Το ξεχασμένο ορφανοτροφείο της Μονής Κάτω Παναγιάς Άρτας
Τον Φεβρουάριο του 2021 δημοσιεύτηκε στη σελίδα «Δόξες αγήραντες του Δεσποτάτου» μια παλιά ασπρόμαυρη φωτογραφία από το βιβλίο του Αυστραλού συγγραφέα Colin Simpson Greece: The Unclouded Eye (1968).(https://doxesdespotatou.com/stin-arta-koritsia-se-ena-monastiri/)
Η λεζάντα της ήταν σύντομη αλλά αινιγματική:
«Στην Άρτα, κορίτσια σε ένα μοναστήρι αντιδρούν στην εισβολή της κάμερας.»
Στην εικόνα διακρίνεται μια ομάδα νεαρών κοριτσιών στην αυλή ενός μοναστηριού. Μερικές χαμογελούν ντροπαλά, άλλες κοιτούν με περιέργεια τον φωτογράφο, ενώ μία κρύβει το στόμα της με αμηχανία. Η σκηνή είναι αυθόρμητη και ανθρώπινη, σαν μια μικρή στιγμή της καθημερινότητάς τους.
Η φωτογραφία όμως γεννούσε ένα βασικό ερώτημα:
Ποιο ήταν αυτό το μοναστήρι και ποια ήταν αυτά τα κορίτσια;
Η απάντηση ήρθε μόλις πρόσφατα. Μέσα από την έρευνα σε τοπικές πηγές αποκαλύφθηκε ότι η φωτογραφία αποτυπώνει κορίτσια που ζούσαν στο εκκλησιαστικό ορφανοτροφείο της Μονής Κάτω Παναγιάς Άρτας, ένα ίδρυμα που λειτούργησε στη μεταπολεμική περίοδο και σήμερα είναι σχεδόν άγνωστο.
Η ίδρυση του ορφανοτροφείου
Σύμφωνα με το βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσιλιγιάννη Ιερά Μονή Κάτω Παναγιάς (Άρτα, 2009), το 1954 ιδρύθηκε στη μονή ένα εκκλησιαστικό ορφανοτροφείο κοριτσιών μαζί με μια οικοκυρική σχολή.
Η δημιουργία του ιδρύματος συνδέεται με τη δύσκολη μεταπολεμική περίοδο. Οι συνέπειες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου είχαν αφήσει πολλά παιδιά χωρίς οικογένεια και χωρίς δυνατότητες εκπαίδευσης.
Φωτογραφία 1 : Οι πρώτες κοπέλες της Οικοκυρικής Σχολής της Μονής
Η Μονή Κάτω Παναγιάς ανέλαβε να φιλοξενήσει και να εκπαιδεύσει κορίτσια από την επαρχία Άρτας, προσφέροντάς τους στέγη, φροντίδα και επαγγελματική εκπαίδευση.
Η ηγουμένη Αγνή Παπαδημητρίου
Καθοριστική μορφή στην ανάπτυξη αυτού του έργου υπήρξε η ηγουμένη της μονής, Γερόντισσα Αγνή Παπαδημητρίου.
Με τη βοήθεια του Μητροπολίτη Άρτης οργανώθηκε η λειτουργία του ορφανοτροφείου και της οικοκυρικής σχολής.
Με την πάροδο των χρόνων το ίδρυμα επεκτάθηκε. Το 1962 ανεγέρθηκε νέα πτέρυγα με κοιτώνες για περίπου τριάντα ορφανά κορίτσια της επαρχίας Άρτας, ενώ το 1964 δημιουργήθηκαν ειδικοί χώροι και εργαστήρια για την εκπαίδευση των μαθητριών.
Η οικοκυρική σχολή
Η εκπαίδευση των κοριτσιών δεν περιοριζόταν στη φιλοξενία τους.
Φωτογραφία 2 : Μαθήτριες της Οικοκυρικής Σχολής εργάζονται σε όρθιο αργαλειό.
Στην οικοκυρική σχολή της μονής διδάσκονταν διάφορες πρακτικές τέχνες, όπως:
- υφαντική
- ταπητουργία
- ραπτική
- κεντητική
- πλεκτική
- βασικές οικιακές εργασίες.
Σκοπός ήταν να αποκτήσουν δεξιότητες που θα τους επέτρεπαν αργότερα να εργαστούν ή να δημιουργήσουν οικογένεια.
Μερικά από τα κορίτσια που μεγάλωσαν στη μονή επέλεξαν αργότερα να ακολουθήσουν τον δρόμο του μοναχισμού.
Η διευθύντρια Χαρίκλεια Χατζοπούλου
Σημαντικό ρόλο στη λειτουργία της σχολής είχε η Χαρίκλεια Χατζοπούλου, η οποία ήταν υπεύθυνη για την οργάνωση και τη διεύθυνση της επαγγελματικής εκπαίδευσης των κοριτσιών.
Φωτογραφία 3 : Οι μαθήτριες με τις πρώτες μοναχές της Μονής Κάτω Παναγιάς και την διευθύντρια Χαρίκλεια Χατζοπούλου
Η παρουσία μιας οργανωμένης διεύθυνσης δείχνει ότι το ίδρυμα λειτουργούσε με συγκεκριμένο πρόγραμμα εκπαίδευσης και μεθοδική διδασκαλία των τεχνών και των χειροτεχνιών.
Η βοήθεια από την Ελλάδα και το εξωτερικό
Η λειτουργία του ορφανοτροφείου στηρίχθηκε τόσο από τοπικούς παράγοντες όσο και από διεθνείς οργανώσεις.
Σημαντική βοήθεια προσέφεραν:
- η Μητρόπολη Άρτας
- εύποροι κάτοικοι της πόλης
- ξένες φιλανθρωπικές οργανώσεις.
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η βοήθεια της αμερικανικής οργάνωσης CARE (Cooperative for American Relief Everywhere), η οποία τη δεκαετία του 1950 έστειλε στο ίδρυμα:
- ραπτομηχανές
- πλεκτομηχανές
- υλικά ραπτικής
- σχολικά είδη
- τρόφιμα.
Βοήθεια προσφέρθηκε επίσης από την Αμερικανική Αποστολή Βοήθειας προς τους Έλληνες (American Mission to Greeks), ενώ η μονή λάμβανε προμήθειες και μέσω της Συνοδικής Επιτροπής Αλληλοβοήθειας και Σχέσεων μετά των Ξένων Εκκλησιών.
Η διεθνής αυτή υποστήριξη εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο ανθρωπιστικής βοήθειας προς την Ελλάδα κατά τη μεταπολεμική περίοδο.
Ένα λησμονημένο ίδρυμα
Παρά την κοινωνική του προσφορά, το ορφανοτροφείο της Μονής Κάτω Παναγιάς είναι σήμερα σχεδόν άγνωστο στους περισσότερους κατοίκους της Άρτας.
Φωτογραφία 4 : Αναμνηστική φωτογραφία με την Γερόντισα Αγνή, την Διευθύντρια τησ Σχολής, τις μαθήτριες και τέσσερις μοναχές.
Δεν είναι επίσης σαφές πότε ακριβώς έπαψε να λειτουργεί, αν και έγγραφα της Νομαρχίας Άρτας δείχνουν ότι η δραστηριότητά του συνεχίστηκε τουλάχιστον μέχρι το 1970.
Η φωτογραφία ως ιστορική μαρτυρία
Η φωτογραφία του Colin Simpson αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία.
Για έναν ταξιδιώτη της δεκαετίας του 1960 ήταν ίσως απλώς μια αυθόρμητη εικόνα από την ελληνική επαρχία. Για εμάς όμως σήμερα αποτελεί μια πολύτιμη μαρτυρία της ζωής των κοριτσιών που μεγάλωσαν στο ορφανοτροφείο της Μονής Κάτω Παναγιάς.
Πίσω από τα χαμόγελα και τις αμήχανες χειρονομίες της φωτογραφίας κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία κοινωνικής προσφοράς και φροντίδας.
Και ίσως κάπου μέσα στην αυλή της μονής να βρίσκονται ακόμη οι σιωπηλές αναμνήσεις των κοριτσιών που μεγάλωσαν εκεί. (Φωτογραφίες από το βιβλίο του Κ. Τσιλιγιάννη “ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΚΑΤΩ ΠΑΝΑΓΙΑΣ”, Άρτα, 2009. Επιμέλεια κειμένου : Αναστασία Καρρά)