Για τον Γεώργιο Μπότσαρη συναντά κανείς σήμερα μια αρκετά συγκεκριμένη αφήγηση: το 1799, ύστερα από τις συγκρούσεις του με τους Τζαβελλαίους και τη συμφωνία του με τον Αλή Πασά, εγκατέλειψε το Σούλι μαζί με εβδομήντα οικογένειες, εγκαταστάθηκε στο Βουργαρέλι και πέθανε εκεί την ίδια χρονιά, δηλητηριασμένος με εντολή του Αλή.
Η ιστορία έχει τόπο, χρόνο, αιτία θανάτου και αυτουργό. Μόνο που, όταν επιστρέψουμε στις παλαιότερες πηγές, η εικόνα γίνεται αρκετά διαφορετική.
Από το Σούλι στο Βουργαρέλι
Η αποχώρηση του Γεωργίου Μπότσαρη από το Σούλι δεν αποτελεί μεταγενέστερη παράδοση. Ήδη ο Χριστόφορος Περραιβός, στην πρώτη έκδοση της Ιστορίας του Σουλίου και Πάργας το 1803, γράφει ότι ο Μπότσαρης, έχοντας έρθει σε συνεννόηση με τον Αλή Πασά, έφυγε τη νύχτα μαζί με τα παιδιά, τους γαμπρούς του και εβδομήντα οικογένειες.
Στην πολύ μεταγενέστερη έκδοση του 1857 ο Περραιβός προσθέτει μια σημαντική λεπτομέρεια: ο Μπότσαρης με τους ανθρώπους του κατευθύνθηκε, με διαταγή του Πασά, «εἰς τὰ χωρία, Βουργαρέλι λεγόμενα», στους πρόποδες των Τζουμέρκων.
Το Βουργαρέλι λοιπόν είναι πράγματι μέρος της ιστορίας του. Ως τόπος εγκατάστασης, όμως — όχι, τουλάχιστον από αυτή την πηγή, ως τόπος θανάτου.
Γιατί η αφήγηση συνεχίζεται.
Ο Γεώργιος μεταβαίνει στα Γιάννενα και ο Αλή Πασάς τού υπενθυμίζει τις υποχρεώσεις που είχε αναλάβει. Ο Περραιβός γράφει ότι αναγκάστηκε «ἄκων ἑκών νά κινηθῇ κατά τῆς Πατρίδος». Μαζί με τους γιους, τους γαμπρούς και άλλους από τους ανθρώπους του, καθώς και δυνάμεις του Πασά, βρέθηκε πλέον απέναντι στους παλιούς συμπατριώτες του.
Η μάχη στο Ραϊδοβούνι και το κώνειο
Η σύγκρουση έγινε στο Ραϊδοβούνι, στην περιοχή του Σουλίου, και κατέληξε σε ήττα των δυνάμεων που στράφηκαν εναντίον των Σουλιωτών.
Αμέσως μετά την περιγραφή της μάχης, στην έκδοση του 1857, ο Περραιβός γράφει:
«Μετά τήν μάχην ταύτην ἐν ὀλίγαις ἡμέραις ἀπέθανε καί ὁ Γεροβότζαρης· κατά τήν μαρτυρίαν τοῦ πνευματικοῦ του, ὅστις μεθ’ ὅρκου μᾶς ἐβεβαίωσεν, ἔπιεν ἐπίτηδες τό κώνειον…»
Η διατύπωση είναι σαφής. Ο Περραιβός αποδίδει την πληροφορία στον πνευματικό του Γεωργίου Μπότσαρη, ο οποίος, όπως υποστηρίζει, τους βεβαίωσε με όρκο ότι ο Γερομπότσαρης ήπιε επίτηδες κώνειο.
Για τα αίτια είναι πιο επιφυλακτικός. Αναφέρεται στην απόγνωση και θεωρεί πιθανό ότι βάρυναν τόσο η οργή του Πασά όσο και «τοῦ συνειδότος τόν ἔλεγχον», ο έλεγχος της συνείδησής του, καθώς λεγόταν ότι είχε μετανιώσει βαθιά.
Άρα στον Περραιβό δεν έχουμε δολοφονία με δηλητήριο κατ’ εντολήν του Αλή Πασά. Έχουμε αυτοδηλητηρίαση.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο πρόβλημα: η χρονολογία. Τα γεγονότα αυτά εντάσσονται από τον Περραιβό στα γεγονότα της εκστρατείας εναντίον του Σουλίου που ο ίδιος τοποθετεί ήδη στο 1800. Επομένως η συχνά επαναλαμβανόμενη σήμερα χρονολογία θανάτου 1799 δεν συμβιβάζεται με τη δική του αφήγηση.
Μια παλιά παράδοση που ταξιδεύει στην Ευρώπη
Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι η ιστορία του κωνείου εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη μεταγενέστερη έκδοση του Περραιβού. Δεν είναι όμως έτσι.
Ήδη το 1819, ο Carlo Gherardini, στη Storia di Suli e di Parga, γράφει ότι, μετά την ήττα στο Ραϊδοβούνι, ο Γεώργιος πέθανε από τύψεις και θλίψη. Και προσθέτει:
«È voce comune che […] siasi da sè medesimo avvelenato.»
Ήταν, δηλαδή, «κοινή φήμη» ότι δηλητηρίασε ο ίδιος τον εαυτό του, από φόβο για τον Πασά και από ντροπή απέναντι στον κόσμο.
Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, επειδή στην έκδοση του Περραιβού του 1815, την οποία ελέγξαμε, η πληροφορία αυτή δεν υπάρχει. Κι όμως, μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Gherardini την καταγράφει ήδη ως κοινή φήμη.
Η ιστορία περνά στη συνέχεια στην ευρωπαϊκή γραμματεία και αποκτά σταδιακά περισσότερο δραματικό χαρακτήρα. Το 1859 ο Eugène Yéméniz μετατρέπει σχεδόν το επεισόδιο σε λογοτεχνική σκηνή: ο Γεώργιος ακούει τα κανόνια του Σουλίου, βασανίζεται από τύψεις και πληγωμένη υπερηφάνεια και τελικά πίνει δηλητήριο.
Ο πυρήνας όμως παραμένει ο ίδιος: ο ίδιος παίρνει το δηλητήριο.
Πότε μπήκε ο Αλή Πασάς στην ιστορία του δηλητηρίου;
Αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο σημείο.
Στις παλαιότερες πηγές που ελέγξαμε δεν εντοπίσαμε μαρτυρία ότι ο Αλή Πασάς δηλητηρίασε τον Γεώργιο Μπότσαρη ή διέταξε τη δηλητηρίασή του.
Αργότερα όμως η διατύπωση αρχίζει να αλλάζει. Σε νεότερα κείμενα διαβάζουμε πλέον ότι πέθανε «κατ’ άλλους δηλητηριασθείς και κατ’ άλλους αυτοκτονώντας».
Η αλλαγή φαίνεται μικρή, αλλά δεν είναι:
«δηλητηρίασε τον εαυτό του» → «δηλητηριάστηκε».
Στη δεύτερη διατύπωση ο δράστης έχει χαθεί. Και κάποια στιγμή η αοριστία αυτή φαίνεται να μετατράπηκε στη βεβαιότητα ότι πίσω από το δηλητήριο βρισκόταν ο Αλή Πασάς.
Πότε ακριβώς έγινε αυτή η μετατόπιση δεν μπορέσαμε να το διαπιστώσουμε. Γι’ αυτό και δεν θα ήταν σωστό να κατασκευάσουμε μια εξήγηση που οι πηγές δεν μας δίνουν.
Πέθανε τελικά στο Βουργαρέλι;
Ούτε αυτό προκύπτει τόσο καθαρά όσο συχνά παρουσιάζεται.
Ο Περραιβός τεκμηριώνει την εγκατάσταση του Γεωργίου στο Βουργαρέλι. Στη συνέχεια όμως τον ακολουθεί στα Γιάννενα, στην εκστρατεία εναντίον του Σουλίου και στη μάχη στο Ραϊδοβούνι. Και ύστερα γράφει ότι λίγες ημέρες μετά τη μάχη πέθανε.
Πού ακριβώς; Δεν το λέει.
Και μέχρι στιγμής δεν εντοπίσαμε παλιά πηγή που να κατονομάζει ρητά το Βουργαρέλι ως τόπο του θανάτου του.
Έτσι δύο πληροφορίες που αρχικά ήταν διαφορετικές — εγκαταστάθηκε στο Βουργαρέλι και πέθανε λίγο αργότερα — φαίνεται ότι κάποια στιγμή ενώθηκαν σε μία: «πέθανε στο Βουργαρέλι».
Τι μένει τελικά από την ιστορία;
Η έρευνα ξεκίνησε από μια φαινομενικά βέβαιη πληροφορία: 1799 – Βουργαρέλι – δηλητηρίαση με εντολή του Αλή Πασά.
Οι παλαιότερες πηγές δεν μας επιτρέπουν να την επαναλάβουμε με την ίδια βεβαιότητα.
Το Βουργαρέλι τεκμηριώνεται ως τόπος εγκατάστασης, όχι όμως μέχρι στιγμής ως τόπος θανάτου. Το δηλητήριο αποτελεί πολύ παλιά παράδοση, αλλά οι παλιότερες μαρτυρίες μιλούν για αυτοδηλητηρίαση. Και το 1799 δημιουργεί σοβαρό χρονολογικό πρόβλημα, αφού ο Περραιβός τοποθετεί τον Γεώργιο εν ζωή στα γεγονότα του 1800.
Ίσως λοιπόν το ενδιαφέρον της ιστορίας να βρίσκεται όχι στην αντικατάσταση μιας βεβαιότητας από μια άλλη, αλλά στο να δούμε πώς μια αφήγηση αλλάζει καθώς περνά από πηγή σε πηγή.
Στη φωτογραφία το απόσπασμα της μαρτυρίας για τον θάνατο του Γεωργίου Μπότσαρη: «ἔπιεν ἐπίτηδες τό κώνειον». Χριστόφορος Περραιβός, Ιστορία του Σουλλίου και Πάργας, 1857.
Πηγές – Βιβλιογραφία
Περραιβός, Χριστόφορος, Ιστορία του Σουλίου και Πάργας, πρώτη έκδοση, Παρίσι, 1803.
Περραιβός, Χριστόφορος, Ιστορία του Σουλίου και Πάργας, Βενετία, 1815.
Περραιβός, Χριστόφορος, Ιστορία του Σουλίου και Πάργας, Αθήνα, 1857.
Gherardini, Carlo, Storia di Suli e di Parga, contenente la loro cronologia, le loro guerre e specialmente quelle de’ Sulioti con Ali-Bascià, principe della Grecia, Milano, Giovanni Silvestri, 1819.
Yéméniz, Eugène, La Grèce moderne. Héros et poètes, Paris, Michel Lévy Frères, 1859.