Ένα ξεχασμένο τραγούδι της Άρτας επιστρέφει ύστερα από δύο και πλέον αιώνες.
«Αυτή η ιστορική ρομάντσα είναι η παλαιότερη από εκείνες που τραγουδιούνται στην Άρτα, πρωτεύουσα της Κάτω Ηπείρου». Népomucène-Louis Lemercier, 1824
Στις 14 Νοεμβρίου 1803, στα ιχθυοτροφεία της Σαλαώρας, ένας ηλικιωμένος αρχιψαράς, ο μαστρο-Αντρέας, τραγούδησε μπροστά σε μια μικρή συντροφιά την ιστορία του Μαυρογένη και της αδελφής του. Ανάμεσα στους ακροατές βρισκόταν ο Γερμανός περιηγητής Jakob Ludwig Salomon Bartholdy, ο οποίος διέσωσε το τραγούδι και το δημοσίευσε το 1805, σε γερμανική έμμετρη απόδοση.
Πρόκειται για την παλαιότερη μέχρι σήμερα εντοπισμένη καταγραφή της συγκεκριμένης παραλογής, ένα εξαιρετικά σημαντικό τεκμήριο της ελληνικής προφορικής παράδοσης, που συνδέεται με την περιοχή της Άρτας.
Η ιστορία όμως φαίνεται να μας οδηγεί ακόμη πιο πίσω, στα μεσαιωνικά χρόνια. Το 1824 ο Γάλλος ποιητής Népomucène-Louis Lemercier χαρακτήρισε τον «Μαυρογένη» ως την παλαιότερη από τις μπαλάντες που τραγουδιούνταν στην Άρτα και συνέδεσε την προέλευσή του με τον Μεσαίωνα. Η αναφορά του σε έναν βασιλιά Κάρολο και στον Κυριακό τον Αγκωνίτη δημιουργεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ερώτημα για πιθανή σχέση με την εποχή των Τόκκων, των τελευταίων ηγεμόνων του Δεσποτάτου της Άρτας.
Κι όμως, αυτό το τόσο παλιό και σημαντικό τραγούδι, που ταξίδεψε από την Άρτα στα ευρωπαϊκά βιβλία του 19ου αιώνα, δεν φαίνεται να διασώθηκε στη νεότερη τοπική προφορική μνήμη. Οι αρχικοί ελληνικοί στίχοι και η μελωδία του δεν έχουν φτάσει ως εμάς.
Σήμερα, μέσα από μια εκτενή ιστορική και λαογραφική έρευνα, επιχειρούμε να επαναφέρουμε στον τόπο όπου ακούστηκε αυτή τη λησμονημένη ιστορία.
Η εργασία περιλαμβάνει την παραμυθιακή αναδιήγηση, την ανασύνθεση της βραδιάς του 1803 στη Σαλαώρα, την αναζήτηση των παλαιότερων ευρωπαϊκών δημοσιεύσεων και τη διερεύνηση των ιστορικών και λαογραφικών συγγενειών του τραγουδιού.
Δεν μπορούμε να ξανακούσουμε τη φωνή του μαστρο-Αντρέα. Μπορούμε όμως, ύστερα από 223 χρόνια, να ξαναδώσουμε στην Άρτα την ιστορία που εκείνος τραγούδησε.
✦ Της Αναστασίας Γ. Καρρά
Ολόκληρη η εικονογραφημένη εργασία είναι διαθέσιμη στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2026/11/Η-ΑΔΕΛΦΗ-ΤΟΥ-ΜΑΥΡΟΓΕΝΗ.pdf
και στο λινκ https://independent.academia.edu/AnastasiaKarra4
