Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Μια παλιά φωτογραφία από τα χρόνια της Κατοχής μάς παρουσιάζει μια ασυνήθιστη εικόνα: τον μητροπολίτη Άρτας Σπυρίδωνα Γκινάκα καθισμένο σε ένα κάρο, μαζί με δύο άλλους Αρτινούς, στον δρόμο προς τους αντάρτες του Ναπολέοντα Ζέρβα.

Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε το 1999 στο λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ της Νομαρχίας Άρτας, με τη λεζάντα «Ο Δεσπότης Άρτας Σ. Γκινάκας και άλλοι Αρτινοί προς συνάντηση με τους αντάρτες του στρατηγού Ζέρβα».

Το ιστορικό πλαίσιο μιας τέτοιας συνάντησης φωτίζει ο Κωνσταντίνος Χ. Βάγιας στο βιβλίο του Η Άρτα του Πολέμου και της Κατοχής, περιγράφοντας μια αποστολή μεσολάβησης του μητροπολίτη σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη στιγμή για την πόλη.

Τον Σεπτέμβριο του 1943, μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, η Άρτα βρέθηκε σε κατάσταση μεγάλης αναστάτωσης. Η αλλαγή των στρατιωτικών συσχετισμών, η παρουσία των γερμανικών δυνάμεων και η απειλή εισόδου των ανταρτών στην πόλη προκαλούσαν έντονη ανησυχία. Πολλοί κάτοικοι είχαν ήδη εγκαταλείψει τα σπίτια τους και είχαν καταφύγει στην ύπαιθρο.

Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, οι αρχές της Άρτας αποφάσισαν να στείλουν αντιπροσωπεία στους αντάρτες, με επικεφαλής τον μητροπολίτη Σπυρίδωνα Γκινάκα. Τον συνόδευαν ο συμβολαιογράφος Δημήτριος Λιαροκάπης και ο έμπορος Απόστολος Παπανικολάου.

Σύμφωνα με τον Βάγια, ο μητροπολίτης Σπυρίδων Γκινάκας, ο συμβολαιογράφος Δημήτριος Λιαροκάπης και ο έμπορος Απόστολος Παπανικολάου επιβιβάστηκαν σε κάρο και κατευθύνθηκαν προς το μοναστήρι Θεοτοκιό, έξω από την Άρτα, όπου βρισκόταν το υπαρχηγείο των ανταρτών. Εκεί εξέθεσαν τους κινδύνους που αντιμετώπιζε η πόλη και ζήτησαν να ματαιωθεί η είσοδος των ανταρτικών δυνάμεων στην Άρτα Οι αντάρτες, όπως αναφέρει ο συγγραφέας, υποσχέθηκαν ότι δεν θα επιχειρούσαν να εισέλθουν στην πόλη και ότι θα αποσύρονταν.

Το περιστατικό εντάσσεται στις δραματικές εξελίξεις που ακολούθησαν την ιταλική συνθηκολόγηση. Ο Βάγιας σημειώνει ότι περίπου στις πέντε το απόγευμα οι Ιταλοί παρέδωσαν τον οπλισμό τους στους Γερμανούς.

Η μαρτυρία αυτή αναδεικνύει μια ακόμη πτυχή της δράσης του μητροπολίτη Σπυρίδωνα Γκινάκα κατά την Κατοχή. Σε μια περίοδο κατά την οποία η πόλη βρισκόταν αντιμέτωπη με τον φόβο νέων συγκρούσεων, ο μητροπολίτης ανέλαβε, μαζί με εκπροσώπους της τοπικής κοινωνίας, μια αποστολή μεσολάβησης με σκοπό την προστασία των κατοίκων.

Πηγή φωτογραφίας: Νομαρχία Άρτας, ΠΡΟΤΑΣΗ, 1999, σ. 137.

Στα χρόνια της Κατοχής, η Άρτα βρέθηκε αντιμέτωπη με την πείνα, τις στερήσεις, την ανασφάλεια και, αργότερα, τις διώξεις και τα αντίποινα των κατακτητών. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο μητροπολίτης Άρτας Σπυρίδων Γκινάκας κλήθηκε να αντιμετωπίσει προβλήματα που ξεπερνούσαν κατά πολύ τα όρια των εκκλησιαστικών του καθηκόντων.

Στις 24 Δεκεμβρίου 1941 τον συναντούμε ως πρόεδρο της Επιτροπής Δημοσίας Αντιλήψεως και Κοινωνικής Προνοίας Νομού Άρτης. Στην επιτροπή συμμετείχαν επίσης εκπρόσωποι της διοίκησης και της τοπικής κοινωνίας, με σκοπό την αντιμετώπιση των οξυμένων κοινωνικών αναγκών. Η δραστηριότητά του στον τομέα της κοινωνικής πρόνοιας περιλάμβανε και την οργάνωση λαϊκών συσσιτίων, σε μια περίοδο κατά την οποία η εξασφάλιση της καθημερινής τροφής αποτελούσε ζήτημα επιβίωσης για πολλές οικογένειες της πόλης.

Η παρουσία του, ωστόσο, δεν περιορίστηκε στην αντιμετώπιση της πείνας και των στερήσεων. Σύμφωνα με τις αναφορές του Κωνσταντίνου Χ. Βάγια, ο μητροπολίτης προέβη σε διαμαρτυρίες προς τον Ιταλό φρούραρχο για βιαιοπραγίες και αυθαιρεσίες σε βάρος των κατοίκων, ενώ παρενέβη και σε περιπτώσεις επικείμενων εκτελέσεων, επιδιώκοντας τη ματαίωσή τους. Οι ενέργειες αυτές φανερώνουν τον ρόλο που μπορούσε να αναλάβει ο επικεφαλής της τοπικής Εκκλησίας ως μεσολαβητής ανάμεσα στον πληθυσμό και τις κατοχικές αρχές.

Μια άλλη, ιδιαίτερα σημαντική πτυχή της δράσης του συνδέεται με την εβραϊκή κοινότητα της πόλης.

Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, όπως την κατέγραψε ο ιστορικός Κωνσταντίνος Τσιλιγιάννης και την παρουσιάζει το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος, τον Οκτώβριο του 1943 ο Γκινάκας επιχείρησε να παρέμβει στις γερμανικές αρχές για τα περιοριστικά μέτρα που επιβάλλονταν στους Εβραίους της Άρτας. Όταν η παρέμβασή του δεν απέδωσε, φέρεται να τους συμβούλευσε να αναζητήσουν καταφύγιο στα γύρω χωριά. Λίγους μήνες αργότερα, στις 24 Μαρτίου 1944, η εβραϊκή κοινότητα της Άρτας θα γνώριζε τη μεγαλύτερη τραγωδία της ιστορίας της, με τη σύλληψη και την εκτόπιση εκατοντάδων μελών της.

Η οργάνωση της κοινωνικής πρόνοιας, οι παρεμβάσεις προς τις κατοχικές αρχές, οι προσπάθειες προστασίας των διωκόμενων και οι επαφές του με την Αντίσταση συνθέτουν την εικόνα ενός μητροπολίτη που βρέθηκε αντιμέτωπος με τις δοκιμασίες της τοπικής κοινωνίας και ανέλαβε ενεργό ρόλο στην αντιμετώπισή τους.

Πηγές:

• Κωνσταντίνος Χ. Βάγιας, Η Άρτα του Πολέμου και της Κατοχής, Άρτα, 2004.
• Κωνσταντίνος Τσιλιγιάννης, μαρτυρία για τη στάση του μητροπολίτη απέναντι στους διωγμούς των Εβραίων της Άρτας, όπως παρουσιάζεται από το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος.
• Καταγραφή του ιερέα Σταύρου Παπαχρήστου στο Ευαγγέλιο του Αγίου Δημητρίου Άρτας, όπως παρατίθεται στον Κ. Χ. Βάγια.

Φωτογραφία: Ο μητροπολίτης Άρτας Σπυρίδων Γκινάκας. Ιστορικό Αρχείο της Εκκλησίας της Ελλάδος, 1937.

Μια παλιά, αχρονολόγητη φωτογραφία μάς μεταφέρει στην Άρτα του Μεσοπολέμου. Ανάμεσα σε στρατιωτικούς και πολιτικούς επισήμους διακρίνεται ο μητροπολίτης Άρτας Σπυρίδων Γκινάκας, ένας ιεράρχης που συνέδεσε το όνομά του με ορισμένες από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ιστορίας της πόλης.

Γεννημένος στην Πρέβεζα το 1876 και απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, ανέλαβε τη Μητρόπολη Άρτας το 1912. Λίγα χρόνια αργότερα βρέθηκε αντιμέτωπος με τις συνέπειες του Εθνικού Διχασμού.

Η συμμετοχή του στο ανάθεμα κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου, τον Δεκέμβριο του 1916, οδήγησε στην έκπτωσή του από τον μητροπολιτικό θρόνο το 1917. Στο αυτοβιογραφικό σημείωμα που συνέταξε στις 17 Μαΐου 1937 αναφέρει ότι η απομάκρυνσή του διήρκεσε από τις 3 Νοεμβρίου 1917 έως τον Οκτώβριο του 1920. Οι μεταγενέστερες εκκλησιαστικές βιογραφίες τοποθετούν την επίσημη αποκατάστασή του στο 1923.

Ο Γκινάκας παρέμεινε μητροπολίτης Άρτας έως τον θάνατό του το 1948. Στη μακρά αρχιερατεία του γνώρισε δύο παγκόσμιους πολέμους, τον Εθνικό Διχασμό και τη γερμανική Κατοχή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση του στα χρόνια 1941–1944. Η διαφύλαξη της πολεμικής σημαίας του 3/40 Συντάγματος Ευζώνων, η συμμετοχή του στην κοινωνική πρόνοια, οι επαφές του με τους αντάρτες του Ναπολέοντα Ζέρβα και οι μαρτυρίες για την παρέμβασή του υπέρ των Εβραίων της Άρτας αποτελούν διαφορετικές πτυχές της δράσης του, στις οποίες θα επανέλθουμε με ξεχωριστές αναρτήσεις.

Φωτογραφία: Ο μητροπολίτης Άρτας Σπυρίδων Γκινάκας μεταξύ στρατιωτικών και πολιτικών επισήμων. Αχρονολόγητη φωτογραφία, πιθανότατα της περιόδου του Μεσοπολέμου. (Αρχείο Δ. Στόγια)

Τρεις στρατιώτες του Ελληνικού Στρατού ποζάρουν για μια αναμνηστική φωτογραφία στο φωτογραφείο «Ο Ήλιος» του Δημητρίου Ν. Μητσιάνη στην Άρτα. Φορούν τις χαρακτηριστικές στολές της εποχής, με δίκοχα, χιτώνια, δερμάτινες ζώνες και περιτυλίγματα στις κνήμες.

Χαρακτηριστική λεπτομέρεια τα σκονισμένα άρβυλά τους, που έρχονται σε αντίθεση με την προσεγμένη εμφάνισή τους μπροστά στον φωτογραφικό φακό.

Δεν γνωρίζουμε την ταυτότητα των τριών στρατιωτών ούτε αν κατάγονταν από την Άρτα ή απλώς υπηρετούσαν στην περιοχή. Ίσως κάποιος αναγνωρίσει κάποιο από τα πρόσωπα και μας βοηθήσει να μάθουμε περισσότερα. (Ιδιωτικό αρχείο)

Ένας αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού φωτογραφίζεται δίπλα σε αυτοκίνητο, πιθανότατα με μέλη της οικογένειάς του. Στο εσωτερικό διακρίνονται ένα μικρό παιδί και ένας ακόμη στρατιωτικός, πιθανώς ο οδηγός του οχήματος.

Μια όμορφη εικόνα της καθημερινής ζωής στην Άρτα, στα χρόνια λίγο πριν ή γύρω από την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. (Ιδιωτικό αρχείο)

Δύο νεαροί αντάρτες και ένα παιδί φωτογραφίζονται με ένα άλογο σε άγνωστη τοποθεσία, πιθανότατα στην περιοχή του Βουργαρελίου. Σύμφωνα με τη λεζάντα του βιβλίου, ο μικρός αντάρτης εμφανίζεται και σε άλλες φωτογραφίες να συνοδεύει ιατρική αποστολή. Η ταυτότητά του και ο ακριβής ρόλος του παραμένουν άγνωστα.

Πηγή: Ιωάννης Π. Γεωργακόπουλος, 9 Χρόνια & 9 Μήνες, σ. 218.

Ο χειρουργός Παναγιώτης Γεωργακόπουλος είχε ήδη αρχίσει να προσφέρει τις ιατρικές του υπηρεσίες στους αντάρτες του ΕΔΕΣ από την άνοιξη του 1943, όταν έφτασε στην περιοχή του Βάλτου. Εκεί, μέσα στις δύσκολες συνθήκες της ορεινής ζωής και των πολεμικών επιχειρήσεων, περιέθαλπε τραυματίες και αντιμετώπιζε επείγοντα περιστατικά με τα περιορισμένα μέσα που διέθετε.

Λίγους μήνες αργότερα, στις 3 Αυγούστου 1943, ο Ναπολέων Ζέρβας εξέδωσε γενική διαταγή με την οποία ανέθεσε επίσημα στον Γεωργακόπουλο την πρωτοβουλία οργάνωσης της Υγειονομικής Υπηρεσίας της Ελεύθερης Ορεινής Ελλάδας.

Η διαταγή τού παραχωρούσε ευρύτατες αρμοδιότητες: τη δημιουργία νοσοκομειακών εγκαταστάσεων, την επιλογή των κατάλληλων τοποθεσιών, τη συγκρότηση και τοποθέτηση του υγειονομικού προσωπικού, την οργάνωση σταθμών διακομιδής τραυματιών και πρώτων βοηθειών, καθώς και τη μέριμνα για την οικονομική υποστήριξη των υγειονομικών σχηματισμών.

Παράλληλα, καλούσε όλα τα αρχηγεία, τις στρατιωτικές μονάδες, τις Επιτροπές Εθνικού Αγώνα και τους κατοίκους να διευκολύνουν το έργο του.

Η διαταγή της 3ης Αυγούστου δεν αποτελεί, επομένως, την αφετηρία της ιατρικής προσφοράς του Γεωργακόπουλου, αλλά ένα σημαντικό βήμα στην οργανωμένη αντιμετώπιση των υγειονομικών αναγκών των ανταρτικών δυνάμεων.

Η Γενική Διαταγή της 3ης Αυγούστου 1943

ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗ ΕΛΛΑΣ

ΕΘΝΙΚΑΙ ΟΜΑΔΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ

ΓΕΝΙΚΟΝ ΑΡΧΗΓΕΙΟΝ

Δ/σις ΥΓΕΙΟΝ. ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ

ΑΡΙΘ. ΠΡΩΤ. 5986

ΓΕΝΙΚΗ – ΔΙΑΤΑΓΗ

Ο Ιατρός Χειρουργός κ. Π. Γεωργακόπουλος αναλαμβάνει την πρωτοβουλία οργανώσεως της Υγειονομικής Υπηρεσίας.

Εις αυτόν ανατίθεται να ασχοληθή με την οργάνωσιν και δημιουργίαν νοσοκομειακών συγκροτημάτων, κατ’ εκλογήν τοποθεσίας, και εις χρόνον τον οποίον ούτος ήθελε κρίνει αναγκαίον και κατάλληλον.

Συγκρότησις και οργάνωσις ανωτέρου και κατωτέρου προσωπικού, τοποθέτησις και μετάθεσις αυτού, εξωτερική και εσωτερική λειτουργία υγειονομικών συγκροτημάτων καθ’ όλας τας λεπτομερείας, ύπαρξις και τήρησις αναλόγων βιβλίων και Μητρώων, τόποι μετασταθμεύσεων υγειονομικών σχηματισμών αναλόγως των στρατιωτικών αναγκών, σταθμοί διακομιδής και τοιούτοι επιδέσεως και πρώτων βοηθειών κατά τας επιχειρήσεις, οικονομική ενίσχυσις αναλόγως των παρουσιαζομένων απαιτήσεων, και κατ’ εισήγησίν του.

Προς τούτο παρακαλούνται άπασαι αι Μονάδες – Αρχηγεία – Υπ/γεία – Στρατ/καί και Δ/σεις – Επιτροπαί Εθνικού Αγώνος και, Έλληνες πατριώται, όπως παράσχουν εις τον ως είρηται Ιατρόν κάθε δυνατήν και ζητουμένην ευκολίαν και να προστρέχουν θετικώς εις την προσπάθειάν του αυτήν και εις τας εκάστοτε απαιτήσεις των υγειονομικών σχηματισμών.

Σταθμός Διοικήσεως Γενικού Αρχηγείου 3-8-43

Ο Γενικός Αρχηγός

Ν. Ζέρβας (σφραγίδα και υπογραφή)

Παραλήπται: Αρχηγείον Ηπείρου, Τζουμέρκων – Άρτης, Βάλτου, Ξηρομέρου, Τριχωνίδος, κλπ.

Πηγή: Ιωάννης Π. Γεωργακόπουλος, 9 Χρόνια & 9 Μήνες, σ. 137. Το φωτογραφικό αντίγραφο της πρωτότυπης διαταγής δημοσιεύεται επίσης στο βιβλίο, σ. 136.