Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Η φωτογραφία είναι από το ταξίδι της ομάδας της εταιρείας Μπουτ το 1931, όταν τα μέλη της, ανεβαίνοντας από την κοιλάδα του Αχέροντα, έφθασαν τελικά στα υψώματα του ιστορικού Σουλίου. Εκεί, πάνω στη γυμνή ράχη του βουνού, στέκονται ακόμη τα ερείπια του οχυρού, σιωπηλά μάρτυρες μιας από τις πιο συγκινητικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Το Σούλι ήταν για αιώνες ένα σύμπλεγμα ορεινών χωριών που αντιστάθηκαν στις οθωμανικές δυνάμεις, αποκτώντας θρυλική φήμη. Το τέλος της κοινότητας ήρθε στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν ο Αλής πασάς των Ιωαννίνων κατέλαβε την περιοχή και οι Σουλιώτες αναγκάστηκαν να φύγουν. Παρ’ όλα αυτά, η μνήμη της αντίστασής τους – και μορφές όπως η Μόσχω Τζαβέλαινα ή η θυσία στο Κούγκι – έμειναν κομβικά στοιχεία της ελληνικής ταυτότητας.

Για τον επισκέπτη, τα ερείπια αυτά δεν είναι απλώς πέτρες: είναι το αποτύπωμα ενός μικρού, απομονωμένου κόσμου που αντιστάθηκε πέρα από τις δυνάμεις του. Η ομάδα του 1931, φτάνοντας σε αυτό το σημείο, έκλεινε την πορεία της από τον Αχέροντα ως το ιστορικό Σούλι — μια διαδρομή που ο ίδιος ο τόπος φορτίζει με νόημα. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)

Suli Fort on the Ridge of Suli Mountain – 1931

This photograph was taken during the 1931 journey of the Bouts Company team, who reached the high ridge of historic Souli after climbing up from the Acheron valley. Here, on the bare mountainside, stand the remains of the Suli fort — silent witnesses to one of the most evocative chapters of modern Greek history.

Souli was once a cluster of mountain villages whose inhabitants, the Souliotes, became famous for their long resistance against Ottoman control. The community eventually fell in the early 19th century when Ali Pasha of Ioannina conquered the area, forcing the Souliotes into exile. Yet their legacy — their defiance, their battles, and their dramatic final acts — has remained central to Greek collective memory.

For today’s visitor, these ruins are far more than stones: they are the traces of a small, isolated society that resisted far beyond its strength. When the 1931 expedition reached this point, they were completing a journey that led them from the Acheron plain up to the heart of historic Souli — a landscape where history and nature blend into one powerful story. (Photo Courtesy of the Holtermann family)

Μετά το λιτό αλλά προσεγμένο «δείπνο στο στρατόπεδο», όπου οι Βρετανοί της αποστολής διατηρούν έναν εντελώς δικό τους, αγγλικό τρόπο οργάνωσης ακόμη και μέσα στην άγρια ηπειρώτικη φύση, η πορεία τους συνεχίζεται προς τα υψώματα του Σουλίου. Λίγο πιο πάνω από το σημείο της κατασκήνωσης, το τοπίο αλλάζει: η ανοιχτή πεδιάδα δίνει τη θέση της σε στενές χαράδρες, πυκνή βλάστηση και μικρούς ορεινούς παραπόταμους που κυλούν ανάμεσα σε βράχους και πλατάνια.

Στο άλμπουμ του Ρ. Χόλτερμαν σώζονται εντυπωσιακές λήψεις από τον ποταμό και την κοιλάδα του, καθώς το συνεργείο ανηφορίζει από την πεδιάδα προς τα υψώματα του Σουλίου. Ο Αχέροντας, που πηγάζει στα βουνά του Σουλίου και εκβάλλει στο Ιόνιο, διασχίζει μια πλατιά πεδιάδα πριν μπει στα στενά και τα φαράγγια κοντά στη Γλυκή, σχηματίζοντας ένα σημαντικό υγροτοπικό και οικολογικό σύστημα.

Φωτο 1. Θέα προς την πεδιάδα του Αχέροντα (Looking Back Over the Acheron Plain)

Σε αυτή την πρώτη λήψη ο Χόλτερμαν «γυρίζει πίσω» προς την πεδιάδα του Αχέροντα, καθώς η ομάδα έχει ήδη αρχίσει να ανεβαίνει στα χαμηλά πρανή των βουνών. Ο ποταμός ξεδιπλώνεται με μεγάλους μαιάνδρους μέσα στην πλατιά, τότε ακόμη υγρή και συχνά πλημμυρισμένη πεδιάδα, η οποία λίγες δεκαετίες αργότερα θα αποστραγγιστεί πλήρως και θα μετατραπεί σε καλλιεργήσιμη γη. Στο βάθος διακρίνονται οι γραμμές των γύρω ορεινών όγκων που κλείνουν τον ορίζοντα.

1. View of the Acheron Plain

In this first photograph, Holtermann looks back toward the Acheron plain, as the group has already begun climbing the low slopes of the surrounding hills. The river unfolds in wide meanders across the extensive plain—still marshy and often flooded at that time—an area that would be fully drained and turned into farmland only a few decades later. The lines of the encircling mountains can be seen on the horizon.

Φωτο 2. Θέα προς την πεδιάδα από λίγο ψηλότερα, μετά την πρώτη ανάβαση (Looking Back Over the Plain from a Little Higher Up from the First Climb)

Λίγο ψηλότερα στην ίδια διαδρομή, η δεύτερη φωτογραφία προσφέρει πιο πανοραμική εικόνα της πεδιάδας. Η κλειστή καμπύλη του Αχέροντα στο πρώτο πλάνο δείχνει πόσο κοντά στο βουνό έφταναν οι πλημμυρικές εκτάσεις, πριν τα μεγάλα αποστραγγιστικά έργα αλλάξουν τη μορφή του δέλτα και των γύρω χωραφιών. Από αυτά τα σημεία ξεκινούσαν τα παλιά μονοπάτια που συνέδεαν την κοιλάδα με τα Σουλιωτοχώρια∙ κατά μήκος του ποταμού και μέσα από τις ανηφορικές «σκάλες» – όπως η σημερινή Σκάλα Τζαβέλαινας – οι ντόπιοι ανέβαιναν προς το ιστορικό Σούλι.

2. View of the Plain from Slightly Higher Up, After the First Ascent

Higher along the same route, the second photograph offers a more panoramic view of the plain. The tight curve of the Acheron in the foreground shows how close the floodwaters once reached the base of the hills, before the major drainage works reshaped the delta and surrounding fields. From this area began the old paths connecting the valley with the villages of Souli; following the river and climbing the steep “steps” – such as today’s Tzavelaina Trail – locals would ascend toward historic Souli.

Φωτο 3. Θέα προς την κοιλάδα του Αχέροντα λίγο πάνω από τη Γλυκή(Looking Up the Acheron Valley from Just Above Glyki)

Στην τρίτη λήψη ο φωτογράφος στέκεται πια πάνω από τη Γλυκή, κοιτώντας προς τα «πάνω» της κοιλάδας. Ο Αχέροντας έχει αφήσει πίσω του την ανοιχτή πεδιάδα και μπαίνει στα στενά, ανάμεσα σε απότομα, βραχώδη πρανή. Σήμερα, πολύ κοντά σε αυτό το σημείο βρίσκονται οι πηγές και το εντυπωσιακό φαράγγι του Αχέροντα, ένας χώρος που συνδέεται τόσο με τη μυθολογία – τον ποταμό του Κάτω Κόσμου – όσο και με τη σύγχρονη πεζοπορία και δραστηριότητες στη φύση.

3. View Up the Acheron Valley Just Above Glyki

In the third photograph, the photographer stands above Glyki, looking up toward the upper part of the valley. Here the Acheron leaves the open plain behind and enters a narrow passage between steep, rocky slopes. Today, very near this spot lie the river’s springs and the impressive Acheron Gorge, a place linked both to mythology – the river of the Underworld – and to modern hiking and other outdoor activities.

Φωτο 4. Μικρός παραπόταμος στο δρόμο προς το Σούλι (A little branch stream on the way to Suli)

Στη διαδρομή από την πεδιάδα προς τα υψώματα του Σουλίου, η αποστολή συνάντησε μικρούς παραπόταμους και ρέματα σαν αυτό της φωτογραφίας. Πρόκειται για τον ορεινό, άγριο χαρακτήρα του Αχέροντα πριν ακόμη ενωθεί με την κεντρική κοίτη του — μια στενή, σκοτεινή χαράδρα όπου το νερό κυλά ανάμεσα σε πλατάνια, βράχους και βαθιούς ίσκιους.

Οι άνδρες της ομάδας φαίνονται να διασχίζουν το ρέμα πατώντας πάνω σε μεγάλες πέτρες, μια εικόνα που αποτυπώνει τις δυσκολίες της πορείας προς το Σούλι, τότε προσβάσιμου μόνο μέσα από μονοπάτια, φαράγγια και φυσικά εμπόδια. Η φωτογραφία έχει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα: η ηπειρώτικη φύση κλείνει σχεδόν γύρω τους, δημιουργώντας μια αίσθηση απομόνωσης αλλά και αυθεντικότητας — έναν κόσμο που παρέμενε ανέγγιχτος, πολύ πριν την τουριστική ανάπτυξη ή τις σύγχρονες οδικές προσβάσεις. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν).

A little branch stream on the way to Suli

In the ascent from the plain to the heights of Souli, the expedition came across small tributaries and streams like the one in the photograph. They reveal the wild, mountainous character of the Acheron before it joins its main course — a narrow, shadowed gorge where the water flows between plane trees, rocks, and deep, cool shade.

The men of the team can be seen crossing the stream by stepping onto large rocks — an image that reflects the difficulties of the route to Souli, which at that time could be reached only through footpaths, gorges, and natural obstacles. The photograph carries a distinctive atmosphere: the Epirus landscape seems to close in around them, creating a sense of isolation but also of authenticity — a world untouched long before tourism or modern access roads arrived.  (Photo Courtesy of the Holtermann family)

Η πρώτη φωτογραφία, που προέρχεται από την εκδρομή της ομάδας της εταιρείας Μπουτ (Bouts Company) στην Ήπειρο το 1931, στο πλαίσιο των αποστραγγιστικών έργων στις πεδιάδες Άρτας και Πρέβεζας, έχει τον τίτλο “Γεύμα στην κατασκήνωση”. Εδώ βλέπουμε δύο μέλη της αποστολής να δειπνούν στο ύπαιθρο, μπροστά από τη σκηνή τους, με φόντο τα επιβλητικά βουνά της περιοχής.

Παρά την απομακρυσμένη τοποθεσία και τις συνθήκες υπαίθρου, η σκηνή αποπνέει έναν έντονα αγγλικό τρόπο ζωής: τραπέζι στρωμένο με λευκό τραπεζομάντιλο, καρέκλες πτυσσόμενες αλλά άνετες, σκεύη τοποθετημένα με τάξη, ακόμη και η γενικότερη οργάνωση του πρόχειρου «τραπεζιού» παραπέμπει σε μια μικρή όαση πολιτισμένης καθημερινότητας μέσα στην ηπειρώτικη φύση.

Για την Ελλάδα της δεκαετίας του ’30 – και ιδιαίτερα για την αγροτική Ήπειρο – ένας τέτοιος τρόπος κατασκήνωσης ήταν κάτι ασυνήθιστο και σχεδόν εξωτικό. Οι Βρετανοί μηχανικοί και τεχνικοί της εταιρείας είχαν φέρει μαζί τους έναν διαφορετικό κώδικα άνεσης και οργάνωσης, ο οποίος αποτυπώνεται ξεκάθαρα σε αυτή την τόσο απλή, αλλά ουσιαστική στιγμή: ένα δείπνο σε έναν καμβά βουνού και φρεσκοοργωμένης γης.

Η εικόνα αναδεικνύει όχι μόνο την καθημερινότητα της αποστολής, αλλά και τη συνάντηση δύο κόσμων – του ηπειρώτικου τοπίου και της βρετανικής τεχνικής κουλτούρας – μέσα από μια ήσυχη, ανθρώπινη λεπτομέρεια.  (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)

Dinner in the Camp – 1931

This photograph comes from the 1931 excursion of the Bouts Company team in Epirus, carried out during their work on the major drainage projects in the plains of Arta and Preveza. Here we see two members of the expedition having dinner outdoors, seated just outside their tent with the imposing mountains of the region rising behind them.

Despite the remote location and the field conditions, the scene conveys a distinctly English style of camping: a table neatly set with a white tablecloth, comfortable folding chairs, well-arranged utensils — a small island of civilized routine in the midst of the rugged Epirus landscape.

For Greece of the 1930s, and especially rural Epirus, such a style of camp life would have appeared unusual and almost exotic. The British engineers and technicians brought with them their own sense of order and comfort, which is beautifully reflected in this simple yet telling moment: a dinner table placed between a tent, freshly ploughed soil, and the mountains.

The image captures not only the daily life of the expedition but also a subtle meeting of two worlds — the Epirus countryside and British technical culture — conveyed through a quiet, human detail. (Photo Courtesy of the Holtermann family)