Δύο παλιές εκδοχές για μια κρίσιμη επιλογή…..
Όταν μιλάμε για την Άρτα ως πρωτεύουσα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, συχνά θεωρούμε την επιλογή αυτονόητη. Κι όμως, δεν ήταν. Στις αρχές του 13ου αιώνα, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους (1204), τίποτα δεν ήταν δεδομένο — ούτε τα σύνορα, ούτε οι πόλεις, ούτε οι άνθρωποι που θα κρατούσαν την εξουσία.
Ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας, ιδρυτής του νέου κράτους της Ηπείρου, θα μπορούσε να επιλέξει διαφορετική βάση. Κι όμως, κατέληξε στην Άρτα. Γιατί;
Ο Ιωάννης Α. Ρωμανός, στο έργο του Περί του Δεσποτάτου της Ηπείρου (1895), παραθέτει δύο εκδοχές για το πώς και γιατί ο Μιχαήλ εγκαταστάθηκε στην Άρτα. Και οι δύο έχουν ενδιαφέρον — όχι μόνο ιστορικό, αλλά και ανθρώπινο.
Η πρώτη εκδοχή: η Άρτα μέσω γάμου και τοπικής συναίνεσης
Σύμφωνα με την πρώτη αφήγηση, ο Μιχαήλ, αφού διαψεύστηκαν οι ελπίδες του αλλού, κατέβηκε κρυφά στην Άρτα. Εκεί συνδέθηκε με την πόλη μέσω γάμου: παντρεύτηκε τη θυγατέρα ενός πλούσιου και επιφανούς Έλληνα, ο οποίος φαίνεται ότι είχε ρόλο στη διοίκηση της περιοχής. Με αυτή τη συμμαχία —και με τη συναίνεση των ντόπιων— ο Μιχαήλ ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας. Η Άρτα παρουσιάζεται εδώ ως πόλη που δέχθηκε τον νέο άρχοντα και τον στήριξε. Η εκδοχή αυτή τονίζει τον ρόλο των τοπικών δικτύων, των οικογενειακών δεσμών και της κοινωνικής αποδοχής σε μια εποχή γενικευμένης αβεβαιότητας.
Η δεύτερη εκδοχή: η Άρτα ως αποτέλεσμα κατάληψης και νομιμοποίησης (την οποία ο Ρωμανός θεωρεί πιθανότερη)
Αμέσως μετά, ο Ρωμανός παραθέτει μια άλλη παράδοση, την οποία χαρακτηρίζει πιθανωτέρα. Σύμφωνα με αυτήν, το Θέμα Νικοπόλεως διοικούνταν από τον στρατηγό Σεναχηρείμ. Οι κάτοικοι στασίασαν εναντίον του και εκείνος δολοφονήθηκε. Τότε, οι ίδιες οι τοπικές δυνάμεις κάλεσαν τον Μιχαήλ για να αποκαταστήσει την τάξη. Ο Μιχαήλ κατέφθασε, τιμώρησε τους υπεύθυνους της στάσης και, εδραιώνοντας την εξουσία του, παντρεύτηκε τη χήρα του Σεναχηρείμ, αποκτώντας μαζί της όχι μόνο περιουσία, αλλά και τα θεσμικά ερείσματα της διοίκησης.
Στην εκδοχή αυτή, η Άρτα δεν είναι απλώς τόπος υποδοχής, αλλά κέντρο εξουσίας που κατακτάται και οργανώνεται. Αξίζει να σημειωθεί ότι η παράδοση και η ιστοριογραφία αποδίδουν στον Μιχαήλ Α΄ περισσότερους από έναν γάμους. Εκτός από την ένωση με τη χήρα του Σεναχηρείμ, που συνδέεται άμεσα με τη δεύτερη εκδοχή της εγκατάστασής του στην Άρτα, οι πηγές αναφέρουν και προγενέστερο γάμο του με γυναίκα αριστοκρατικής καταγωγής, πιθανότατα από την οικογένεια των Μελισσηνών. Τα ονόματα και οι λεπτομέρειες αυτών των γάμων δεν διασώζονται με σαφήνεια· ωστόσο, η ίδια η ύπαρξή τους υπογραμμίζει τον ρόλο των οικογενειακών δεσμών ως εργαλείων πολιτικής εδραίωσης στον ταραγμένο κόσμο των αρχών του 13ου αιώνα.
Η Άρτα και η «νομιμοποίηση» της νέας εξουσίας: το επεισόδιο του Αλεξίου Γ΄
Ένα επιπλέον επεισόδιο, που συμπληρώνει το πλαίσιο των πρώτων χρόνων της ηπειρωτικής εξουσίας, αφορά τον πρώην αυτοκράτορα Αλέξιο Γ΄ Άγγελο. Ο Ιωάννης Α. Ρωμανός αναφέρει ότι περί τα τέλη του 1205 ο Αλέξιος, κυνηγημένος και περιπλανώμενος μετά τα γεγονότα του 1204, κατευθυνόταν προς την Ήπειρο για να συναντήσει τον συγγενή του Μιχαήλ. Κατά τη θαλάσσια διαδρομή του συνελήφθη από Λομβαρδούς, και όταν το πλοίο έπιασε στον λιμένα της Σαλαγόρας (Σαλαώρας), ο Μιχαήλ ειδοποιήθηκε και έσπευσε να τον εξαγοράσει με λύτρα.
Η σημασία του επεισοδίου δεν είναι απλώς δραματική· είναι πολιτική: ο Αλέξιος Γ΄, ως πρώην αυτοκράτορας, φέρεται να αναγνώρισε έτσι την ηπειρωτική κυριαρχία του Μιχαήλ ως «νόμιμη» συνέχεια της ρωμαϊκής (βυζαντινής) εξουσίας. Με άλλα λόγια, η Άρτα —ως κέντρο γύρω από το οποίο συγκροτείται η νέα αρχή— δεν επιλέγεται μόνο για πρακτικούς λόγους· αποκτά και συμβολικό βάρος, γιατί η εξουσία που θεμελιώνεται εκεί επιχειρεί να σταθεί ως συνέχεια του παλαιού κόσμου.
Η ίδια αφήγηση συνδέεται ακόμη περισσότερο με τον τόπο, αφού ο Ρωμανός σημειώνει ότι η σύζυγος του Αλεξίου Γ΄, η Ευφροσύνη, παρέμεινε στην Ήπειρο και πέθανε στην Άρτα λίγα χρόνια αργότερα. Έτσι, η πόλη εμφανίζεται όχι μόνο ως “πρώτη βάση” της ηπειρωτικής εξουσίας, αλλά και ως χώρος όπου η μνήμη της βυζαντινής νομιμότητας άφησε ένα απτό ίχνος.
Στη φωτογραφία μια φανταστική αναπαράσταση του γεγονότος στις αρχές του 13ου αιώνα: σε έναν απλό λιμένα του Αμβρακικού, ο εκθρονισμένος αυτοκράτορας Αλέξιος Γ΄ Άγγελος εξαγοράζεται από τον Μιχαήλ Α΄ Κομνηνό Δούκα. Το επεισόδιο αυτό συνδέεται με τη συμβολική νομιμοποίηση της νέας εξουσίας που εδραιώνεται στην Άρτα.
