Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Σύμφωνα με την καταγραφή του Νίκου Β. Καρατζένη (Οι νομάδες κτηνοτρόφοι του Τζουμέρκων, Άρτα 1991), οι τελευταίες νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από τον Καταρράκτη και οι τόποι όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους ήταν οι εξής:

ΒΛΑΧΟΣ

• Γρηγόρης Κωνσταντίνου – Λιμίνη Άρτας

ΚΑΡΕΖΟΣ

• Ευάγγελος Γεωργίου – Πέτα Άρτας
• Γεώργιος Δημητρίου – Πέτα Άρτας
• Νίκος Γεωργίου – Γλυκόριζο Άρτας

ΚΑΤΣΙΟΥΛΗΣ

• Βασίλειος Παναγιώτη – Πέτα Άρτας
• Γεώργιος Χρήστου – Λιμίνη Άρτας

ΜΗΤΣΗΣ

• Γιώργος και Δημήτριος Χρήστου – Πέτα Άρτας

ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ

• Δημήτριος Γεωργίου – Περάνθη Άρτας

ΜΠΟΜΠΟΛΟΣ

• Ευάγγελος Χρήστου – Σαλαώρα Άρτας

ΠΕΤΑΛΑ

• Βαρβάρα Βασιλείου – Ηγουμενίτσα

ΡΙΖΑΚΗΣ

• Γιώργος Ηλία – Πέτα Άρτας

ΣΑΛΑΜΟΥΡΑΣ

• Παναγιώτης Σωτηρίου – Κάτω Παναγιά Άρτας
• Ελένη Κωνσταντίνου – Πέτα Άρτας

ΣΚΟΥΤΑΣ

• Δημήτριος Κωνσταντίνου – Σελλάδες Άρτας
• Ευάγγελος Κωνσταντίνου – Λιμίνη Άρτας

Η καταγραφή δείχνει ότι οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι του Καταρράκτη ξεχειμώνιαζαν στα πεδινά της Άρτας, κυρίως στις περιοχές Πέτα, Λιμίνη, Σελλάδες, Περάνθη και Σαλαώρα. Η επιλογή αυτή συνδέεται με τη γεωγραφική θέση του χωριού και την ευκολότερη πρόσβαση προς τον αρτινό κάμπο, όπου υπήρχαν κατάλληλοι χειμερινοί βοσκότοποι και ευνοϊκότερες κλιματικές συνθήκες για τη διαχείμαση των κοπαδιών.

Η φωτογραφία απεικονίζει τη στρούγκα στους Οβορούς. Στο άρμεγμα βρίσκονται ο Μήτσιος Ιωάννη Τασηνίκος και ο Μητρέλιας Αθ. Τασηνίκος, ενώ ο Βασίλης Σ. Καρατζένης «κεντάει» τα πρόβατα, δηλαδή τα οδηγεί και τα τακτοποιεί μέσα στη στρούγκα κατά τη διαδικασία του αρμέγματος. Ιούνιος 1986.

Οι πέτρινες καλύβες και οι στρούγκες των ορεινών βοσκοτόπων αποτελούν διαχρονικά σύμβολα της νομαδικής κτηνοτροφίας των Τζουμέρκων. Χτισμένες με την τέχνη της ξερολιθιάς και εναρμονισμένες με το άγριο ορεινό τοπίο, πρόσφεραν καταφύγιο στους ποιμένες και στα κοπάδια τους κατά τους θερινούς μήνες. Εκεί κυλούσε η καθημερινότητα των τσελιγκάτων: το άρμεγμα, η τυροκόμηση, η φύλαξη των κοπαδιών και ο αδιάκοπος μόχθος για την επιβίωση. Πηγή φωτογραφίας: Νίκος Β. Καρατζένης, Η άνοδος των νομάδων των Πραμάντων στις βουνοκορφές της Πίνδου, Ιωάννινα, 2009.

Σύμφωνα με την καταγραφή του Νίκου Β. Καρατζένη (Οι νομάδες κτηνοτρόφοι του Τζουμέρκων, Άρτα 1991), οι τελευταίες νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από τους Καλαρρύτες και οι τόποι όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους ήταν οι εξής:

ΑΓΓΕΛΗΣ

• Απόστολος – Πλατανούλια Λάρισας
• Γεώργιος Αποστόλου – Πουρνάρι Λάρισας
• Θεόδωρος Απόστολου – Μαρμαρίνη Λάρισας
• Παναγιώτης Σπυρίδωνος – Μαρμαρίνη Λάρισας
• Παναγιώτης – Περαχώρα Τυρνάβου
• Παύλος – Περαχώρα Τυρνάβου

ΑΝΤΩΝΙΟΥ

• Βασίλειος – Περαχώρα Τυρνάβου

ΓΚΑΤΖΩΓΙΑΣ

• Αντώνιος – Κουλούρι Λάρισας
• Γεώργιος – Περαχώρα Τυρνάβου
• Μιχάλης και Κωνσταντίνος – Περαχώρα Τυρνάβου
• Παντελής και Σωτήρης – Αμφιθέα Λάρισας

ΖΩΓΚΟΣ

• Αλέξανδρος – Περαχώρα Τυρνάβου
• Νικόλαος – Περαχώρα Τυρνάβου
• Σωκράτης – Περαχώρα Τυρνάβου

ΚΑΤΣΙΓΙΑΝΝΗΣ

• Απόστολος – Αμφιθέα Λάρισας
• Γεώργιος – Κουλούρι Λάρισας

ΚΟΥΤΑΡΕΛΑΣ

• Πέτρος Ηλία – Γυρτώνη Λάρισας
• Αδελφοί Χρήστου Κουταρέλα (Γιώργος, Γιάννης, Σωτήρης) – Αμφιθέα Λάρισας

ΜΠΑΖΑΚΗΣ

• Νίκος – Αμφιθέα Λάρισας

ΜΠΑΚΑΓΙΑΝΝΗΣ

• Αλέξανδρος Αθανασίου – Συκούριο Λάρισας
• Βασίλειος Κωνσταντίνου – Συκούριο Λάρισας
• Γεώργιος Αθανασίου – Συκούριο Λάρισας
• Κωνσταντίνος – Περαχώρα Τυρνάβου
• Σωτήρης και Σπύρος – Συκούριο Λάρισας

ΜΠΑΡΜΠΟΥΤΗΣ

• Σπύρος – Αμφιθέα Λάρισας

ΜΠΕΡΚΟΣ

• Ιωάννης – Μακρυχώρι Λάρισας

ΜΟΚΚΑΣ

• Θεόδωρος Ηλία – Κουλούρι Λάρισας
• Κωνσταντίνος Αποστόλου – Βλοχός Τρικάλων
• Γεώργιος Γρηγορίου – Βλοχός Τρικάλων

ΝΤΙΖΕΣ

• Κωνσταντίνος Χρήστου – Νέσσων Λάρισας

ΣΑΚΑΒΙΤΣΗΣ

• Απόστολος Ε. – Τύρναβος

ΣΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ

• Αθανάσιος – Περαχώρα Τυρνάβου

ΤΣΟΚΑΣ

• Ηλίας – Περαχώρα Τυρνάβου
• Νικόλαος – Αμφιθέα Λάρισας

ΦΑΣΟΥΛΑΣ

• Πέτρος και Δημήτριος του Ευαγγέλου – Αμφιθέα Λάρισας
• Θεόδωρος Αθανασίου – Συκούριο Λάρισας
• Χρήστος Αποστόλου – Συκούριο Λάρισας
• Αδελφοί Αποστόλη Φασούλα (Βασίλης, Πέτρος, Γιώργος, Γρηγόρης) – Φάρσαλα
• Αδελφοί Αθανασίου Φασούλα – Αμφιθέα Λάρισας

Η συγκεκριμένη καταγραφή αναδεικνύει μια αξιοσημείωτη ιδιαιτερότητα των Καλαρρυτινών κτηνοτρόφων: σχεδόν όλοι ξεχειμώνιαζαν στον θεσσαλικό κάμπο, κυρίως στην περιοχή της Λάρισας. Το γεγονός αυτό φαίνεται να σχετίζεται τόσο με τη γεωγραφική θέση των Καλαρρυτών και την ευκολότερη πρόσβαση προς τη Θεσσαλία μέσω του περάσματος του Μπάρου, όσο και με την πολύχρονη παράδοση μετακίνησης των κοπαδιών προς τους εύφορους χειμερινούς βοσκότοπους της περιοχής.

Στη φωτογραφία “Ο φλογερολάλης Νάσιος Καραδήμας στη στάνη του, στο Στουρνάρι των Τζουμέρκων, διαλαλεί με το σουραύλι του τα πάθη και τις χαρές της τζιομπάνικης ζωής. Ιούλιος 2008. Δίπλα του διακρίνεται ο χαρακτηριστικός τζουμερκιώτικος τρουβάς, αχώριστος σύντροφος του βοσκού στις καθημερινές μετακινήσεις και πολύτιμο σκεύος για τη μεταφορά του ψωμιού, του τυριού και των λιγοστών προσωπικών του αντικειμένων. Η εικόνα αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τον κόσμο των τελευταίων νομάδων κτηνοτρόφων της Πίνδου και μια παράδοση που σήμερα έχει σχεδόν εκλείψει.

Πηγή φωτογραφίας: Νίκος Β. Καρατζένης, Η άνοδος των νομάδων των Πραμάντων στις βουνοκορφές της Πίνδου, Ιωάννινα, 2009.

Σύμφωνα με την καταγραφή του Νίκου Β. Καρατζένη (Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων, Άρτα 1991), οι τελευταίες νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από τους Μελισσουργούς και οι τόποι όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους ήταν οι εξής:

ΚΑΨΑΛΑΣ

• Σπύρος του Νικολάου — Γαβριά Άρτας

ΚΑΤΣΕΝΟΣ

• Αθανάσιος Κων. — Κωστακιοί Άρτας
• Γεώργιος Κων. — Κωστακιοί Άρτας
• Κωνσταντίνος Γεωργ. — Κωστακιοί Άρτας
• Νικόλαος Βασιλείου — Κωστακιοί Άρτας
• Χρήστος Αποστόλη — Κεραμάτες Άρτας
• Δημήτριος Χρήστου — Κωστακιοί Άρτας
• Δημήτριος Χρήστου — Κωστακιοί Άρτας

ΚΟΛΙΟΠΑΝΟΣ

• Γεώργιος Αποστ. — Κατούνα Ξηρομέρου
• Ιωάννης Χρήστου — Καλύβια Αγρινίου
• Ιωάννης Βασιλ. — Κωστακιοί Άρτας

ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ

• Βασίλης Ιωάννη — Δοκίμι Αγρινίου

ΜΙΧΟΣ

• Γιώργος Θωμά — Καλύβια Αγρινίου
• Δημήτριος Γεωργίου — Βίγλα Άρτας
• Παντελής Γεωργίου — Βίγλα Άρτας

ΜΙΝΤΖΑΣ

• Αντώνης Σπύρου — Άγιος Νικόλαος Βόνιτσας

ΜΠΟΧΩΤΗΣ

• Αθανάσιος Κων. — Καλόβατος Άρτας
• Γεώργιος Κων. — Κωστακιοί Άρτας

ΡΙΖΟΣ

• Βασίλης Αριστείδη — Άγιοι Ανάργυροι Άρτας
• Δημήτριος Αριστ. — Κατούνα Ξηρομέρου

ΤΖΙΜΑΣ

• Δημήτριος Γεωργ. — Περιοχή Αγρινίου
• Χρήστος Παναγ. — Περιοχή Αγρινίου

ΤΡΟΜΠΟΥΚΑΙΟΙ

• Ηλίας του Ιωάν.
• Παναγιώτης του Ιωάν.
• Σπύρος του Ιωάν. — Καλύβια Αγρινίου

ΤΣΙΜΠΛΗΣ

• Αθανάσιος Νικολ. — Άγιοι Ανάργυροι Άρτας

ΦΛΩΡΟΣ

• Θεόδωρος Παναγ. — Καλύβια Αγρινίου
• Κωνσταντίνος Νικολ. — Καλύβια Αγρινίου
• Παναγιώτης Παναγ. — Καλύβια Αγρινίου

---

Σημείωση: Η καταγραφή δημοσιεύεται όπως περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Νίκου Β. Καρατζένη Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων (Άρτα, 1991), διατηρώντας την ορολογία και τα τοπωνύμια της εποχής.

Στη φωτογραφία “«Οι μέρες χάριτος πέρασαν…» Ο Βασίλης Δ. Καραδήμας επιστρέφει στα θερινά βοσκοτόπια, στις παραμονές της Αγίας Παρασκευής, αφήνοντας τα παιδιά του να κατέβουν στο πανηγύρι του χωριού. Κοντά στους Μελισσουργούς, Ιούλιος 1996.
Φωτογραφία: Νίκος Β. Καρατζένης, Η άνοδος των νομάδων των Πραμάντων στις βουνοκορφές της Πίνδου, Ιωάννινα, 2009.

Σύμφωνα με την καταγραφή του Νίκου Β. Καρατζένη (Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων, Άρτα 1991), οι τελευταίες νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες από τα Πράμαντα και οι τόποι όπου ξεχειμώνιαζαν τα κοπάδια τους ήταν οι εξής:

ΒΑΝΑΣ

• Γεώργιος του Αλέξη — Στρογγυλοβούνι
• Κωνσταντίνος Αλέξη — Αστακός Ξηρομέρου
• Στάθης Παναγ. — Πλατώ Αμφιλοχίας

ΓΚΕΣΟΥΛΗΣ

• Δημήτριος Κων. — Αιτωλικό Μεσολογγίου
• Λάμπρος Κων. — Αιτωλικό Μεσολογγίου
• Παρασκευή Κων. — Καλόβατος Άρτας
• Δημήτριος Παναγ. — Χαλκιάδες Άρτας

ΓΚΟΥΒΑΣ

• Γεώργιος Αντρέα — Βόνιτσα
• Γεώργιος Θεόδ. — Βόνιτσα
• Θεόδωρος Δημ. — Βίγλα Άρτας

ΓΚΑΡΑΓΚΟΥΝΗΣ

• Γεώργιος Ιωάν. — Αιτωλικό

ΘΑΝΑΣΑΙΟΙ

• Μιχάλης του Γρηγ.
• Κώστας του Γρηγ. — Βάρνακας Ξηρομέρου

ΘΑΝΑΣΗΣ

• Κωνσταντίνος Βασ. — Αιτωλικό

ΚΑΡΑΔΗΜΑΣ

• Αθανάσιος Δημ. — Τσπι Αστακού
• Βασίλειος Δημ. — Τσπι Αστακού
• Θεόδωρος Δημ. — Νεοχώρι Μεσολογγίου
• Γιώργος Αποστόλη — Νεοχώρι Μεσολογγίου

ΚΑΡΑΤΖΕΝΗΣ

• Δημήτριος Θεοδ. — Στρογγυλοβούνι
• Θεόδωρος Γεωργ. — Καλαμιά Άρτας
• Θύμιος Κων. — Μεγάλη Χώρα Αγρινίου
• Σταύρος Βασ. — Παλιάμπελα Βόνιτσας
• Σπύρος Κων. — Ευηνοχώρι Μεσολογγίου

ΚΑΛΟΓΗΡΟΣ

• Χρήστος Δημ. — Κατοχή Μεσολογγίου

ΜΟΛΩΝΗΣ

• Απόστολος Δημ. — Κατοχή Μεσολογγίου
• Κωνσταντίνος Δημ. — Στρογγυλοβούνι
• Σπύρος Θεοδώρου — Μεγάλη Χώρα Αγρινίου
• Θεόδωρος Γεωργίου — Μεγάλη Χώρα Αγρινίου

ΜΟΛΩΝΗ

• Σταυρούλα Βαγγέλη — Μεγάλη Χώρα Αγρινίου

ΝΟΥΤΣΟΣ

• Απόστολος Σπύρου — Αιτωλικό Μεσολογγίου
• Κωνσταντίνος Ιωάννη — Αιτωλικό
• Γεώργιος Δημ. — Άγιοι Ανάργυροι Άρτας

ΣΙΑΠΛΑΟΥΡΑΣ

• Γεώργιος Κων. — Κομπότι Άρτας
• Βασίλειος Θύμιου — Νεοχώρι Μεσολογγίου
• Ιωάννης Θύμιου — Νεοχώρι Άρτας

ΤΑΣΟΝΙΚΟΣ

• Δημήτριος Ιωάννη — Καλύβια Αγρινίου
• Κωνσταντίνος Βασιλείου — Βόνιτσα

ΤΣΙΛΙΓΙΑΝΝΗΣ

• Βασίλειος Γεωργίου — Γραμμενίτσα Άρτας
• Σταύρος Γεωργίου — Γέφυρα Καλογήρου Άρτας
• Δημήτριος Γεωργίου — Λισίνι Αστακού
• Γεράσιμος Γεωργίου — Λισίνι Αστακού
• Δημήτριος Γεωργίου — Κεραμάτες Άρτας
• Κωνσταντίνος Σωτ. — Φιλιππιάδα Πρέβεζας
• Ιωάννης Δημ. — Άγια Παρασκευή Άρτας
• Στάθης Λάμπρου — Τσπι Αστακού

ΤΣΙΑΚΟΣ

• Σωκράτης Κων. — Νεοχώρι Μεσολογγίου

ΧΗΡΑΣ

• Γεώργιος Νικ. — Κομπότι Άρτας
• Χρήστος Μιχ. — Αστακός Ξηρομέρου

---

Σημείωση: Η καταγραφή δημοσιεύεται όπως ακριβώς περιλαμβάνεται στο βιβλίο του Νίκου Β. Καρατζένη (Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων, Άρτα, 1991), διατηρώντας την ορολογία και τα τοπωνύμια της εποχής.

---

Στη φωτογραφία “Ο Γάκιας Γκαραγκούνης και ο Γιάννης Νούτσος, φορτωμένοι με τα απαραίτητα της ποιμενικής ζωής, έγειραν στην Καλούντα και είναι έτοιμοι να ροβολήσουν για τα Κούτσουρα Ασπροποτάμου, ακολουθώντας την παραδοσιακή διαδρομή της θερινής μετακίνησης των κοπαδιών. Αύγουστος 1996.
Φωτογραφία από το βιβλίο του Νίκου Β. Καρατζένη Η άνοδος των νομάδων των Πραμάντων στις βουνοκορφές της Πίνδου (Ιωάννινα, 2009).

Μια καταγραφή πριν σβήσει ένας τρόπος ζωής

Κάποτε, τα παιδιά μεγάλωναν διαβάζοντας τα «Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Μέσα από τις σελίδες εκείνου του βιβλίου γνώριζαν έναν κόσμο γεμάτο έλατα, στάνες, κοπάδια, κουδούνια και ανθρώπους που ζούσαν δεμένοι με τη φύση και τις εποχές.

Σήμερα, οι εικόνες αυτές μοιάζουν μακρινές. Τα περισσότερα παιδιά δεν έχουν δει ποτέ ένα μεγάλο κοπάδι να ανηφορίζει τα παλιά μονοπάτια των Τζουμέρκων ούτε έχουν ζήσει την προσμονή της ανοιξιάτικης αναχώρησης ή της φθινοπωρινής επιστροφής. Οι λιγοστοί κτηνοτρόφοι που εξακολουθούν να μετακινούν τα κοπάδια τους δεν ταξιδεύουν πλέον με τον τρόπο των παππούδων τους· τα φορτηγά και τα αυτοκίνητα έχουν αντικαταστήσει τις πολυήμερες πορείες ανθρώπων και ζώων.

Στο εξαιρετικό βιβλίο του Νίκου Β. Καρατζένη, «Οι νομάδες κτηνοτρόφοι των Τζουμέρκων – Οι άνθρωποι των αετοκορφών, της αυγής, του ήλιου και των καταιγίδων» (Άρτα, 1991), καταγράφονται οι τελευταίες τότε νομαδικές κτηνοτροφικές οικογένειες των Τζουμέρκων, ταξινομημένες ανά χωριό καταγωγής και ανά τόπο ξεχειμωνιάσματος. Ήδη πριν από τριάντα πέντε χρόνια ο συγγραφέας εξέφραζε την αγωνία του ότι ο παραδοσιακός νομαδισμός έφτανε στο τέλος μιας διαδρομής αιώνων.

Με αφορμή αυτή την πολύτιμη καταγραφή, θα δημοσιεύσουμε σταδιακά τους καταλόγους των οικογενειών, όπως ακριβώς αποτυπώθηκαν το 1991. Δεν αποτελούν απλώς έναν κατάλογο ονομάτων. Είναι ένα ιστορικό τεκμήριο, ένας φόρος τιμής στους τελευταίους ανθρώπους που κράτησαν ζωντανή την πανάρχαια «τραμπάλα» βουνό – κάμπος και έναν τρόπο ζωής που για αιώνες σφράγισε την ιστορία και την ταυτότητα των Τζουμέρκων. Ας είναι αυτή η μικρή σειρά αναρτήσεων μια ευκαιρία να θυμηθούμε εκείνους που περπάτησαν τα μονοπάτια των βουνών, όταν ακόμη οι εποχές όριζαν τον ρυθμό της ζωής και τα κουδούνια των κοπαδιών αντηχούσαν στις πλαγιές των Τζουμέρκων. Α. Καρρά

Στη φωτογραφία “Παλιά και νέα γενιά ποιμένων στη στρούγκα «Κράλι» Αθαμανίας (Αύγουστος 1997). Από αριστερά: Στάθης Λ. Τσιλιγιάννης, Δημήτρης Θ. Καραδήμας, Σωτήρης Κ. Τσιλιγιάννης, Λάμπρος Σ. Τσιλιγιάννης, Θύμιος Β. Σιαπλαούρας και Θεόδωρος Δ. Καραδήμας. Στον ορίζοντα διακρίνονται η Κακαρδίτσα και η Αλγκιώρα, όπως φαίνονται από του Κράλι.
Πηγή: Νίκος Β. Καρατζένης, Η άνοδος των νομάδων των Πραμάντων στις βουνοκορφές της Πίνδου, Ιωάννινα, 2009.