Στα μέσα της δεκαετίας του ’50, μια κοριτσίστικη παρέα στον Κάμπο, στους Μελισσουργούς. Πάνω σειρά από αριστερά :Έλλη Μαστρογιάννη, Αργυρώ Εξάρχου, Σοφία Κ. Γκίζα, Βιργινία Ν. Κοντοχρήστου, Κατίνα Ν. Κούτσικου – Νικολάου και Κική Ι. Γιάννου – Αντωνίου.(Φωτο από αρχείο Αικατερίνης (Κατίνας) Νικολάου – Κούτσικου)
1955…. Αναμνηστική φωτογραφία στη βρύση στα Πράμαντα. Τα αδέλφια Βιβή, Γιάννης και Βαγγέλης Νάκας υπό το βλέμμα της θείας τους Αλεξάνδρας Παπαχρήστου. (Φωτο από αρχείο Γιάννη Νάκα)
Συνεχίζουμε την ανάρτηση του Μητρώου Δήμου Πραμάντων με τα έτη 1873 – 1875. (Πηγή : ΓΑΚ Άρτης)
Έτος γέννησης 1873
Έτος γέννησης 1874
Έτος γέννησης 1875
Το Γεφύρι της Άρτας στον Άραχθο ποταμό της Ηπείρου από τα νοτιοανατολι κά. (Epirus. Medieval bridge over the Arachtos in Arta; from SO.) – REISINGER, Ernest. Descriptions of Greece by German Travelers Published in the second, modified edition. With 90 plates, 62 of which are based on recordings by the Prussian Measuring Institute , Λειψία, Insel-Verlag, 1923. (Πηγή : https://el.travelogues.gr/)
“…….Μα και σε τί δεν ήταν συναγωνισμός; Ο Κουτσομίτης με το κάρρο σε τράβαγε στην Κόπραινα με 4 δεκάρες. Ο Λυγεράτος με τη σούστα έκανε και βερεσέ. Οι Σιαπέρηδες συναγωνίζονταν τον Καρατζά και τον Ντόρο. Οι Εβραίοι έμποροι τον Λογοθέτη και τους Ζαραίους….Και ποιος δεν έκανε παζάρια τότε;..” (Θ. Ζαχαρής, ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΝ ΒΗΜΑ, α.φ. 80, 1930)
Στη φωτογραφία « Αμαξάς που μετέφερε τους επιβάτες στην Κόπραινα» (Φωτο από αρχείο Τ. Καραντή όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα ΑΡΤΑ 1881-1941, Ε. Ιντζέμπελης, Αθήνα, 2010)
“……..Οι Αρτηνοί που έκαναν το επάγγελμα του καροτσέρη ήταν οι : Κώστας Κούσης, Θόδωρος Κατωμέρης, Απόστολος Κούσης, ΣπύροςΜιχάλης, Ευάγγελος Τζαχρήστας, Περικλής Φελέκης, Χρήστος Γιόγιας, Θεόδωρος Τσιμπλής, Αντώνης Μοσχούτης, Μιλτιάδης Φέκας, Κώστας Φέκας, Γιάννης Μαγγίνας, Χρήστος Σαπούνας, Σωτήρης Λάιος (πρόεδρος της συντεχνίας), Αλέξης Μήτσος, Δημοσθένης Ντάλιας, Γιώργος Πίσπερης, Αδελφοί Λιγοράτου, Ντόρος Τζουμάκας, Κώστας Πόλκας, Κώστας Μάτος, Σιώζος Πρένζας με τον Καλ-Καλ. Κάποιοι σαν φόρτωναν τα εμπορεύματα από την Κόπραινα, θα σταματούσαν για λίγο στο καφε-ουζοπωλείο στου Τζουτ για να ξεκουραστούν τα άλογά τους και με την ευκαιρία να πιούν κι αυτοί κανα ουζάκι. Κι έτσι, μερακλωμένοι, έπαιρναν το δρόμο της επιστροφής….” (Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004)
Στη φωτογραφία “Γυρίζοντας με το κάρο φορτωμένο” από το ίδιο βιβλίο.
Αναμνηστική φωτογραφία από το Ελληνικό Σχολείο Άρτης (περίπου 1906 – 1909). Στο κέντρο ο Κωσταντίνος Μόραλης και δεξιά ο φιλόλογος εκ Καμαρίνης Γεώργιος Π. Νούσιας, σύζυγος της Αικατερίνης Ι. Μόραλη. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Μόραλη όπως αναρτήθηκε στο https://genealogy.kamarina.gr/)
Ο Αρτηνός Κωσταντίνος Μόραλης (1877-1937), πατέρας του ζωγράφου Γιάννη Μόραλη, δίδαξε ως φιλόλογος καθηγητής στο Ελληνικό Σχολείο Άρτης, στο Γυμνάσιο Άρτης (όπου υπήρξε και Γυμνασιάρχης από το 1918 μέχρι το 1922), καθώς και στην Ιερατική Σχολή Άρτης. Το 1922 μετατίθεται στην Πρέβεζα και το 1927 στην Αθήνα.
Στην Αθήνα εργάστηκε ως καθηγητής στη Ριζάρειο Σχολή, παρέδιδε δε και ιδιαίτερα μαθήματα κατ’ οίκον. Σε άρθρο του Ιωάννη Καλογήρου, καθηγητή πανεπιστημίου, στην Ηπειρωτική Εστία με τίτλο «Σύμμεικτα Πανηπειρωτικά Φιλολογικά», διαβάζουμε σχετικά :
“……..Όταν ύστερα ήμουν στην τελευταία γυμνασιακή Τάξι της Ριζαρείου, Αρχαία — και Νέα — Ελληνικά μας δίδασκε ο από την Άρτα επίσης γερός φιλόλογος και βαθύς πιστός Χριστιανός αείμνηστος Κωνσταντ. Μόραλης, πατέρας του μετέπειτα καθηγητού στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών των Αθηνών, ζωγράφου Ιωάννου Μόραλη. Ο καθηγητής μας στη Ριζάρειο Κ. Μόραλης ήταν και διδάσκαλος στη μεταγενέστερη «Σχολή του Λόγου» — φιλοσοφικο – θεολογική και πολιτική — , την οποία είχε ιδρύσει — γύρω στα 1888 — ο ενθουσιώδης Απόστολος Μακράκης. Μας εδίδασκε την χρονιά εκείνη (1932 – 1933) ο Κωνστ. Μόραλης την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, την οποία και «επαίξαμε» η τάξις μου, κατά την περίοδο των Εορτών των Χριστουγέννων, σε μετάφρασι του Ν. Ποριώτη. Η παράστασις δόθηκε interna corporis, ενώπιον των καθηγητών, των μαθητών και του λοιπού προσωπικού της Σχολής, με επί κεφαλής τον Διευθυντή μας αείμνηστον Αρχιμανδρίτην Ευάγγελον Αντωνιάδην, από την Τσαρκοβίστα των Ιωαννίνων, ο οποίος έγινε ύστερα και καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Η σκηνή είχε «στηθή» στον μεγάλο μακρύ κοιτώνα. Την διακοσμήσαμε αρχαιοπρεπώς θαυμάσια, καθοδηγούμενοι από τον καθηγητή μας των Τεχνικών αείμνηστο Ιωάννη Ιατρού. Επειδή στη Ριζάρειο δεν είχαμε «κορίτσια», τους γυναικείους ρόλους της τραγωδίας παίξαμε ημείς : Ηλέκτρα, ο υποφαινόμενος, («Ω φως μου ιερό και συ αγέρα ισόμετρη σκέπη της γης, ποσ’ από με δεν ακούς θρηνοτράγουδα, πόσον αντίχτυπο μεσ’ απ’ τα στήθια, που αιματόβρεχτα δέρνω, όταν το μαύρο σκοτάδι απαλείψει. . .» κτλ. κτλ. — ο εισαγωγικός θρήνος της Ηλέκτρας, «ω φάος αγνόν…..», από στήθους, από τότε ακόμα), Xρυσόθεμις, ο Φάνης Γκωλέτσης, από τα Επάνω Σουδενά του Ζαγορίου, δικηγόρος ύστερα στα Γιάννινα, (« Απ ’ τη χαρ ’, αδελφούλα μου. . .» ), Κλυταιμνήστρα, ο Γιάννης Πανταζής, από το Μονοδέντρι του Ζαγορίου, ύστερα ανώτερος αξιωματικός του Πεζικού, με πολεμικές διακρίσεις, τώρα βέβαια απόστρατος, («Ααχ με σκόοτωσαν…..». Το ξεφώνισε — «ένδον της σκηνής», όπου γίνεται ο «φόνος» — με πλατύ λαρυγγισμό — «λαιμό» — στην καλοπροαίρετη εργώδη μιμητική προσπάθεια να αποδοθή καλλίτερα η ώριμη γυναικεία θρηνώδης φωνή της «φονευομένης». Αλλά από το νοήμον «κοινό» οι μαθηταί ξέσπασαν σε γέλια και έτσι το δραματικώτατο αυτό σημείο της τραγωδίας έγινε κωμικό)”. (Πηγή : ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ, τχ. 426 – 427 – 428, 1987)
Στην πρώτη φωτογραφία που ακολουθεί «Ριζαρείτες της ΣΤ’ τάξης στο θέατρο Διονύσου το 1932, με τη συνοδεία του καθηγητή Κωσταντίνου Μόραλη. Καθήμενοι από αριστερά : Φ. Γκωλέτσης και Ι. Πανταζής.
Όρθιοι από αριστερά : Σ. Μανθόπουλος, Π. Μπέτζος, Κ. Σαμαρτζής, Ν. Μπέντας, ο καθηγητής Κ. Μόραλης, Ι. Καλογήρου, Π. Σταματέλος, Σοφ. Λώλης, Χ. Αλεξανδράκης»*.
Στη δεύτερη φωτογραφία οι παραπάνω μαθητές σε αναμνηστική φωτογραφία στον Εθνικό Κήπο, την ίδια μέρα.
*Ευχαριστούμε θερμά τον κ. Ορέστη Καλογήρου, καθηγητή Α.Π.Θ. και Πρόεδρο του Δ.Ο.Α.Τ.Α.Π. που μας έστειλε αντίγραφα των πρωτότυπων φωτογραφιών από το αρχείο του πατέρα του, Ιωάννη Καλογήρου.
Πρόκειται ίσως για την πιο παλιά καταγραφή διαδρομών ανά την Ελλάδα που εκδόθηκε το 1829, “Εν Βενετία, Παρά Μιχαήλω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων” με τίτλο “Δρομοδείκτης των ακολούθων οκτώ μερών. Μεθ’αξιολόγων υποσημειώσεων του καθενός μέρους : Πελοποννήσου, Βοιωτίας, Αττικής, Θεσσαλίας, Ηπείρου, Μπόσνας, Μακεδονίας, και Θράκης”. Στην Ήπειρο περιγράφονται διαδρομές με κέντρο τα Ιωάννινα προς διάφορες περιοχές.
Την πόλη της Άρτας τη συναντούμε στην διαδρομή από Ιωάννινα προς Λάρισα. (Πηγή : https://anemi.lib.uoc.gr/)
“Οι καροτσέρηδες στην Άρτα είχαν πιάτσα συνήθως στην οδό Μάρκου Μπότσαρη, δίπλα από το 1ο Γυμνάσιο. Έπαιρναν το αγώι, δηλαδή τα εμπορεύματα και το πήγαιναν στον προορισμό του. Μετέφεραν, χρησιμοποιώντας ανάλογο είδος κάρου (χαμάλα, σούστα, καρότσα) από ανθρώπους και εμπορεύματα μέχρι οικοδομικά υλικά. Η καρότσα ήταν έτσι κατασκευασμένη, ώστε να μπορεί να μεταφέρει τα αγαθά στο πίσω μέρος και πλάγια. Μετέφεραν κρεμασμένα από τα παραπέτα της καρότσας καλάθια, σακούλια, ακόμη και τσουβάλια. Το άλογο που τραβούσε το κάρο έπρεπε να είναι μεγαλόσωμο, δυνατό, για να μεταφέρει βαριά εμπορεύματα. Φορούσε πάνω του ένα μικρό σαμάρι, τη λαιμαριά, την πισινέλα, τα μπαλντούμια, την κεφαλή, τα χαλινάρια. Για το πετάλωμα του αλόγου χρησιμοποιούνταν τα γαλλικά πέταλα με οχτώ καρφιά.
Ο καροτσέρης αμείβονταν με τα καριάτικα. Σίγουρα πιο ξεκούραστη και διασκεδαστική ήταν η μεταφορά ανθρώπων είτε για δουλειές, είτε για εκδρομές. Οι επιβάτες που θα ταξίδευαν με το ατμόπλοιο «Πύλαρος», πήγαιναν μέχρι την Κόπραινα με τις καρότσες που είχαν συνήθως δυο ψηλόσωμα άλογα……” (Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004)
Στη φωτογραφία “Καροτσέρης στην Άρτα” από το ίδιο βιβλίο.
