Ένα σχόλιο που πρέπει να κάνουμε εδώ πριν αναφερθούμε στα οθωμανικά κτίρια στην Άρτα, είναι η διάκριση ανάμεσα στα τζαμιά τα οποία περιγράφει ο Εβλιγιά χρησιμοποιώντας τους όρους “camii“ και “Masjid“. Στα αραβικά, τόσο το «camii» και το «Masjid» (στα Τουρκικά mescit) αναφέρονται σε ένα τζαμί, το οποίο είναι τόπος λατρείας για τους μουσουλμάνους. Ο όρος “camii” χρησιμοποιείται πιο συχνά και αναφέρεται σε ένα μεγαλύτερο και πιο σημαντικό τζαμί, που συνήθως διαθέτει τρούλο και μιναρέδες. Είναι συχνά το κεντρικό τζαμί σε μια πόλη ή ένα εξέχον τζαμί σε μια γειτονιά όπου γίνονται οι προσευχές της Παρασκευής.
Από την άλλη πλευρά, το “masjid” είναι ένα μικρότερο τζαμί ή αίθουσα προσευχής, που συνήθως βρίσκεται σε τοπικές κοινότητες, γειτονιές και όπου οι πιστοί μπορούν να προσευχηθούν κι άλλες μέρες κατά μονάς. Στην εργασία χρησιμοποιήθηκαν οι όροι «τζαμί» για την αντίστοιχη λέξη «camii» και «μεστζίτ» για τη λέξη «Masjid» του κειμένου. «Η λέξις «μεστζίτ», προφερόμενη εις τινας αραβικάς διαλέκτους (π.χ. εν Αιγύπτω) και «μασγκίτ», παρελήφθη εις τα κείμενα των ημετέρων βυζαντινών ιστορικών ως «μασγίδιον», γράφει ο Μοσχόπουλος.” “Το mescit είναι ο όρος για ένα μικρό τζαμί, που δεν χρησιμοποιείται για την επίσημη προσευχή της Παρασκευής, αλλά χρησιμεύει για καθημερινή χρήση. Έτσι, δεν διαθέτει άμβωνα, αλλά μόνο «mihrab», δηλαδή την ειδική εσοχή που χρησιμοποιείται για να υποδείξει την κατεύθυνση της προσευχής προς τη Μέκκα”. (Petersen 1996).
Συνολικά στην Άρτα ο Εβλιγιά μας περιγράφει τα παρακάτω οθωμανικά κτίρια :
– 15 τζαμιά, 6 μεγάλα (Cami) και 9 μικρά (Mescid)
– 3 ιεροδιδασκαλεία (Medrese)
– 5 γραμματοδιδασκαλεία (mektep)
– 3 μοναστήρια (Tekiye & Zawiya). Ο τεκές ήταν ένα μοναστηριακό συγκρότημα, που σχετίζεται με μια ισλαμική μοναστική αδελφότητα, τους ονομαζόμενους Δερβίσηδες, που ήταν φορείς και εκφραστές του ισλαμικού μυστικισμού και προωθούσαν τον εξοθωμανισμό των περιφερειών και των αστικών τόπων. Οι δραστηριότητες των Δερβίσηδων ενισχύονταν από την κεντρική κυβέρνηση για την ίδρυση τεκέδων στις πρόσφατα κατακτημένες περιοχές, με παροχές εκτάσεων γης, φορολογικές απαλλαγές στο πλαίσιο της κοινωφελούς και αγαθοεργούς δραστηριότητάς τους και για τη λειτουργία των διάφορων ευαγών ιδρυμάτων. Ο τεκές περιλάμβανε έναν χώρο για προσευχή, δηλαδή ένα τζαμί, ένα ιερό, π.χ. ένα ταφικό μνημείο, ένα θρησκευτικό σχολείο, χώρους διαμονής για σπουδαστές και επισκέπτες, προσκυνητές και ταξιδιώτες (Petersen 1996).
– 1 Χάνι (Han/Khan) για οποίο ο Εβλιγιά προσδιορίζει το σημείο όπου βρίσκονταν : ακριβώς έξω από το κάστρο της Άρτας, απέναντι από το παλάτι του Βαγιαζήτ. «Τα οθωμανικά χάνια των πόλεων (han) ήταν συνήθως ένα κτίριο που συνδύαζε τη λειτουργία του ξενώνα και του εμπορικού κέντρου. Τα κτίρια τους είχαν ένα πρότυπο σχέδιο που περιλάμβανε ένα τετράγωνο ή ορθογώνιο περίβλημα με δωμάτια διανυκτέρευσης διευθετημένα γύρω από μια κεντρική αυλή, ενώ διέθετε στάβλους, αποθήκες, δωμάτια και πιθανά μικρό τέμενος» (Petersen 1996).
– 1 Αγορά (çarşi). Έξω από τα τείχη εκτείνονταν η αγορά της πόλης, η οποία δεν ήταν σκεπαστή [bedesteni] γράφει ο Εβλιγιά. Το μπεζεστένι ήταν μια ιδιαίτερη μορφή κλειστής αγοράς, όπου εμπορεύονται και αποθηκεύονται αγαθά μεγάλης αξίας. Προφανώς η αγορά [çarşi] της Άρτας ήταν μια ανοιχτή αγορά που αποτελούνταν από ένα σύνολο μικρών καταστημάτων κατά μήκος και των δύο πλευρών, παράλληλων και κάθετων, μικρών και στενών δρόμων, συχνά σκεπαστών με ξύλινες κατασκευές για λόγους σκίασης. Αναφέρονται 400 καταστήματα λιανικού εμπορίου.
– ? Λουτρά (Hamam) Ο Εβλιγιά δεν μας δίνει ακριβή αριθμό. Υπήρχε σίγουρα 1 λουτρό στο Ιμαρέτι. Άλλες αναφορές σε νεότερα οθωμανικά κείμενα κάνουν λόγο για 2 ή 3 χαμάμ στην Άρτα.
– 1 ρολόι (Saat) (Πηγή : Ο ΕΒΛΙΓΙΑ ΤΣΕΛΕΜΠΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΤΟΝ 17ο ΑΙΩΝΑ, Α. Καρρά, Άρτα, 2024.
Στη φωτογραφία “Το τζαμί του Φαίκ Πασά το 1972”, σε φωτογραφία της Ρένας Ανδρεάδη, Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείο Μπενάκη, Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ.
