μέσα από τα σαλναμέ του 1871 και του 1875
Από την παλαιά στην ύστερη οθωμανική διοίκηση
Στους παλαιότερους αιώνες, η Οθωμανική Αυτοκρατορία βασιζόταν σε ένα σχετικά χαλαρό και προσωποκεντρικό σύστημα διοίκησης. Η εξουσία ασκούνταν συχνά μέσω τοπικών ισχυρών – φορομισθωτών, αγάδων, μπέηδων ή προκρίτων – ενώ το κράτος ενδιαφερόταν κυρίως για τη ροή των φόρων, τη στρατιωτική υποστήριξη και τη διατήρηση της γενικής τάξης.
Από τα μέσα όμως του 19ου αιώνα, και ιδίως μετά τον Νόμο των Βιλαετίων (1864), το οθωμανικό κράτος επιχειρεί μια ριζική αναδιοργάνωση της διοίκησής του. Καθιερώνει σαφή διοικητική ιεραρχία (βιλαέτιο – σαντζάκι – καζάς), δημιουργεί σταθερές υπηρεσίες και εισάγει συμβούλια και γραφειοκρατικές διαδικασίες.
Η αναδιοργάνωση αυτή επιχειρεί να απαντήσει σε ένα σύνολο πιέσεων:
- Διοικητική και δημοσιονομική ανάγκη: συστηματικότερη είσπραξη φόρων, περιορισμός της αυθαιρεσίας και των τοπικών ισχύων, δημιουργία πιο «προβλέψιμου» μηχανισμού εξουσίας.
- Στρατιωτική και διπλωματική πίεση: προσαρμογή στα ευρωπαϊκά πρότυπα διοίκησης και δικαίου, ώστε να ενισχυθεί η κρατική κυριαρχία και να περιοριστεί η ευρωπαϊκή παρέμβαση.
- Κοινωνικοπολιτική πίεση: διαχείριση της θρησκευτικής και εθνοτικής ποικιλίας και των αναδυόμενων εθνικισμών, με αρχές ισονομίας και συμμετοχής.
Η Άρτα των ετών 1871–1875 εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη νέα φάση της οθωμανικής διοικητικής ιστορίας.
Η Άρτα στα σαλναμέ του Βιλαετίου Ιωαννίνων
Στα οθωμανικά ετήσια διοικητικά εγχειρίδια (salnâme) του Βιλαετίου Ιωαννίνων των ετών 1871 και 1875, η Άρτα εμφανίζεται είτε ως Νάρντα (Narda / نارده) είτε ως Άρτα (Arta / آرتا) και καταγράφεται ως έδρα καζά.
Οι σχετικές σελίδες δεν προσφέρουν περιγραφές της πόλης με ιστορικά ή δημογραφικά στοιχεία. Αντίθετα, λειτουργούν ως ένα είδος «μητρώου διοίκησης», όπου απαριθμούνται οι κρατικές υπηρεσίες που λειτουργούσαν στην Άρτα και η θεσμική τους διάρθρωση.
1. Καϊμακαμηλίκι (Kaymakamlık)
Η κεντρική διοίκηση του καζά
Βασικός πυλώνας της οθωμανικής διοίκησης στην Άρτα ήταν το Kaymakamlık, δηλαδή η αρχή του καϊμακάμη. Ο καϊμακάμης αποτελούσε τον κύριο διοικητικό εκπρόσωπο του κράτους σε επίπεδο καζά: συντόνιζε τις υπηρεσίες, επέβλεπε την εφαρμογή των αποφάσεων και λειτουργούσε ως κόμβος ανάμεσα στη διοίκηση του σαντζακιού και την τοπική κοινωνία.
Η παρουσία του καϊμακαμηλικίου στα σαλναμέ δείχνει την Άρτα ως οργανωμένο διοικητικό κέντρο, με γραμματειακή και υπαλληλική υποστήριξη.
2. Διοικητικό Συμβούλιο (Meclis-i İdare)
Συλλογική διοίκηση και εποπτεία
Το Meclis-i İdare καταγράφεται ως θεσμός που πλαισίωνε την εκτελεστική διοίκηση του καζά. Είχε συμβουλευτικό και εποπτικό ρόλο, συζητώντας και εγκρίνοντας διοικητικά ζητήματα, ελέγχοντας πτυχές της τοπικής διοίκησης και συμμετέχοντας στη λήψη αποφάσεων.
3. Συμβούλιο Υποθέσεων (Meclis-i Deavî)
Διαχείριση διαφορών και δικαιοδοσιών
Στα ίδια σαλναμέ εμφανίζεται και το Meclis-i Deavî, θεσμός που σχετιζόταν με την εκδίκαση και τη διευθέτηση διαφορών. Η καταγραφή του μαρτυρεί την ύπαρξη οργανωμένης δομής για τη διαχείριση νομικών και δικαιικών υποθέσεων σε τοπικό επίπεδο.
4. Δημοτική Υπηρεσία (Daire-i Belediye)
Αστική διαχείριση και καθημερινότητα
Η Daire-i Belediye εμφανίζεται και στους δύο τόμους ως ξεχωριστή υπηρεσία. Η παρουσία της υποδηλώνει αστική λειτουργία: η δημοτική επιτροπή αναλάμβανε ζητήματα καθημερινής διαχείρισης, όπως έργα, ρυθμίσεις δημόσιας τάξης, καθαριότητα και οργάνωση του αστικού χώρου, στο μέτρο που το επέτρεπε το οθωμανικό θεσμικό πλαίσιο.
5. Εμποροδικείο (Mahkeme-i Ticaret) – 1875
Στον τόμο του 1875 καταγράφεται ρητά το Mahkeme-i Ticaret, δικαστήριο αρμόδιο για εμπορικές διαφορές και συναλλαγές. Η παρουσία του δείχνει ότι η Άρτα αντιμετωπιζόταν ως οικονομικός κόμβος με αγοραία δραστηριότητα που απαιτούσε ειδική δικαστική πρόβλεψη.
6. Ζαπτιέ – Χωροφυλακή (Zabtiye) – 1875
Στον ίδιο τόμο εμφανίζεται και η Zabtiye, ο μηχανισμός αστυνόμευσης και διατήρησης της δημόσιας τάξης. Ο ρόλος της ήταν καθοριστικός για την επιβολή των διοικητικών αποφάσεων και τη φυσική παρουσία του κράτους στην καθημερινότητα της πόλης και της περιφέρειας.
7. Γραφείο εγγράφων (Tahrirat) – 1875
Η γραφειοκρατική καρδιά
Το Tahrirat αντιπροσωπεύει τη γραφειοκρατική διάσταση της διοίκησης: πρωτόκολλα, αλληλογραφία, αναφορές και επικοινωνία με ανώτερες αρχές. Εδώ «παραγόταν» ο διοικητικός λόγος του κράτους.
8. Ταπού (Tapu) – 1875
Γη, ιδιοκτησία και καταγραφή
Το Tapu καταγράφεται ως ξεχωριστή υπηρεσία αρμόδια για τίτλους γης και ιδιοκτησίας. Η λειτουργία του συνδέεται άμεσα με τη συστηματική καταγραφή και ρύθμιση της ακίνητης περιουσίας.
Πώς διοικούνταν τα χωριά της Άρτας
Παρά τη συγκέντρωση υπηρεσιών στην Άρτα, τα χωριά του καζά δεν διέθεταν μόνιμους κρατικούς υπαλλήλους. Η διοίκηση λειτουργούσε έμμεσα, μέσω του μουχτάρη, των δημογερόντων και των θρησκευτικών αρχών. Οι εντολές έφθαναν από την έδρα του καζά, ενώ άμεση κρατική παρέμβαση υπήρχε μόνο σε περιπτώσεις σοβαρών προβλημάτων.
Από την προσωποπαγή στη θεσμική εξουσία
Η εικόνα αυτή διαφέρει αισθητά από την παλαιότερη οθωμανική πραγματικότητα, όπου τίτλοι όπως πασάς, αγάς ή μπέης συνδέονταν άμεσα με την τοπική εξουσία. Κατά τον 19ο αιώνα, οι τίτλοι αυτοί επιβιώνουν κυρίως ως στρατιωτικοί ή τιμητικοί, ενώ η διοίκηση στηρίζεται πλέον σε θεσμικούς ρόλους και συλλογικά όργανα.
Η μετάβαση που αποτυπώνουν τα σαλναμέ της Άρτας δεν είναι απλώς διοικητική, αλλά βαθιά ιστορική. Η εξουσία παύει να προσωποποιείται και μετατρέπεται σε μηχανισμό. Γι’ αυτό και στις περιόδους ειρηνικής διοίκησης δεν συναντούμε «πασάδες», ενώ σε πολεμικές συγκυρίες – όπως το 1897 και το 1912–1913 – ο όρος επανέρχεται, αυτή τη φορά ως στρατιωτικός τίτλος. Τον 19ο αιώνα, όμως, ο πασάς είναι περισσότερο σύμβολο παρά διοικητική πραγματικότητα.
Πηγές
Salnâme-i Vilâyet-i Yanya, έτη 1871 και 1875
Στη φωτογραφία το εξώφυλλο του «Salnâme-i Vilâyet-i Yanya» (Ετήσιο διοικητικό εγχειρίδιο του Βιλαετίου Ιωαννίνων), οθωμανική έκδοση, 1871.
