Η φωτογραφία που αποτέλεσε το πρότυπο για μεταγενέστερες καλλιτεχνικές απεικονίσεις του γεφυριού
Εικ. 1 – Το Γεφύρι της Άρτας σε πανοραμική φωτογραφία στα τέλη του 19ου αιώνα.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και μέχρι σήμερα άγνωστη φωτογραφία του ιστορικού γεφυριού της Άρτας ήρθε πρόσφατα στο φως. Η εικόνα προέρχεται από το προσωπικό αρχείο της κ. Σοφίας Αλεξίου και παρουσιάζει το γεφύρι και την περιοχή γύρω από αυτό πιθανότατα στα τέλη του 19ου αιώνα.
Η φωτογραφία αποτελεί πανοραμική σύνθεση δύο λήψεων, οι οποίες έχουν ενωθεί ώστε να αποδώσουν ολόκληρο σχεδόν το μήκος του γεφυριού και το τοπίο στις όχθες του ποταμού Αράχθου. Η ένωση των δύο φωτογραφικών πλακών είναι ακόμη ορατή στο κέντρο της εικόνας, στοιχείο που φανερώνει τη φωτογραφική τεχνική της εποχής.
Η λήψη έχει πραγματοποιηθεί από την ανατολική όχθη του ποταμού, δηλαδή από την πλευρά που μετά το 1881 ανήκε στο ελληνικό κράτος. Η απέναντι πλευρά του γεφυριού βρισκόταν τότε στην επικράτεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που εξηγεί την παρουσία των εγκαταστάσεων ελέγχου που διακρίνονται στη φωτογραφία.
Η εικόνα αποτυπώνει μια ζωντανή σκηνή καθημερινότητας γύρω από το γεφύρι. Πάνω στις καμάρες διακρίνονται αρκετοί άνθρωποι που κινούνται κατά μήκος της γέφυρας, γεγονός που δείχνει τη συνεχή χρήση της ως βασικής διάβασης της περιοχής.
Στο κέντρο της εικόνας, στην όχθη του ποταμού, διακρίνονται δύο άνδρες όρθιοι, πιθανότατα τοποθετημένοι σκόπιμα μπροστά από το γεφύρι. Η παρουσία τους φαίνεται να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς της κλίμακας του μνημείου, πρακτική αρκετά συνηθισμένη στη φωτογραφία τοπίου του 19ου αιώνα.
Εικ. 2 – Αριστερό τμήμα της φωτογραφίας.
Διακρίνεται το δυτικό τμήμα του γεφυριού και η πλευρά που κατά την περίοδο εκείνη βρισκόταν στην οθωμανική επικράτεια.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι μορφές που βρίσκονται μέσα στο ποτάμι. Σε αρκετά σημεία διακρίνονται άνθρωποι που φαίνεται να έχουν τοποθετηθεί μέσα στο νερό, πιθανότατα ψαρεύοντας στον Άραχθο. Η παρουσία τους δίνει μια ζωντανή εικόνα της καθημερινής δραστηριότητας στην περιοχή του γεφυριού. Παράλληλα, η διάταξη των μορφών σε διαφορετικά σημεία του ποταμού φαίνεται να εξυπηρετεί και τη σύνθεση της εικόνας, πρακτική που συναντάται συχνά στη φωτογραφία τοπίου του 19ου αιώνα, όπου οι ανθρώπινες μορφές λειτουργούσαν ως στοιχείο κλίμακας και ζωντάνιας. Η σκηνή αυτή αποτυπώνει μια δραστηριότητα που ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένη στον Άραχθο, όπου το ψάρεμα αποτελούσε για πολλούς κατοίκους της περιοχής καθημερινή ασχολία.
Στην πλευρά του γεφυριού που βρισκόταν τότε στην οθωμανική επικράτεια διακρίνεται το φυλάκιο που λειτουργούσε στο πέρασμα της γέφυρας. Το κτίριο αυτό αποτελούσε σημείο ελέγχου και τελωνειακής επιτήρησης κατά την περίοδο κατά την οποία το γεφύρι αποτελούσε συνοριακό πέρασμα. Σήμερα στο ίδιο κτίριο στεγάζεται το Λαογραφικό Μουσείο Άρτας.
Στο δεξί τμήμα της φωτογραφίας διακρίνεται ο γνωστός πλάτανος του Αλή Πασά, ένα δέντρο που συνδέεται με την ιστορία της περιοχής. Κοντά στον πλάτανο φαίνεται επίσης το λεγόμενο εξεταστήριο, όπου κατά την οθωμανική περίοδο γινόταν ο έλεγχος των γυναικών από γυναίκες τελωνοφύλακες μετά από τη διέλευση από το πέρασμα του ποταμού.
Εικ. 3 – Δεξί τμήμα της φωτογραφίας.
Στο βάθος διακρίνεται ο πλάτανος του Αλή Πασά και το εξεταστήριο όπου γινόταν ο έλεγχος των γυναικών μετά από τη διέλευση από το γεφύρι.
Ο τελωνειακός έλεγχος πραγματοποιούνταν κυρίως από την ελληνική πλευρά του γεφυριού. Στην απέναντι, οθωμανική όχθη λειτουργούσε μια μεγάλη αγορά όπου πολλά προϊόντα πωλούνταν σε πολύ χαμηλές τιμές. Το παζάρι αυτό προσέλκυε πολλούς κατοίκους της Άρτας που περνούσαν το γεφύρι για να προμηθευτούν διάφορα είδη. Η διαφορά των τιμών οδηγούσε συχνά σε φαινόμενα λαθρεμπορίου, καθώς αρκετοί προσπαθούσαν να μεταφέρουν εμπορεύματα από την οθωμανική πλευρά στο ελληνικό έδαφος χωρίς να καταβάλουν δασμούς. Για τον λόγο αυτό, μετά τη διέλευση από το γεφύρι γινόταν αυστηρός έλεγχος από τις ελληνικές αρχές. Οι άνδρες ελέγχονταν από χωροφύλακες, ενώ οι γυναίκες από γυναίκες τελωνοφύλακες στο εξεταστήριο κοντά στον πλάτανο του Αλή Πασά.
Την εποχή κατά την οποία τραβήχτηκε η φωτογραφία το γεφύρι της Άρτας αποτελούσε και συνοριακό πέρασμα. Μετά την ενσωμάτωση της Άρτας στο ελληνικό κράτος το 1881, ο ποταμός Άραχθος αποτέλεσε για περισσότερες από τρεις δεκαετίες το φυσικό σύνορο μεταξύ Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το γεφύρι λειτουργούσε έτσι ως βασικό σημείο διέλευσης ανθρώπων και εμπορευμάτων, γεγονός που εξηγεί τόσο την ύπαρξη του φυλακίου και των ελέγχων όσο και τη σημαντική ανθρώπινη παρουσία που διακρίνεται στη φωτογραφία.
Η σημασία της εικόνας αυτής γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν συγκριθεί με άλλες γνωστές καλλιτεχνικές απεικονίσεις του γεφυριού της Άρτας. Η προσεκτική σύγκριση δείχνει ότι η συγκεκριμένη φωτογραφία αποτέλεσε το πρότυπο πάνω στο οποίο βασίστηκαν μεταγενέστερα καλλιτεχνικά έργα, όπως η γνωστή χαρακτική του 19ου αιώνα και μια υδατογραφία που δημοσιεύθηκε αργότερα. Η διάταξη των μορφών, η θέση των ανθρώπων στην όχθη και μέσα στο ποτάμι, καθώς και τα βασικά στοιχεία του τοπίου ταυτίζονται σχεδόν απόλυτα.
Εικ. 4 – Χαρακτική απεικόνιση του γεφυριού της Άρτας του 19ου αιώνα.
Η διάταξη των μορφών και των στοιχείων του τοπίου ταυτίζεται σχεδόν απόλυτα με τη φωτογραφία.
Η ταύτιση αυτή οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι καλλιτεχνικές αυτές αποδόσεις δεν αποτελούν ελεύθερες ή φανταστικές απεικονίσεις του τοπίου, αλλά βασίζονται στη συγκεκριμένη φωτογραφική λήψη. Η περίπτωση αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρακτικής που ακολουθούσαν συχνά οι καλλιτέχνες του 19ου αιώνα, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν φωτογραφίες ως πρότυπα για τη δημιουργία χαρακτικών και ζωγραφικών έργων.
Παρά τη σημασία της φωτογραφίας, μέχρι σήμερα δεν έχει εντοπιστεί ο φωτογράφος ούτε η αρχική δημοσίευσή της σε κάποιο φωτογραφικό άλμπουμ ή έντυπο της εποχής. Είναι πιθανό να πρόκειται για εμπορική φωτογραφία που κυκλοφορούσε σε ταξιδιώτες στα τέλη του 19ου αιώνα και διατηρήθηκε σε ιδιωτική συλλογή.
Εικ. 5 – Υδατογραφία του γεφυριού της Άρτας βασισμένη στην ίδια σύνθεση.
Η εικόνα δημοσιεύθηκε στο έργο του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και το Κόμμα των Φιλελευθέρων στην Ήπειρο (Αθήνα, 2016).
Η εικόνα αυτή αποτελεί ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο για την Άρτα του 19ου αιώνα και πιθανότατα μία από τις παλαιότερες φωτογραφικές απεικονίσεις του γεφυριού με ανθρώπινη δραστηριότητα.
Εάν κάποιος αναγνώστης γνωρίζει περισσότερα για την προέλευση της φωτογραφίας ή για παρόμοιες απεικονίσεις του γεφυριού της Άρτας, θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμο να επικοινωνήσει μαζί μας ώστε να φωτιστεί περισσότερο η ιστορία αυτού του σπάνιου τεκμηρίου.