Στον ύστερο Μεσαίωνα, η έννοια της πατρίδας δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκην με τον τόπο κατοικίας ή επαγγελματικής δραστηριότητας. Οι άνθρωποι κινούνται, εγκαθίστανται σε ξένες πόλεις, εντάσσονται σε νέα κοινωνικά και θεσμικά περιβάλλοντα — χωρίς όμως να χάνουν απαραίτητα τον δεσμό με τον τόπο καταγωγής τους. Μια σπάνια μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο βιωνόταν αυτή η σχέση προέρχεται από τη διαθήκη του Ιωάννη από την Άρτα, σαλπιγκτή στη Ραγούζα, το 1457.
Ο Ιωάννης ζούσε και εργαζόταν μόνιμα στη Ραγούζα, μια από τις σημαντικότερες αστικές πολιτείες της Αδριατικής. Εκεί είχε ενταχθεί πλήρως στη δημόσια ζωή της πόλης, κατέχοντας το αξίωμα του σαλπιγκτή — ενός ρόλου με τελετουργική, στρατιωτική και διοικητική σημασία. Παρ’ όλα αυτά, στη διαθήκη του δηλώνει ρητά ότι είναι «από την Άρτα» και ορίζει ως καθολικούς κληρονόμους του τις αδελφές του που κατοικούν εκεί.
Η Άρτα, αν και απουσιάζει ως τόπος καθημερινής ζωής, παραμένει παρούσα ως τόπος συγγένειας, κληρονομιάς και τελικής αναφοράς. Η απόφαση του Ιωάννη να κατευθύνει το σύνολο της περιουσίας του προς την πατρίδα του, μέσω της οικογένειάς του, συνιστά μια σαφή πράξη επιστροφής — όχι σωματικής, αλλά συμβολικής. Η πατρίδα δεν είναι ο χώρος όπου ζει και εργάζεται, αλλά ο χώρος όπου εδράζονται οι δεσμοί αίματος, η μνήμη και η συνέχεια του οίκου.
Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική. Η Ραγούζα εμφανίζεται ως τόπος ζωής, εργασίας και θεσμικής ένταξης· η Άρτα ως τόπος καταγωγής και οικογενειακής αναφοράς. Οι δύο αυτοί χώροι δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά, αλλά συμπληρωματικά. Ο Ιωάννης δεν χρειάζεται να «διαλέξει» ανάμεσα στη νέα του πόλη και την πατρίδα του· μπορεί να ανήκει και στα δύο, με διαφορετικό τρόπο.
Η περίπτωση αυτή φωτίζει ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι Αρτινοί της διασποράς —και γενικότερα οι μετακινούμενοι πληθυσμοί της ύστερης μεσαιωνικής Αδριατικής— μπορούσαν να εντάσσονται σε ξένα αστικά περιβάλλοντα χωρίς να απολέσουν την αίσθηση του ανήκειν. Η πατρίδα δεν ορίζεται ως σταθερό γεωγραφικό σημείο, αλλά ως πλέγμα σχέσεων: οικογένεια, καταγωγή, μνήμη, κληρονομιά.
Τέτοιες μαρτυρίες υπενθυμίζουν ότι η έννοια της πατρίδας δεν είναι διαχρονικά αυτονόητη ούτε αμετάβλητη. Στον 15ο αιώνα, για έναν Αρτινό όπως ο Ιωάννης, η πατρίδα δεν βρίσκεται εκεί όπου χτυπά η καθημερινή ζωή, αλλά εκεί όπου επιστρέφουν —έστω και συμβολικά— οι τελευταίες πράξεις μιας ανθρώπινης διαδρομής.
🔹 Το κείμενο βασίζεται σε ευρύτερη μελέτη για τη διαθήκη του Ιωάννη από την Άρτα (1457), η οποία είναι διαθέσιμη σε πλήρη μορφή στον ιστότοπο https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2026/01/Η-Διαθήκη-του-Ιωάννη-από-την-Άρτα-1457.pdf
🖼️ Σαλπιγκτές με buisine, 13ος αιώνας
Μικρογραφία από τις Cantigas de Santa María (αυλή Αλφόνσου Ι΄).
Η buisine, μακρύ μεταλλικό πνευστό, χρησιμοποιούνταν στον Μεσαίωνα σε στρατιωτικά, τελετουργικά και αστικά συμφραζόμενα ως όργανο σήμανσης και δημόσιας επικοινωνίας, συνδεδεμένο με την αυλική και διοικητική εξουσία.
