Μάστοροι από το Δίστρατο στο Ληξούρι της Κεφαλλονιάς για τα έργα μετά τους σεισμούς του 1953. Από αριστερά : Νίκος Παπανικολάου, Νίκος Δοσούλας, Θεόφιλος Πάλλας, Γιώργος Κόκκινος (από τα Ποτιστικά), Βασίλης Ντάλας και κάποιος Κεφαλλονίτης. (Πηγή : ΤΟ ΔΙΣΤΡΑΤΟ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΑΜΕ, Χ. Ντάλας, Αθήνα, 2008)
«Έστρωνε η Σαρακοστή κι άρχιζε μ’ αυτή η παστρική ζωή : δουλειά και φρονιμάδα….. Οι γιορτές είχαν περάσει και μ’ αυτές μαζί και τα γλέντια του χειμώνα. Τώρα στο χωριό σεργιάνιζε η άκαρδη «Διώχνω» με τη σκούπα….Έτσι είχαν βαφτίσει τη φευγάλα «Διώχνω». Τη φαντάζονταν γριά, κακιά, στριμμένη…άμα έρχονταν η μέρα της, ξύπναγε πρωί – πρωί. Άρπαζε τη σκούπα κι έφερνε γύρω το χωριό. Απ’ τα χέρια της κανένας δεν μπορούσε να γλυτώσει….».
Η Διώχνω, γριά κακιά που όλοι την αποστρέφονταν όπως τη χολέρα ή την πανούκλα, γύριζε και μάζευε με τη σκούπα της μαστόρους και μαστορόπουλα. Στα χωριά θα έμεναν μόνο οι γυναίκες, τα παιδιά, οι γέροι κι ο παπάς. Με ορμητήρια τα χωριά τους, τα μαστοροχώρια, οι τεχνίτες ανέπτυσσαν μια αξιοσημείωτη επαγγελματική κινητικότητα, έναν επαγγελματικό νομαδισμό, που εντυπωσιάζει αν σκεφτεί κανείς τις δυσκολίες και τους κινδύνους των ταξιδιών τότε, σ’ έναν ευρύτερο γεωγραφικό ορίζοντα.
Οι πλανόδιοι τεχνίτες – χτίστες ή κουδαραίοι (κούδα = πέτρα, κουδάρης= ο άνθρωπος της πέτρας, ο μάστορας) – ήταν άτυπα οργανωμένες ομάδες, παρέες ή μπουλούκια ή κομπανίες ή τσούρμα και αποτελούνταν από τέσσερις μαστόρους, ένα ή δύο πελεκάνους, δυο-τρεις νταμαρτζήδες για να βγάζουν την πέτρα στο νταμάρι, καθώς και τρία ως πέντε παιδιά για τη μεταφορά της πέτρας και της λάσπης. Τα μαστορόπουλα, που πολλές φορές δεν ήταν ούτε δεκάχρονα, υπέφεραν στη δουλειά.
«Τον πήραν τον Κολιό, τον πήραν οι μαστόροι,
Παιδί απ’ το σκολειό, να μάθει πηλοφόρι», γράφει ο Γιώργος Κοτζιούλας.
Η συγκρότηση της ομάδας στηριζόταν κατά κανόνα στις συγγενικές σχέσεις. Συχνά το μπουλούκι συγκροτούνταν από τον πρωτομάστορα για ένα μόνο ταξίδι, δεν είχε μόνιμο χαρακτήρα. Συνήθως διαρκούσε από το Μάρτη μέχρι τα τέλη Οκτώβρη. Ο τρόπος ζωής τους ήταν κοινοβιακός : οργάνωναν από κοινού τη διατροφή τους, τη στέγασή τους, την μεταφορά των πραγμάτων τους. Τα μέλη ήταν ισότιμα και μη και η αμοιβή των ισότιμων ήταν ανάλογη με τα κέρδη, ενώ των μη ισότιμων με το μερίδιο. Κάθε χτίστης, εκτός απ’ τα σκεπάσματά τυου και τα ρούχα του, έπρεπε να έχει και τα δικά του σύνεργα : σφυρί, μυστρί, κοπίδια, χτένια, γωνία, ζύγι, αλφάδι, κορδέλα. Ο πρωτομάστορας θα φρόντιζε για τις βαριές, τις βαριοπούλες, λοστούς, παραμάνες, κασμάδες, τενεκέδες, κοπάνες κ.λ.π.
Ορόσημο της έναρξης των ταξιδιών ήταν το τέλος της Αποκριάς, όταν άνοιγαν οι ορεινοί, ημιονικοί κυρίως, δρόμοι. Τη ημέρα της αναχώρησης ήταν έτοιμοι πρωί – πρωί. Συχνά οι μάστοροι είχαν δικά τους ζώα. Αν υπήρχε η δυνατότητα, πήγαιναν καβάλα τη συχνά πολυήμερη και κοπιαστική διαδρομή, ενώ τα μαστορόπουλα βάδιζαν πάντοτε πεζή.
Ποικίλα ήταν τα έθιμα, οι προλήψεις και οι δεισιδαιμονίες της αναχώρησης, που γίνονταν κατά τρόπο μαγικό για το καλό ποδαρικό του μάστορα που φεύγει. Αυτό λοιπόν το πρωί, συγγενείς, φίλοι και γείτονες τους συνόδευαν μέχρι την άκρη του χωριού, εκεί όπου αυτό διακρίνεται για τελευταία φορά. Το μέρος αυτό, ως τοπωνύμιο, συμπυκνώνει και συμβολίζει την ψυχολογική και κοινωνική διάσταση που έχει η ξενιτιά : Κλαψόδεντρο, Κλαψοχώραφο, Ντέρτι, Πικροκέρασος, Ανάθεμα. Εκεί γινόταν ο σκληρός αποχωρισμός. «Καλή αντάμωση, στο καλό….» Βουρκωμένα μάτια…Στο γυρισμό στο σπίτι, αυτοί που έμεναν, ράντιζαν την αυλή με νερό για καλό δρόμο…
Έχοντας να ξεπεράσουν ένα σωρό αντιξοότητες, δημιούργησαν δικούς τους μηχανισμούς άμυνας : ιδιόρρυθμες επαγγελματικές συνήθειες και μια ιδιότυπη γλώσσα – διάλεκτο, τα κουδαρίτικα ή σκορδαρίτικα ή μαστορικά – που μιλούσαν μεταξύ τους για να συνεννοούνται και να μην καταλαβαίνουν λεξούλα τα αφεντικά τους. Στον ανταγωνισμό τους με την κοινωνία, την εξουσία και το αφεντικό επινόησαν την συνθηματική γλώσσα σαν μέσο αμυντικό και συγχρόνως επιθετικό. Στις ιδιαίτερες συνεννοήσεις τους, για διόρθωση κάποιου τεχνικού σφάλματος, παράλειψης ή κακοτεχνίας, για απόκρυψη επαγγελματικών μυστικών, για τα κοινά συμφέροντα ανέπτυξαν το μυστικό κώδικα επικοινωνίας, με συνοπτικό τηλεγραφικό ύφος, μια γλώσσα με φτωχό λεξιλόγιο που δεν ξεπερνά τις 500 λέξεις και που αναφέρονται κυρίως στις έννοιες του χρήματος, της τροφής, στις σχέσεις μαστόρων – ιδιοκτήτη, στα οικοδομικά υλικά καθώς και στη γυναίκα και στις σεξουαλικές σχέσεις….. (Συνεχίζεται). [Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004]
Στη φωτογραφία από το ίδιο βιβλίο ” 1930 – Από αριστερά ο Θεοχάρης Σκλιβανίτης και οι βοηθοί του”.
Απόσπασμα με κουδαρίτικο λεξιλόγιο από το ίδιο δημοσίευμα….
9 Αυγούστου 1953 : Αλέξανδρος Σκούρας, Χρ. Παπαγεωργίου, Δημ. Κολοβός, Θωμάς Σκούρας, Βασίλειος Φλυτούρης, Ανδριανός Νάσης, Δημ. Μουστάκας, Αχιλλέας Κέφης, Χαρίλαος Κωστούλας (τέρμα), Σπύρος Ζαγαλίκης, κ.α. (Η φωτογραφία είναι από το αρχείο Δ. Κολοβού – Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
1944 – Υπαίθριος αργαλειός στην Ήπειρο. Από τις ελάχιστες φωτογραφίες που βλέπουμε αργαλειό τοποθετημένο στο έδαφος. Ωστόσο, αν σκεφτούμε ότι πολλά σπίτια κάηκαν από τους Ιταλούς και τους Γερμανούς και οι άνθρωποι έχασαν όλο το βιός τους, δεν είναι παράξενο που έστησαν έναν υπαίθριο αργαλειό.
Η φωτογραφία του Νεοζηλανδού Τομ Μπαρνς, συνδέσμου του ΕΔΕΣ, είναι από τη Συλλογή του Μίμη Χριστοφιλάκη.
Ο πληθυσμός στα χωριά των Τζουμέρκων στις παραμονές του πολέμου του 1940, ήταν κατανεμημένος σύμφωνα με τον πίνακα που ακολουθεί…(Πηγή : ΕΣΥΕ, Αποτελέσματα απογραφής 1940, όπως δημοσιεύτηκε στην διδακτορική διατριβή ΟΙ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΙ ΤΟΥ ΕΔΕΣ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Βαγγέλης Τζούκας, Αθήνα, 2003)
Νίκος Ζέρβας – Αντιστράτηγος ε.α. Ο νεότερος αντάρτης που έλαβε μέρος στην επιχείρηση στον Γοργοπόταμο, μόλις 15 χρονών. Ήταν γιός του Αλέξανδρου Ζέρβα και ανιψιός του Ν. Ζέρβα. Ο Στέργιος Βούλγαρης κάνει αναφορά στον Νίκο Ζέρβα στο βιβλίο του Ο ΓΟΡΓΟΠΟΤΑΜΟΣ, στη σελίδα 50. Γράφει χαρακτηριστικά : “Το έβδομο και τελευταίο τμήμα με αρχηγό τον Αλέκο Ζέρβα (αδελφό του Στρατηγού) και τους υπόλοιπους αντάρτες του ΕΔΕΣ, αποτελούσε το τμήμα εφεδρείας, που όταν χρειάστηκε μας έστειλε στην πρώτη γραμμή τους αντάρτες Νίκο Ζέρβα (ανεψιό του Στρατηγού), Παντελή Κωτσάκη και Γιώργο Αρβανίτη.
Στη φωτογραφία ο νεαρός Νίκος Ζέρβας δεξιά. Η φωτογραφία είναι από το αρχείο του Γιώργου Σιούλα.
27-1-43
ΤΟ ΠΡΩΙ ΠΟΥ ΓΥΡΙΣΑΜΕ ΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ ΒΡΙΣΚΟΥΜΕ ΤΟΝ ΗΡΑΚΛΗ ΠΕΤΜΕΖΑ(ΝΙΚΗΤΑ) ΑΡΡΩΣΤΟΝ. ΤΗΝ 10ην ΩΡΑΝ ΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΒΟΥΛΓΑΡΕΛΙ Ο ΑΝΤ/ΧΗΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΕΠΙΛΑΡΧΟΣ ΑΓΟΡΟΣ ΓΕΩΡ., ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΣΥΝΕΖΗΤΗΣΕ ΕΠΙ ΜΑΚΡΟΝ. Ο ΑΓΟΡΟΣ ΟΡΙΖΕΤΑΙ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΗΣ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ. ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΑΕΡΟΠΛΑΝΑ ΕΙΣ ΜΕΣΟΠΥΡΓΟΝ ΜΕ ΙΜΑΤΙΣΜΟΝ ΚΑΙ ΥΠΟΔΗΣΙΝ._
28-1-43
ΤΗΝ 11ην ΩΡΑΝ ΑΝΑΧΩΡΗΣΑΜΕΝ ΔΙΑ ΜΕΣΟΠΥΡΓΟΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΑΝΟΜΗΝ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ. ΕΙΣ ΜΕΓΑΛΟΧΑΡΗΝ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ Ο ΝΙΚΗΤΑΣ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΑΡΡΩΣΤΟΣ ΤΗΝ 13ην ΩΡΑΝ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΚΑΙ ΚΑΤΑΛΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΙΑΤΡΟΥ ΚΟΣΜΑ ΘΕΟΦ.. ΕΙΣ ΜΕΣΟΠΥΡΓΟΝ ΗΣΑΝ ΚΑΙ ΟΙ ΑΓΓΛΟΙ ΟΙ ΟΠΟΙΟΙ ΕΠΕΒΛΕΠΑΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΣΥΛΛΟΓΗΝ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ. ΕΙΣ ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΚΟΣΜΑ ΜΑΣ ΕΓΕΝΕΤΟ ΨΥΧΡΟΤΑΤΗ ΥΠΟΔΟΧΗ ΥΠΟ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΟΣ ΤΟΥ. ΤΣΙΓΚΟΥΝΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΥΠΕΡΤΑΤΟ ΒΑΘΜΟ Η ΟΠΟΙΑ ΣΥΝΙΣΤΟΥΣΕ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΟ ΝΕΡΟ ΑΚΟΜΑ. Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΕΝΑΝΤΙ ΗΜΩΝ ΘΑ ΜΕΙΝΗ ΑΛΗΣΜΟΝΗΤΟΣ.ΕΠΙΒΑΛΛΕΤΑΙ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΑ ΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΔΙΕΥΘΥΝΕΙ. ΑΠΟ ΤΗΝ ΘΕΣΣΑΛΙΑΝ ΕΡΧΟΝΤΑΙ Ο
ΥΠ/ΓΟΣ ΡΑΙΟΣ ΧΡ.,Ο ΝΙΚ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΚΑΙ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΣΕΡΕΤΗΣ._
29-1-43
ΑΧΙΖΕΙ Η ΔΙΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ ΤΟ 1/3 ΠΡΟΟΡΙΖΕΤΑΙ ΔΙΑ ΤΟ Ε.Α.Μ. ΕΥΡΥΤΑΝΙΑΣ ΚΑΤ ΕΝΤΟΛΗΝ ΤΟΥ Σ.Δ..Α.. ΔΟΥΛΕΙΑ ΚΟΥΡΑΣΤΙΚΗ. ΟΡΚΟΜΩΣΙΑ ΤΟΥ ΥΠ/ΓΟΥ ΡΑΙΟΥ ΧΡ. ΕΙΣ ΤΟΝ ΣΥΝΔΕΣΜΟΝ. ΔΙΑ ΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟΝ ΑΝΑΧΩΡΕΙ ΜΕΤΑ ΟΜΑΔΟΣ Ο ΑΛΕΞ. ΖΕΡΒΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜ. ΖΗΚΟΥ ΓΙΑ ΝΑ ΟΡΓΑΝΩΣΟΥΝ ΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΝ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ._
30-1-43
Η ΔΙΑΝΟΜΗ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΟΝ. ΤΟ ΑΠΟΓΕΥΜΑ ΕΡΧΕΤΙΑΙ Ο ΣΥΝ/ΧΗΣ EDDIE ΑΠΟ ΤΟ ΒΕΛΕΤΖΙΚΟ ΟΠΟΥ ΕΙΧΕΝ ΠΑΡΑΜΕΙΝΗ ΩΣ ΑΡΡΩΣΤΟΣ. ΕΞΑΩΡΟΣ ΣΥΖΗΤΗΣΙΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΡΧΗΓΟΝ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΔΙΑΝΥΚΤΕΡΕΥΕΙ ΕΙΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΑ ΟΠΟΥ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΗΝ ΣΥΖΗΤΗΣΙΝ ΜΕ ΤΟΝ EDDIE. ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΕΧΕΤΑΙ ΚΑΙ ΑΛΛΟ ΑΕΡΟΠΛΑΝΟΝ._
31-1-43
ΛΟΓΩ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΟΝΤΟΣ ΑΠΟΦΑΣΙΖΟΜΕΝ ΝΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΗΣΩΜΕΝ ΤΗΝ ΕΔΡΑ ΜΑΣ ΕΙΣ ΑΥΛΑΚΙ ΑΝΤΙ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΥΡΓΟΥ. ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ ΤΗΝ 11,50΄ ΔΙΑ ΑΥΛΑΚΙ ΚΑΙ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΤΗΝ 15,00΄. ΚΑΤΑΛΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΟΦ.ΡΟΚΟΦΥΛΟΥ. ΔΙΑΤΑΣΣΟΜΕΝ ΤΗΝ ΜΕΤΑΦΟΡΑΝ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΕΙΣ ΤΟ ΑΥΛΑΚΙ._
1-2-43
ΠΑΡΑΜΕΝΟΜΕΝ ΟΛΗΝ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΕΙΣ ΤΟ ΑΥΛΑΚΙ ΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΟΙ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΝ ΚΑΙ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΙΝ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ, ΕΙΣ ΤΗΝ ΟΡΚΟΜΩΣΙΑΝ ΤΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ ΤΟΥ ΑΥΛΑΚΙΟΥ ΚΑΙ ΤΑΣ ΕΠ.ΕΘ.ΑΓΩΝΟΣ. ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΕΡΧΕΤΑΙ Ο ΝΙΚΗΤΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΝΙΚΟΛΑΙΔΗ. ΕΙΧΕ ΓΙΝΕΙ ΚΑΛΑ._
2-2-43
ΤΗΝ 11,30΄ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ ΔΙΑ ΤΑ ΒΡΟΒΙΑΝΑ ΟΠΟΥ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΤΗΝ 14,30΄. ΘΕΡΜΗ ΥΠΟΔΟΧΗ. ΩΜΙΛΗΣΕ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΘΕΝΤΑΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣ. ΚΑΤΑΛΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΠΑΓΙΩΡΓΗ ΡΟΙΔΗ,ΠΟΛΥ ΚΑΛΟΥ ΠΑΤΡΙΩΤΟΥ. Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΔΙΔΕΙ ΟΔΗΓΙΑΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΠΙΤ. ΕΘΝ. ΑΓΩΝΟΣ._
3-2-43
ΤΗΝ 10,30΄ΩΡΑΝ ΓΙΝΕΤΑΙ Η ΟΡΚΟΜΩΣΙΑ ΤΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ ΕΦ. ΟΜΑΔΟΣ ΒΡΑΒΙΑΝΩΝ.. ΤΗΝ 12,00΄ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ ΔΙΑ ΣΑΚΑΡΕΤΣΙ ΟΠΟΥ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΥΠΟ ΡΑΓΔΑΙΑΝ ΒΡΟΧΗΝ ΚΑΙ ΧΑΛΑΖΑΝ ΤΗΝ 16,30΄.ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΜΑΣ ΕΠΕΦΥΛΑΣΣΟΥΝ ΘΕΡΜΟΤΑΤΗΝ ΥΠΟΔΟΧΗΝ ΜΕΧΡΙ ΣΥΓΚΙΝΗΣΕΩΣ. ΜΑΣ ΠΡΟΣΕΦΩΝΗΣΕ Ο ΠΑΠΑ ΚΩΣΤΑΣ ΜΑΤΣΟΥΛΑΣ. ΚΑΤΑΛΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΠΕΡΙΠΟΙΗΘΗΚΕ ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ._
4-2-42
ΤΟ ΜΕΣΗΜΕΡΙ ΕΓΕΥΜΑΤΙΣΑΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΚΩΝ.ΒΡΑΖΟΥ. ΑΝΑΧΩΡΗΣΙΣ ΤΟΥ ΝΙΚΗΤΑ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΝΙΚΟΛΑΙΔΗ ΔΙΑ ΤΑΣ ΑΘΗΝΑΣ. ΤΟ ΑΠΟΓΕΥΜΑ ΓΙΝΕΤΑΙ Η ΟΡΚΟΜΩΣΙΑ ΤΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ ΤΗΣ ΟΜΑΔΟΣ ΠΕΡΔΙΚΑΚΙΟΥ. ΤΗΝ 17ην ΩΡΑΝ ΒΑΠΤΙΖΩ ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΑΚΙ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΟΥ ΓΡΕΤΖΕΛΟΥ ΟΝΟΜΑΣΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΚΑΤ ΕΠΙΘΥΜΙΑΝ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ. ΔΙΑΝΥΚΤΕΡΕΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΣΕΡΑΦΕΙΜ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ._
Στη φωτογραφία «1943 – Ο Ζέρβας στα όρη του Βάλτου κατά τις μάχες με τους Ιταλούς». Η φωτογραφία είναι από το αρχείο του Σταύρου Κωτσάκη (γιού του Παντελή Κωτσάκη ο οποίος και καθαρόγραψε το ημερολόγιο του πατέρα του) όπως δημοσιεύτηκε στην ομάδα ΟΡΕΙΝΟΣ ΒΑΛΤΟΣ – ΙΣΤΟΡΙΑ. Επεξεργασία φωτογραφίας από τους αδελφούς Παππά.
Πριν λίγο καιρό έφτασαν στα χέρια μας κάποιες φωτογραφίες ανάμεσα στις οποίες υπήρχε και μια φωτογραφία που είχαμε αναρτήσει παλιότερα από το ιστολόγιο του Γιάννη Καλπούζου με τίτλο «Themolo bridge below Neokhori” και για την οποία τότε ζητούσαμε πληροφορίες, χωρίς όμως κανένα αποτέλεσμα. Οι φωτογραφίες συνοδεύονταν από την ένδειξη «R. W. Holtermann, ΣΚΟΥΦΑΣ, 1930». Μη έχοντας κανένα άλλο στοιχεία και θέλοντας να μάθουμε περισσότερα για το υλικό αυτό, ξεκινήσαμε την έρευνά μας από τον Σύλλογο ΣΚΟΥΦΑΣ, όμως κανείς δεν γνώριζε ούτε ποιος τις έστειλε, ούτε που βρίσκονται αυτές οι φωτογραφίες. Αναζητώντας πληροφορίες στα τεύχη του περιοδικού ΣΚΟΥΦΑΣ, όπου στο τέλος καταγράφονται οι τυχόν δωρεές στον Σύλλογο, βρήκαμε ότι ο 2007, κάποια κυρία με το όνομα Sally Holtermann είχε δωρίσει στον Σύλλογο ένα cd με φωτογραφίες του πατέρα της για την Άρτα.
Ξεκινήσαμε λοιπόν μια αναζήτηση με το επίθετο Holtermann στο διαδίκτυο και στείλαμε μηνύματα σε άγνωστους ανθρώπους στο εξωτερικό με αυτό το επίθετο με την ελπίδα όχι μόνο να μάθουμε την ιστορία πίσω από τις φωτογραφίες αλλά να τις ζητήσουμε εκ νέου σε καλύτερη ποιότητα. Τελικά, μετά από κάποιο διάστημα υπήρξε ανταπόκριση από την κυρία Sally Holtermann, από την Μεγάλη Βρετανία. Πράγματι αυτές οι φωτογραφίες ανήκαν στον πατέρα της ο οποίος το 1931 είχε επισκεφτεί την Άρτα και την ευρύτερη περιοχή, ως μέλος μιας ομάδας τοπογράφων. Η κυρία Holtermann, απόφοιτος του London School of Economics, με την ευγένεια και την γενναιοδωρία που την διακρίνει, θεώρησε σωστό κάποια στιγμή να φέρει το υλικό αυτό στην Άρτα και έτσι το 2007 επισκέφτηκε την Άρτα και παρέδωσε ένα cd με τις φωτογραφίες του πατέρα της στον Μ/Φ Σύλλογο ΣΚΟΥΦΑΣ.
Μας γράφει χαρακτηριστικά η κυρία Holtermann : «Όταν πέθανε ο πατέρας μου, το άλμπουμ κατά κάποιον τρόπο κατέληξε στον αδερφό μου, John Holtermann. Κάποια στιγμή, ίσως γύρω στο 2000, άρχισα να σκέφτομαι ότι θα ήταν ωραίο για την Άρτα αν μπορούσαμε να δώσουμε το άλμπουμ σε έναν οργανισμό εκεί, όπου ίσως θα υπήρχε ενδιαφέρον για ένα κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας τους. Μετά από λίγο καιρό, η κουνιάδα μου σκάναρε τις φωτογραφίες για μένα και ο αδερφός μου μου τις έδωσε σε ένα CD όταν επισκέφτηκαν και οι δύο το Λονδίνο. Τα αρνητικά είχαν χαθεί πολύ καιρό πριν, και οι εκτυπώσεις στο φωτογραφικό άλμπουμ ήταν μικροσκοπικές, επομένως η ποιότητα ήταν μέτρια. Τώρα φαίνεται ότι έχει χαθεί και το αρχικό άλμπουμ, οπότε η ποιότητα δεν μπορεί να βελτιωθεί με μια νέα σάρωση.
Ήρθα σε επαφή με τον Πολιτιστικό Σύλλογο ΣΚΟΥΦΑΣ στην Άρτα, με τη βοήθεια μιας φίλης η οποία ζούσε στην Αθήνα, μέσω του Γιώργου Λαβδαριά. Με μια άλλη φίλη φτάσαμε στην Άρτα τον Μάιο του 2007. Συναντηθήκαμε με τον Γιώργο και μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου και ήταν πολύ φιλόξενοι.
Μείναμε στην Άρτα άλλες 3/4 μέρες. Αγαπήσαμε την Άρτα και περάσαμε πολλές ώρες καθισμένοι κάτω από το τεράστιο δέντρο δίπλα στη διάσημη γέφυρα, πίνοντας φρεσκοστυμμένο χυμό πορτοκαλιού και κάνοντας πικνίκ δίπλα στη βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας της Παρηγορήτισσας. Εκείνη την εποχή, η εκκλησία ήταν κλειστή για το κοινό και φαινόταν σαν να μπορούσε να πέσει ανά πάσα στιγμή. Ελπίζω ότι έκτοτε έχει αποκατασταθεί πλήρως. Κοιτάζοντας τώρα τις εικόνες στο Διαδίκτυο, μπορώ να δω τι υπέροχα πράγματα χάσαμε μέσα από το εσωτερικό της. Στη συνέχεια οδηγήσαμε βόρεια στο Ζαγόρι και απολαύσαμε το περπάτημα και τα αγριολούλουδα στα βουνά, πριν οδηγήσουμε πίσω στην Ηγουμενίτσα και πάρουμε το πλοίο για την Ιταλία. Για μένα αυτό ήταν ένα πολύ αξέχαστο ταξίδι και με συνέδεσε με τον πατέρα μου με έναν τρόπο που δεν είχα ξαναζήσει».
Ωστόσο η κυρία Holtermann δεν γνώριζε τίποτε παραπάνω σχετικά με το ταξίδι του πατέρα της στην Άρτα. Από τις φωτογραφίες είναι προφανές ότι ο κύριος Holtermann είχε έρθει στην Άρτα ως μέλος μιας ομάδας που είχε στείλει εκείνη την εποχή η εταιρεία ΒOOT, για την καναλοποίηση των ποταμών στον κάμπο της Άρτας και της Πρέβεζας. Ο όρος «καναλοποίηση» χρησιμοποιείται για να περιγράψει την πρακτική της ευθυγράμμισης των οχθών ενός ποταμού, κατασκευάζοντας αναχώματα, τοιχώματα, επιχωματώσεις ή ακόμα μεγαλώνοντας το βάθος και το πλάτος του. Έτσι θεωρητικά μεγαλώνει η ικανότητα του ποταμού να συγκρατεί το περίσσιο νερό της πλημμύρας. Κι επειδή, όπως όλοι γνωρίζουμε, ο κάμπος της Άρτας μαστίζονταν από τις πλημμύρες του Άραχθου και του Λούρου, η καναλοποίηση των ποταμών θα ήταν ένα έργο πνοής για την περιοχή. Με αυτή τη σκέψη στο μυαλό μας ήρθαμε σε επαφή με τον κ. Νίκο Καράμπελα, Πρόεδρο του Ιδρύματος «Ακτία Νικόπολης», ο οποίος επιβεβαίωσε το σκεπτικό μας, καθώς παρόμοιες φωτογραφίες υπάρχουν στο αρχείο του Ιδρύματος, προερχόμενες από την βρετανική εταιρεία HENRY BOOT.
Η κυρία Holtermann μοιράστηκε μαζί μας κάποια βιογραφικά στοιχεία του πατέρα της, δίνοντάς μας την δυνατότητα να μάθουμε περισσότερα για τον άνθρωπο πίσω απ’ τον φακό : «Ο Ρίτσαρντ Γουίλιαμ Χόλτερμαν είχε γεννηθεί το 1905 σε μια φτωχή οικογένεια στο Λονδίνο. Μετά την ολοκλήρωση του σχολείου, παρακολούθησε το νυχτερινό σχολείο και προκρίθηκε ως τοπογράφος. Το 1931 ήρθε με μια ομάδα Βρετανών τοπογράφων, διορισμένων από την εταιρεία Henry Boot, στην Άρτα. Ήταν πάντα δεινός ερασιτέχνης φωτογράφος και τράβηξε πολλές φωτογραφίες σε αυτό το ταξίδι, κι έτσι έφτιαξε ένα άλμπουμ με εκτυπώσεις και με λεζάντες από το ταξίδι του στην περιοχή. Στη συνέχεια συνέχισε μια μακρά καριέρα ως επιθεωρητής/ επιμετρητής ποσοτήτων, εργαζόμενος για το War Office κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, και στη συνέχεια ως διευθυντής της κατασκευαστικής εταιρείας J. M. Jones, στο Maidenhead του Berkshire, μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1970. Πέθανε το 1971».
Αυτή είναι με λίγα λόγια η ιστορία πίσω απ’ τις φωτογραφίες που θα παρουσιάσουμε εν καιρώ σ’ αυτή την κατηγορία. Έχει περάσει βέβαια σχεδόν ένας ολόκληρος αιώνας από τότε, γι’ αυτό η συνδρομή σας όσον αφορά πληροφορίες για τις φωτογραφίες θα είναι πολύτιμη….
Επιμέλεια κειμένου : Αναστασία Γ. Καρρά
Στη φωτογραφία ο Ρίτσαρντ Γουίλιαμ Χόλτερμαν το 1935 – Richard William Holtermann in 1935. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν – Photo Courtesy of the Holtermann Family)
The Story of an Album….
Some time ago some photos came into our hands, among which there was a photo that we had previously posted from the blog of Yannis Kalpouzos, entitled “Themolo bridge below Neokhori” and for which we were asking for information at the time, but to no avail. The photographs were accompanied by the notation “R. W. Holtermann, SKOUFAS, 1930”. Having no other information and wanting to know more about this material, we started our investigation from the SKOUFAS Association, but no one knew either who sent them, or where these photos are located. Looking for information in the issues of the SKOUFAS magazine, where any donations to the Association are recorded, we found that in 2007, a lady named Sally Holtermann had donated a CD with her father’s photos for Arta.
So we started a “Holtermann” last name search online and messaged unknown people overseas with that last name in hopes of not only learning the story behind the photos but re-requesting them in better quality. Finally, after some time there was a response from Sally Holtermann, from Great Britain. In fact, these photos were taken by her father who in 1931 had visited Arta and the wider area, as a member of a group of surveyors. Sally Holtermann, a graduate of the London School of Economics, with the kindness and generosity that distinguishes her, thought it right to bring this material to Arta and so in 2007 she visited Arta and delivered a CD with her father’s photos to the Cultural Association of SKOUFAS.
Mrs. Holtermann writes to us characteristically: “When my father died, the album ended up with my brother, John Holtermann. At some point, maybe around 2000, I started thinking that it would be nice for Arta if we could give the album to an organisation there, where maybe there would be an interest in a piece of their modern history. My sister-in-law scanned the photos for me and my brother gave them to me on a CD when we were both visiting London. The negatives had been lost a long time before, and the prints in the photograph album were tiny, so the quality was modest. Now it seems that the original album is also lost, so the quality cannot be improved by a new scan.
I got in touch with the SKOUFAS Cultural Association in Arta, with the help of an English friend who lived in Athens, and Giorgos Lavdarias. With another English friend I went to Arta in May 2007. We met George and members of the Cultural Association and they were very welcoming.
We stayed in Arta for three days. We loved the town and we spent many hours sitting in the shade of a huge tree next to the famous bridge, drinking freshly squeezed orange juice, and having picnics by the Byzantine church of Panagia Parigoritissa. At the time, the church was closed to the public and looked as though it might fall down at any moment. I hope it has since been fully restored. Looking at the pictures online now, I can see what wonderful things we missed inside. We then drove north into the Zagori mountains and enjoyed walking and wildflowers before driving back to Igoumenitsa and catching the ferry to Italy. For me this was a very memorable trip and it connected me with my father in a way I had never experienced before.”
However, Mrs. Holtermann knew nothing more about her father’s trip to Arta. From the photographs it is obvious that Mr. Holtermann had come to Arta as part of a team sent at that time by the HENRY BOOT company, for the canalization of the rivers in the plain of Arta and Preveza. The term “channelization” is used to describe the practice of straightening the banks of a river by building dykes, walls, embankments, or even increasing its depth and width. This theoretically increases the river’s ability to hold excess flood water. And since, as we all know, the plain of Arta was plagued by the floods of the Arachtos and the Louros, the canalization of the rivers would be a vital project for the region. With this thought in mind, we got in touch with Mr. Nikos Karabelas, President of the “Aktia Nikopolis” Foundation, who confirmed our reasoning, as there are similar photos in the Foundation’s archive, coming from the British company HENRY BOOT.
Mrs. Holtermann shared with us some biographical information about her father, enabling us to learn more about the man behind the lens: “Richard William Holtermann was born in 1905 to a poor family in London. After finishing school, he attended evening classes and qualified as a surveyor. In 1931 he came with a group of British surveyors to Arta. He was always a keen amateur photographer and he took many photos on this trip, and afterwards made an album of prints with captions He then went on to a long career as a quantity surveyor working for the War Office during the Second World War, and then as a manager of the J. M. Jones Construction Company, Maidenhead, Berkshire, until his retirement in 1970. He died in 1971″.
This, in a few words, is the story behind the photos that we will present in due course. Of course, almost a full century has passed since then, so your input on the photos would be greatly appreciated….
Translation in English by Anastasia Karra
Στη φωτογραφία “Η Σάλλυ Χόλτερμαν με τον πατέρα της το 1951 – Sally Holtermann with her father in 1951” (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν – Photo Courtesy of the Holtermann Family)
Φωτογραφία της μεγάλης καμάρας της γέφυρας της Άρτας. (Πηγή : Α. Ορλάνδος, Η γέφυρα της Άρτης, Α.Β.Μ.Ε. Β΄, 1936 – Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία)
Δίπλωμα απονομής στρατιωτικής σύνταξης σε στρατιώτη, κάτοικο της περιοχής του Βουργαρελίου, πληρωτέα από 9ης Δεκεμβρίου 1921 και αποτελούμενη “εκ δραχμών 15”. (Πηγή : Αρχείο Ευστρ. Πατσιαλιά, Δικηγορικό Γραφείο Μιχάλη Νικολάου)
