Στις 29 Μαρτίου 1943 πραγματοποιήθηκε στα Πιστιανά Παλαιάς Ελλάδας η Α΄ Συνδιάσκεψη των ανταρτών της Ηπείρου, η πρώτη οργανωμένη σύσκεψη πολιτικών και στρατιωτικών στελεχών του ΕΛΑΣ στην περιοχή. Στόχος της ήταν ο συντονισμός της ένοπλης δράσης, η οργανωτική συγκρότηση του αντάρτικου και η χάραξη ενιαίας κατεύθυνσης για την ανάπτυξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα στην Ήπειρο. Αν και συχνά χαρακτηρίζεται ως πανηπειρωτική, στην πράξη επρόκειτο για σύσκεψη καθοδήγησης με σαφή πολιτικοστρατιωτικό προσανατολισμό.
Ιδιαίτερη και καθοριστική σημασία είχε, όπως τονίζεται στη σελίδα 12, η παρουσία και η άμεση προσχώρηση του στρατηγού Παναγιώτη Νάση στον ΕΛΑΣ. Η συμμετοχή του, έστω και αρχικά με την ιδιότητα του παρατηρητή, και η δήλωσή του ότι προσχωρεί στο αντάρτικο και προσφέρει τις στρατιωτικές του γνώσεις, προσέδωσαν τεράστιο κύρος στη συνδιάσκεψη και στη δράση του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Ο Κουτσούκαλης επισημαίνει ότι η προσχώρηση αυτή έδωσε νέα διάσταση και ισχυρή νομιμοποιητική βάση όχι μόνο στον ΕΛΑΣ, αλλά συνολικά στο εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα της περιοχής.
Παράλληλα, στη συνδιάσκεψη συμμετείχαν εκπρόσωποι από διάφορες περιοχές της Ηπείρου, γεγονός που ενίσχυσε την προσπάθεια ενοποίησης της αντάρτικης δράσης. Ωστόσο, ο συγγραφέας ασκεί έντονη κριτική στο πνεύμα με το οποίο διεξήχθη η διαδικασία. Η κυρίαρχη εισήγηση του τότε γραμματέα του γραφείου περιοχής Ηπείρου Κώστα Γουλιμάνη (Νίκος Γεωργιάδης), στηρίχθηκε στη μεταφορά εμπειριών από άλλες περιοχές, χωρίς επαρκή προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες της Ηπείρου. Ο λόγος της καθοδήγησης χαρακτηρίστηκε από δογματισμό, αυστηρότητα και έλλειψη ουσιαστικού διαλόγου.
Κατά τον Κουτσούκαλη, είναι εσφαλμένη η άποψη ότι η συνδιάσκεψη υπήρξε δημιουργική και ενωτική. Αντίθετα, θεωρεί ότι επέβαλε μια μονοδιάστατη πολιτική και στρατιωτική κατεύθυνση. Στελέχη με πιο ακραίες αντιλήψεις ενισχύθηκαν, ενώ όσοι διαφωνούσαν εξέφρασαν τις απόψεις τους διστακτικά ή σιώπησαν. Η υπερβολική κομματική πειθαρχία και η άκριτη υποταγή στην ανώτερη καθοδήγηση εκτιμάται ότι περιόρισαν την αυτονομία της τοπικής εμπειρίας και έβλαψαν τη συνολική ανάπτυξη του κινήματος.
Η συνδιάσκεψη κατέληξε στην ίδρυση του Στρατηγείου Ηπείρου του ΕΛΑΣ και στη συγκρότηση τοπικών αρχηγείων, που αποτέλεσαν τη βάση της μετέπειτα στρατιωτικής οργάνωσης. Παρά ταύτα, ο συγγραφέας επισημαίνει ότι οι επιλογές προσώπων δεν έγιναν με αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια, αλλά επηρεάστηκαν από πολιτικούς συσχετισμούς και υποκειμενικές εκτιμήσεις.
Τέλος, σημειώνεται ότι την ίδια περίοδο ιδρύθηκε και το αρχηγείο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, γεγονός που καταδεικνύει τη διαμόρφωση παράλληλων αντιστασιακών κέντρων. Η συνύπαρξη αυτή προϊδεάζει για τις πολιτικοστρατιωτικές εντάσεις που θα ακολουθήσουν και θα επηρεάσουν καθοριστικά την πορεία της Αντίστασης στην περιοχή. (Περίληψη απο το βιβλίο του Αλέκου Κουτσούκαλη,«Η Εθνική Αντίσταση του Νομού Άρτας (1940–1945)», Τόμος Β΄, Εκδ. ΙΩΛΚΟΣ, σελ 11 – 14)
Στη φωτογραφία : 9 Μαρτίου 1943 – Οι πρώτοι αντάρτες του Αρχηγείου του ΕΛΑΣ στα Υψώματα Τετρακώμου. Διακρίνονται τέταρτος από τα αριστερά ο Γιάννης Αράπης (Καπετάν Αραχθυνός) με υψωμένο το χέρι και όγδοος ο Γ. Αναγνωστάκης. Οι υπόλοιποι δυστυχώς άγνωστοι. (Φωτο & σχόλιο : 40 ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ ΕΛΑΣ, Γ. Αναγνωστάκης, Αθήνα, 1980)
