Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Η οικονομική πραγματικότητα του σημερινού Τετρακώμου τον 16ο αιώνα

Οι οθωμανικές απογραφές δεν ήταν μόνο δημοτολόγια· ήταν κυρίως φορολογικά κατάστιχα.
Κατέγραφαν με μεγάλη λεπτομέρεια κάθε πηγή εισοδήματος της κοινότητας και κάθε υποχρέωση των κατοίκων.
Πριν παρουσιαστούν οι φόροι της Μύαρης, είναι απαραίτητο ένα σύντομο λεξιλόγιο για όρους που σήμερα είναι άγνωστοι στους περισσότερους.

---

Επεξηγηματικό Λεξιλόγιο Οθωμανικών Φορολογικών Όρων

Τιμάρι (timar) – Γαιοκτησία που παραχωρούνταν σε σπαχή (ιππέα) με αντάλλαγμα στρατιωτικές υπηρεσίες. Τα έσοδα του τιμαρίου προέρχονταν από τη φορολόγηση των χωριών που του είχαν αποδοθεί.

Neferen – Στρατεύσιμοι ενήλικοι άνδρες της κοινότητας. Προκύπτουν από το σύνολο νοικοκυραίων και άγαμων.

Άγαμοι – Άνδρες άνω των 15 ετών χωρίς δικό τους νοικοκυριό – φορολογούνται ξεχωριστά.

Άχρηστοι / νάνοι (ispenc) – Υποτιμητικός όρος για χριστιανούς φορολογούμενους που κατανάλωναν χοιρινό.
Αποτελεί βασικό φόρο επί του χοιρινού.

«Καινοτομία» (φόρος χοιρινών) – Πρόσθετος φόρος για την ίδια πράξη (κατανάλωση χοιρινού), επειδή θεωρούνταν παράβαση του ισλαμικού κανόνα.
Δηλαδή διπλή φορολογία για το ίδιο προϊόν.

Φόρος αγριόχορτου / λιβαδιού – Φόρος για τη χρήση βοσκοτόπων, λιβαδιών και φυσικής βλάστησης.

Φόρος δάσους – Φόρος για την εκμετάλλευση δασών (ξύλα, βόσκηση, ρητίνη κ.λπ.).

Φόρος πουλερικών – Ετήσιος φόρος για τα οικόσιτα πουλερικά της κοινότητας.

Φόρος διαβιώσεως (resm-i hayat) – Βασικός προσωπικός φόρος των μη μουσουλμάνων.

Φόρος στεφάνων (resm-i arusane) – Φόρος που καταβαλλόταν κατά τον γάμο.

Φόρος υποταγής (cizye) – Υποχρεωτικός φόρος των χριστιανών υπηκόων του κράτους.

Καρδάρα – Μονάδα μέτρησης σιτηρών (περίπου 50–60 κιλά).

Νερόμυλοι – Φορολογούμενες παραγωγικές εγκαταστάσεις. Η φορολόγηση εξαρτάται από τη χρήση και τα έσοδά τους.

---

Α. Φορολογία της Μύαρης το 1564

Η απογραφή του 1564 αποτυπώνει μια κοινότητα που βρίσκεται ήδη κάτω από βαρύ φορολογικό καθεστώς.

Αναλυτικά:

• Φόρος χοιρινού («άχρηστοι/νάνοι»): 1550 άσπρα
• Φόρος αγριόχορτου και λιβαδιού: 210 άσπρα
• Σιτάρι (2 καρδάρες): 262 άσπρα
• Μικτό σιτάρι (2 καρδάρες): 120 άσπρα
• Φόρος πουλερικών: 35 άσπρα
• Νερόμυλοι (2): 30 άσπρα

Σύνολο προσόδων: 2.267 άσπρα

---

Β. Φορολογία της Μύαρης το 1583

Δεκαεννέα χρόνια αργότερα, το ίδιο χωριό αποδίδει πλέον σημαντικά υψηλότερο φόρο.

Αναλυτικά:

• Φόρος χοιρινού («νάνοι»): 950 άσπρα
• «Καινοτομία» στον φόρο χοιρινού (πρόσθετος): 17 άσπρα
• Φόρος αγριόχορτου: 180 άσπρα
• Σιτάρι (6 καρδάρες): 786 άσπρα
• Μικτό σιτάρι (8 καρδάρες): 720 άσπρα
• Φόρος κηπευτικών: 60 άσπρα
• Φόρος δάσους: 60 άσπρα
• Φόρος πουλερικών: 60 άσπρα
• Νερόμυλοι: 30 άσπρα
• Φόρος διαβιώσεως, φόρος στεφάνων & φόρος υποταγής: 137 άσπρα

Σύνολο φόρων: 3.000 άσπρα

---

Γ. Σχολιασμός – Τι δείχνουν οι φόροι

1. Σημαντική αύξηση (περίπου 30–40%)

Από 2.267 άσπρα το 1564 σε 3.000 άσπρα το 1583.
Η οθωμανική διοίκηση καταγράφει πλέον περισσότερες πηγές εσόδων και φορολογεί με μεγαλύτερη λεπτομέρεια.

2. Διπλή φορολογία στο χοιρινό

Και τα δύο τεφτέρια καταγράφουν:

• τον βασικό φόρο χοιρινού («νάνοι»), και
• τον πρόσθετο φόρο («καινοτομία»).

Το χοιρινό, αν και παραδοσιακή τροφή στα Τζουμέρκα, θεωρείται «απαγορευμένο» από το ισλαμικό δίκαιο· οι χριστιανοί τιμωρούνται φορολογικά γι’ αυτό.

3. Φορολόγηση κάθε μορφής παραγωγής

Σιτηρά, αγριόχορτο, δάσος, κηπευτικά, πουλερικά, νερόμυλοι — όλα υπόκεινται σε φόρους.
Τίποτα δεν μένει εκτός.

4. Φόροι που αγγίζουν την ίδια τη ζωή

Στο 1583 φορολογούνται ακόμη και:

• η διαβίωση (resm-i hayat),
• ο γάμος (resm-i arusane),
• η ιδιότητα του χριστιανού υπηκόου (cizye).

Ο άνθρωπος φορολογείται από τη γέννηση μέχρι τον γάμο.

5. Ερμηνεία της αυξημένης καταγραφής σιτηρών

Η αύξηση από 2+2 καρδάρες (1564) σε 6+8 (1583) δεν σημαίνει τεράστια αγροτική επέκταση·
δείχνει μάλλον αυστηρότερη καταγραφή από την οθωμανική διοίκηση.

Αν και δεν εμφανίζεται ξεχωριστός φόρος για τα ζώα, η κτηνοτροφία δεν ήταν αφορολόγητη. Οι Οθωμανοί φορολογούσαν έμμεσα τα κοπάδια μέσω του φόρου λιβαδιού και δάσους – δηλαδή τις βοσκές – ενώ τα πουλερικά φορολογούνταν ξεχωριστά επειδή ήταν σταθερά, ευκολότερα καταμετρήσιμα και παρόντα σε κάθε νοικοκυριό.

---

Δ. Σύγκριση των δύο απογραφών

Έτος	Σύνολο φόρων	Μεταβολή	Σημαντικές παρατηρήσεις
1564	2.267 άσπρα	—	Βαρύς φόρος χοιρινού, βασικοί φόροι παραγωγής
1583	3.000 άσπρα	+733 άσπρα	Νέοι φόροι, περισσότερη λεπτομέρεια, αυστηρή καταγραφή

---

Ε. Συμπέρασμα

Οι φορολογικές απογραφές του 1564 και του 1583 αποκαλύπτουν μια μικρή ορεινή κοινότητα που ζούσε κάτω από ένα εξαιρετικά βαρύ και πολυεπίπεδο σύστημα φόρων. Το οθωμανικό κράτος επέβαλλε επιβαρύνσεις σχεδόν σε κάθε πτυχή της παραγωγής — από τα σιτηρά, τους βοσκότοπους, τα δάση και τα πουλερικά μέχρι και τη λειτουργία των νερόμυλων. Παράλληλα, χρησιμοποιούσε τη θρησκευτική διαφοροποίηση ως πρόσθετη πηγή εσόδων, με διπλή φορολόγηση του χοιρινού και με τον υποχρεωτικό φόρο υποταγής των χριστιανών. Στο τέλος του 16ου αιώνα η φορολόγηση γίνεται ακόμη αυστηρότερη, επεκτεινόμενη στις κοινωνικές πράξεις και στην ίδια τη διαβίωση, αυξάνοντας συνολικά το βάρος κατά περίπου 30–40%.

Μέσα σε αυτό το πιεστικό περιβάλλον, η Μύαρη επιδεικνύει αξιοσημείωτη αντοχή: συνεχίζει να παράγει, να οργανώνει τη ζωή της και να διατηρεί την κοινωνική της συνοχή. Το αυξημένο φορολογικό βάρος δεν διαλύει την κοινότητα· αντιθέτως, αναδεικνύει την ικανότητά της να προσαρμόζεται, να αυτοσυντηρείται και να επιβιώνει, αφήνοντας ένα αποτύπωμα ανθεκτικότητας που φτάνει ως τις μέρες μας.

Στη φωτογραφία “Ο νερόμυλος στα Θεοδωραΐικα: από τα σημαντικότερα εργαστήρια του χωριού, όπου για αιώνες αλέθονταν τα σιτηρά των κατοίκων.” (Πηγή φωτογραφίας : ΜΗΓΕΡΗ & ΜΗΓΕΡΙΤΕΣ, Χρυσόστομος Μποκογιάννης, Άρτα, 2010)

Το δημογραφικό αποτύπωμα του σημερινού Τετρακώμου Άρτης τον 16ο αιώνα

Οι οθωμανικές απογραφές των ετών 1564 και 1583 για το χωριό Μύαρη (σημερινό Τετράκωμο Άρτης) αποτελούν μοναδικές πρωτογενείς πηγές για τη δημογραφία και την κοινωνική ιστορία των Τζουμέρκων.
Καταγράφουν ονομαστικά τους ενήλικους άνδρες – νοικοκυραίους και άγαμους – που αποτελούσαν το παραγωγικό και στρατεύσιμο δυναμικό της κοινότητας.

---

Α. Απογραφή του 1564

Karye-i Miari, tabi-i Cemernik, timar-i Ramazan bin Hyseyin el-hatib – cami-i Narda

Νοικοκυριά: 35

Άγαμοι άνδρες: 27

Σύνολο ενηλίκων ανδρών: 62

---

Ονόματα νοικοκυραίων (1564)

Γιωργης Μιριανo, Κωστας Μιριανo, Θοδωρος Μιριανo, Γιωργης Θοδωρος, Δημος Θοδωρου,
Δημος Σερανη, Γιαννης Σερανη, Γιωργης Κολμπο, Κορμποκος Γιαννη, Γιαννης Κορμπος,
Κωστας Κορμπος, Στανης Κορμπος, Θοδωρος του Στεφανου, Κωστας Γιωργη,
Στανης Σερανη, Γιαννης Μαρμας, Δημος του Στεφανου, Σταματης του Στεφανου,
Στανης Κορμπος, Γιωργης Στανη, Σιμος Μπορος, Στανης του Συμου,
Γιαννης ο Βρινος, Φυλος Γιαννη, Κωστας Ντραγανο, Νικολας Κωστα,
Μαστορας Γιωργη, Θοδωρος Λυγουρη, Δημος ο Βρυνος, Μανος ο Βρυνος,
Μανος Λυγουρη, Γιωργης Λυγουρη, Γιωργης Μανωλης, Γιαννης Μανωλης, Δημος Λυγουρα.

---

Άγαμοι άνδρες (1564)

Γιαννης Λατσας, Γιωργης Λατσα, Γιωργης Ρενιση, Μερμος Ρενιση, Γιωργης Νικολις,
Θοδωρος Φιλιας, Γιαννης Φιλιας, Μιχαλης Κορωνη, Ντουμας Μιρανη, Γιωργης Μιρκουρης,
Δημος Γιωργη, Θοδωρος Μιχαλη, Γιωργης του Βρυνου, Νικος του Στανη,
Γιαννης Σεμη, Δημος Σερανη, Γιωργης Βεμη, Θοδωρος Χαρμανο, Σταματης Παπαδια,
Γιωργης Θοδωρο, Στανης Γιαννη, Αποστολος Κωστα, Γιωργης Κωστα,
Κωστας του Στεφανου, Νικολας Ντραγκος, Γιωργης Αρμαβουδης, Δημος του Σκοση.

---

Β. Απογραφή του 1583

Karye-i Miari, timar-i Muslihiddin el-hatib -Το χωριό Μύαρη αποτελεί τιμάρι του Muslihiddin el-hatib.

Νοικοκυριά: 30

Άγαμοι: 8

Σύνολο στρατεύσιμων (Neferen): 38

---

Ονόματα κατοίκων (1583)

Γιωργης Μιριανo, Γιαννης ο υιός του, Στανης ο αδελφός του,
Μανωλης και ο αδελφός του, Κωστας Μιριανoς, Σπας ο υιός του,
Γιωργης Καρουνη, Γιαννης Θοδωρος, Ανδρονικος ο αδελφός του,
Κωστας Μιριανη, Σπας ο υιός του, Θοδωρος Μιριανη,
Γιωργης Ντραγκουνη, Δημος Πουλημενος,
Ανδρονικος ο υιός του, Βρυσος ο αδελφός του, Γιαννης ο αδελφός του,
Στανης Μαγαγιαννης, Κωστας ο αδελφός του, Αργυρης ο αδελφός του, Δημος ο αδελφός του,
Γιαννης Σεμη, Γιαννης ο Στανος, Γιωργης ο υιός του, Γιωργης ο Σκοφος,
Σιμος Γιοργανο, Στανης ο αδελφός του, Θοδωρος ο υιός του,
Νικολας Γιωργη, Γιωργης Κοτονο, Κωστας ο Στεφανης,
Χριστος Ντραγανο, Στανης Κωστα, Γιωργης Σορτομας, Κωστας ο Ξενος,
Δουλος ο Στανης, Ντομπρος Μεγαλυγιαννης, Γιωργης Μεγαλυγιαννης.

---

Γ. ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΟΝΟΜΑΤΩΝ (1564 + 1583)

Όνομα	Συχνότητα	Παρατήρηση
Γιώργης / Γεώργιος	30	Το κυρίαρχο όνομα της κοινότητας
Γιάννης	15	Σταθερό σε όλες τις γενιές
Κώστας	11	Ισχυρή παρουσία σε πολλές οικογένειες
Στάνης	11	Τυπικό ηπειρώτικο/πινδιώτικο όνομα
Δήμος	10	Παραδοσιακό και συχνό για τα Τζουμέρκα
Θόδωρος	8	Ανθεκτική ονοματολογική παράδοση
Νικόλας	4	Μέτρια παρουσία
Μάνος	3	Συγκοπή του Εμμανουήλ
Σίμος	3	Γνήσια ηπειρώτικη μορφή
Άλλες μεμονωμένες εμφανίσεις (1–2 φορές)	—	Μιχάλης, Απόστολος, Ανδρόνικος, Σπάς, Φύλος, Βρύσος, Δούλος, Ντόμπρος κ.ά.

---

Δ. Σχόλιο για τους Neferen

Στο τεφτέρι του 1583 καταγράφονται 38 Neferen, δηλαδή όλοι οι στρατεύσιμοι ενήλικοι άνδρες της Μύαρης άνω των 15 ετών.
Ο αριθμός αυτός προκύπτει από το άθροισμα των 30 νοικοκυραίων και των 8 αγάμων, καθώς οι Οθωμανοί θεωρούσαν κάθε ενήλικο άνδρα – με οικογένεια ή χωρίς – ως διαθέσιμο για στρατιωτική επιστράτευση του τιμαρίου.

Η ίδια λογική ισχύει και το 1564, όπου οι Neferen αντιστοιχούν στους 62 άνδρες της λίστας (35 νοικοκυραίοι + 27 άγαμοι).
Άρα Neferen είναι όλοι οι ενήλικοι άνδρες που καταγράφονται ονομαστικά, και αρκετοί από αυτούς εμφανίζονται και στις δύο απογραφές, φανερώνοντας τη συνέχεια των ίδιων οικογενειών στον τόπο.

---

Ε. Η Εντυπωσιακή Μείωση των Αγάμων (1564 → 1583)

Η μετάβαση από 27 άγαμους το 1564 σε μόλις 8 άγαμους το 1583 φαίνεται εντυπωσιακή.
Η ιστορικά πιο εύλογη ερμηνεία είναι:

✔ Οι περισσότεροι άγαμοι του 1564 παντρεύτηκαν

Σε διάστημα σχεδόν είκοσι ετών, οι νεαροί άνδρες του 1564 ήταν πλέον ώριμοι οικογενειάρχες και:

• δημιούργησαν δικά τους νοικοκυριά, ή
• ενσωματώθηκαν σε ήδη υπάρχουσες οικογένειες.

✔ Η απογραφή του 1583 είναι πιο αυστηρή

Οι Οθωμανοί κατέγραψαν λιγότερους ως “άγαμους”, ενδεχομένως αλλάζοντας τα κριτήρια ηλικίας.

✔ Φυσική φθορά και μικρές μετακινήσεις

Πιθανοί θάνατοι ή προσωρινές μετακινήσεις προς γειτονικά χωριά θα μείωσαν τον αριθμό.

➤ Συμπέρασμα:

Η μεγάλη μείωση δεν δείχνει δημογραφική κρίση, αλλά ομαλή ωρίμανση και αναδιάταξη της κοινότητας. [Ευχαριστώ θερμά τον Πατέρα Ελευθέριο Καρακίτσο που μου έδωσε την άδεια αναδημοσίευσης της σχετικής εργασίας του, από την ιστοσελίδα του https://www.myrofyllo-merokovo.gr/].

Ανάμεσα στα πυκνά Τζουμερκιώτικα δάση σώζονται ακόμη τα πέτρινα σπίτια της Μύαρης — έργα των ντόπιων κτιστάδων που άφησαν πίσω τους μια αρχιτεκτονική παράδοση σήμερα σιωπηλή, μα πάντα παρούσα. (Πηγή φωτογραφίας : ΜΗΓΕΡΗ & ΜΗΓΕΡΙΤΕΣ, Χρυσόστομος Μποκογιάννης, Άρτα, 2010)