψηφιακών δράσεων της ιστοσελίδας «Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου».
Από όλες τις συναντήσεις που κατέγραψε ο ανταποκριτής της εφημερίδας «Μη Χάνεσαι» κατά την επίσκεψη του βασιλιά Γεωργίου Α΄ στην Άρτα τον Σεπτέμβριο του 1881, μία φαίνεται πως τον συγκίνησε περισσότερο από κάθε άλλη.
Στο σπίτι του δήμαρχου Αντωνόπουλου γνώρισε μια ηλικιωμένη Σουλιώτισσα. Πριν ακόμη πληροφορηθεί το όνομά της, εντυπωσιάστηκε από την παρουσία της. Όπως γράφει, το βλέμμα, το ανάστημα και η φωνή της μαρτυρούσαν το ηρωικό αίμα από το οποίο καταγόταν. Όταν έμαθε ποια ήταν, σηκώθηκε με σεβασμό και δέος: επρόκειτο για την Αγγελική Μπότσαρη, αδελφή του ήρωα του 1821 Μάρκου Μπότσαρη.
Η μορφή της αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστούμε τη ζωή της. Κόρη του Κίτσου Μπότσαρη, έζησε από παιδί τα δραματικά γεγονότα του Σουλίου. Υπήρξε μία από τις επιζήσασες της τραγωδίας του Σέλτσου το 1804 και βρέθηκε, μαζί με άλλα μέλη της οικογένειάς της, στα χέρια των δυνάμεων του Αλή Πασά. Η ζωή της συνδέθηκε έτσι με μερικά από τα πιο δραματικά κεφάλαια της προεπαναστατικής Ηπείρου.
Όταν ο δημοσιογράφος τη συνάντησε στην Άρτα, δεν είχε απέναντί του απλώς την αδελφή ενός ήρωα. Είχε απέναντί του μια γυναίκα που είχε ζήσει το Σούλι, το Σέλτσο, την εποχή του Αλή Πασά, την Ελληνική Επανάσταση και την πορεία του ελληνικού κράτους προς την ελευθερία.
Ιδιαίτερη εντύπωση του προκάλεσε η περηφάνια με την οποία μιλούσε για τον αδελφό της. «Όταν προφέρει το όνομά του», γράφει, «αναγνωρίζει κανείς όλη τη σουλιώτικη περηφάνια». Και όταν εκείνη μίλησε για τον Μάρκο, ο ανταποκριτής ομολογεί πως δυσκολεύεται να περιγράψει τα συναισθήματα που ένιωσε.
Ωστόσο, πίσω από τη συγκίνηση διακρίνεται και μια πικρή διαπίστωση. Η Αγγελική Μπότσαρη ζούσε τότε στην Άρτα φτωχικά και σχεδόν λησμονημένη. Ο δημοσιογράφος δεν κρύβει την αγανάκτησή του και σημειώνει ότι μια τέτοια γυναίκα θα έπρεπε να αποτελεί αντικείμενο τιμής και ευγνωμοσύνης για ολόκληρο το Έθνος.
Η μαρτυρία αυτή έχει ιδιαίτερη αξία, γιατί μας επιτρέπει να δούμε την Αγγελική Μπότσαρη όχι ως ένα όνομα στις σελίδες της ιστορίας, αλλά ως ένα ζωντανό πρόσωπο. Μια γυναίκα που κουβαλούσε στη μνήμη της σχεδόν ογδόντα χρόνια αγώνων και θυσιών.
Με αφορμή τα Ελευθέρια της Άρτας, παρουσιάζουμε μια σειρά δημοσιευμάτων βασισμένων σε αυθεντικές μαρτυρίες και σπάνια τεκμήρια της εποχής της απελευθέρωσης. Μέσα από πρόσωπα, γεγονότα και αφηγήσεις του 1881 επιχειρούμε να φωτίσουμε λιγότερο γνωστές πτυχές μιας ιστορικής στιγμής που σημάδεψε την πόλη.
Στα Ελευθέρια της Άρτας θυμόμαστε συχνά τα μεγάλα γεγονότα. Σπανιότερα όμως έχουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε τα πρόσωπα που τα έζησαν.
Ανάμεσα στις πιο ενδιαφέρουσες μαρτυρίες του ανταποκριτή της εφημερίδας «Μη Χάνεσαι», ο οποίος συνόδευσε τον βασιλιά Γεώργιο Α΄ στην Άρτα τον Σεπτέμβριο του 1881, είναι η περιγραφή του Μητροπολίτη Άρτης Σεραφείμ. Πρόκειται ίσως για μία από τις ελάχιστες σωζόμενες περιγραφές της προσωπικότητας και της παρουσίας του.
Ο δημοσιογράφος τον παρουσιάζει ως άνθρωπο ζωηρό και εκδηλωτικό. «Σε υποδέχεται πηδώντας σχεδόν και τρέχοντας προς την πόρτα, με ανοιχτές αγκάλες και υποκλίσεις», γράφει χαρακτηριστικά. Φορούσε γυαλιά και, όπως παρατηρεί με το ιδιαίτερο χιούμορ της εποχής, το πρόσωπό του έδινε την εντύπωση ενός ανθρώπου διαρκώς ανήσυχου και νευρικού.
Μαθαίνουμε ακόμη ότι ο Σεραφείμ έγραφε ποιήματα και είχε συνθέσει στίχους για την άφιξη του βασιλιά στην ελεύθερη Άρτα. Ο ανταποκριτής παρατηρεί επίσης την επιμέλεια με την οποία είχε στολιστεί η επισκοπική κατοικία, με τάπητες, παραπετάσματα, άνθη και γιορτινό διάκοσμο, αποτυπώνοντας το κλίμα ενθουσιασμού που επικρατούσε στην πόλη μετά την απελευθέρωση.
Μέσα από αυτές τις γραμμές δεν γνωρίζουμε μόνο τον Μητροπολίτη Σεραφείμ. Γνωρίζουμε την ανθρώπινη πλευρά μιας ιστορικής μορφής της Άρτας, όπως ακριβώς την κατέγραψε ένας αυτόπτης μάρτυρας πριν από 144 χρόνια.
Μια όμορφη καλοκαιρινή στιγμή στο Μενίδι του Αμβρακικού, το καλοκαίρι του 1955. Πάνω στη βάρκα διακρίνεται όρθια η οδοντίατρος Γιούλια Εξάρχου – Τρομπούκη, μαζί με φίλες της σε ώρα ξεγνοιασιάς και θαλάσσιου λουτρού. Η εικόνα αποτυπώνει την ατμόσφαιρα μιας εποχής κατά την οποία το Μενίδι αποτελούσε αγαπημένο προορισμό παραθερισμού για πολλές οικογένειες της Άρτας.
Τα μαγιό της εποχής, η ξύλινη βάρκα, οι λουόμενοι στο βάθος και η ανεμελιά των προσώπων συνθέτουν ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο από τα καλοκαίρια της δεκαετίας του 1950. Πέρα από την αισθητική της αξία, η φωτογραφία αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία της κοινωνικής ζωής και των ανθρώπων που έδωσαν το δικό τους αποτύπωμα στο ψηφιδωτό των αναμνήσεων.
(Φωτο από αρχείο Σοφίας Εξάρχου)
Μενίδι, 1955. Στο γαλακτοπωλείο του Δήμου Μήλιωνη. Ένας χώρος που εξυπηρετούσε τις ανάγκες των κατοίκων και των παραθεριστών, όταν το Μενίδι άρχιζε να καθιερώνεται ως αγαπημένος καλοκαιρινός προορισμός των Αρτινών. Μια εικόνα που διασώζει την καθημερινότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις και τη φυσιογνωμία του τόπου πριν από επτά δεκαετίες. (Η φωτογραφία είναι από το αρχείο του Λ. Μηλιώνη και πρωτοδημοσιεύτηκε στο λεύκωμα του Ε. Ιντζέμπελη για το ΜΕΝΙΔΙ, Άρτα, 2008)
Η φωτογραφία αποτυπώνει μια γαλήνια στιγμή από το Μενίδι τη δεκαετία του 1960, τότε που το μικρό παραθαλάσσιο χωριό αποτελούσε αγαπημένο θερινό προορισμό για πολλές οικογένειες της Άρτας. Η ήρεμη επιφάνεια του Αμβρακικού, που καθρεφτίζει τους λόφους της απέναντι ακτής, δημιουργεί μια αίσθηση ηρεμίας και διαχρονικότητας. Η προκυμαία, λιτή και ανεπιτήδευτη, μαρτυρά έναν τόπο όπου η καθημερινότητα κυλούσε με αργούς ρυθμούς, μακριά από τη βιασύνη των πόλεων.
Στην εικόνα διακρίνονται τα στοιχεία ενός καλοκαιρινού καταφυγίου άλλων εποχών: τα λίγα σπίτια, οι βάρκες δεμένες στην άκρη του νερού και ο δρόμος που ακολουθεί τη γραμμή του λόφου. Για τους Αρτινούς της εποχής, το Μενίδι δεν ήταν απλώς ένας τόπος διακοπών, αλλά ένας χώρος ξεγνοιασιάς, οικογενειακών αναμνήσεων και επαφής με τη φύση. (Φωτο από την προσωπική μου συλλογή)
