Η αψίδα στο δρόμο για την εκκλησία της Αγίας Θεοδώρας, άνευ ημερομηνίας. Αν κρίνουμε από τα ρούχα των ατόμων που εικονίζονται, είναι μάλλον από τη δεκαετία του ’50. (Πηγή : Αρχείο Εθνικού Ιστορικού Μουσείου όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ, Άρτα, 1999)
Η πρώτη πρώιμη φωτογράφηση των Βυζαντινών μνημείων της Άρτας έγινε από τον βυζαντινολόγο Γεώργιο Λαμπάκη στα τέλη του 19ου αιώνα (1896-1898). Η σειρά αποτελείται από 24 φωτογραφίες που φυλάσσονται στο Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών.Συγκεκριμένα απεικονίζουν το ναό της Παρηγορήτισσας (9 λήψεις),το ναό της Αγίας Θεοδώρας (8 λήψεις), το ναό του Αγίου Βασιλείου (3 λήψεις), τη μονή της Κάτω Παναγιάς (3 λήψεις) και το ναό της Βλαχέρνας (1 λήψη).
Ο κάτοχος του αρχείου Γεώργιος Λαμπάκης, υπήρξε ο γνωστός βυζαντινολόγος, που, με άλλους λόγιους της εποχής ίδρυσε το 1884 την Χριστιανική Αρχαιολογική Εταιρεία. Ως γραμματέας της Βασίλισσας Όλγας περιόδευε σε όλο τον ελλαδικό χώρο κι έτσι είχε την ευκαιρία να καταγράψει και να φωτογραφήσει ναούς, χειρόγραφα, κειμήλια κτλ. Στις διαδρομές του συνοδεύονταν από τον αδελφό του Ιωάννη, γνωστό φωτογράφο του 19ου αιώνα, ο οποίος είχε μάθει την τέχνη στη Βιέννη και σε αυτόν οφείλεται ένα μεγάλο μέρος του αρχείου του Γ. Λαμπάκη. Από τις μέχρι σήμερα γνωστές λήψεις των μνημείων της Άρτας, αυτές του Αρχείου Γ. Λαμπάκη θεωρούνται οι παλαιότερες. Περισσότερες πληροφορίες για το Αρχείο της Οικογένειας Λαμπάκη μπορείτε να διαβάσετε στον σύνδεσμο https://www.aol.org.gr/
Στη φωτογραφία “Ο Ναός της Αγίας Θεοδώρας” από τη Συλλογή Λαμπάκη (Πηγή : Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών, Αρχείο Λαμπάκη)
Ο Βυζαντινός Ναός της Παρηγορήτισσας σε φωτοκάρτα Αρτηνού φωτογράφου (ΦΩΤΟ – ΒΗΧΑ) την δεκαετία του ’50. (Φωτο από προσωπική συλλογή)
Στα τέλη της δεκαετίας του ’40 – Μια παρέα φαντάρων πάνω στο Γεφύρι της Άρτας στον Άραχθο ποταμό. (Φωτο από προσωπική συλλογή)
Αριστερά ο Λεωνίδας Γ. Σπαής, ανθυπολοχαγός του Ελληνικού Στρατού (σε ηλικία 22 ετών) και δεξιά ο Δημήτριος Ι. Σπαής, ανθυπασπιστής του Στρατού Β. Ηπείρου κατά τον Βορειοηπειρωτικό αγώνα το 1914. (Πηγή Φωτογραφίας : ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ στην υπηρεσία του ‘Έθνους και της Δημοκρατίας, Λεωνίδας Σπαής, Αθήναι, 1970)
Είδαμε αυτές τις μέρες στην σελίδα του κ. Καπλάνη “Past in color – Χρώμα στο παρελθόν”, μια πολύ δυνατή επιχρωματισμένη φωτογραφία με έναν πατέρα που επισκέφτηκε τον γιό του στο μέτωπο στους Βαλκανικούς Πολέμους…..και θυμηθήκαμε μια βαθύτατα συγκινητική και θλιβερή ιστορία που διαβάσαμε στο βιβλίο του Λεωνίδα Σπαή “Πενήντα Χρόνια Στρατιώτης”, που διαδραματίστηκε την ίδια εποχή στο Μέτωπο της Ηπείρου, όπου ο πατέρας του συγγραφέα ακολουθούσε το στράτευμα, στο οποίο υπηρετούσαν οι δυο του γιοί….
“…….Εις την μάχην αυτήν (στη Μάχη στα Πεστά τον Οκτώβριο του 1912) εφονεύθη ο κατά δύο χρόνια μεγαλύτερος αδελφός μου Βασίλειος Σπαής, που υπηρετούσε εις τον 3ον λόχον του ιδίου Τάγματος με εμέ. Τον νεκρόν του βρήκε επί του πεδίου της μάχης το βραδάκι ο ίδιος ο πατέρας μου, που ακολουθούσε τα μεταγωγικά του Τάγματος, ενδιαφερόμενος για την τύχη των παιδιών του, του φονευθέντος και εμού. Βοηθούμενος παρ’ αγνώστου εις αυτόν χωρικού, τον ενταφίασε μαζί με άλλους δύο πρώτους εξαδέλφους μου, οι οποίοι είχαν φονευθεί εις το ίδιον μέρος, κοντά ο ένας από τον άλλο (ήταν εις την ίδια διμοιρία), φαίνεται δε ότι εφονεύθησαν από ριπήν πολυβόλου, κατά πάσαν πιθανότητα.
Κατά τις 8 το βράδυ της 29ης, ο πατέρας μου επεσκέφθη τον νέον λοχαγόν μου Σάρρον Κ. (ο πρώην λοχαγός μου Κωσταντόπουλος είχε τραυματισθή) και εζήτησαν να με ιδή. Όταν τον αντίκρυσα δίπλα εις τον λοχαγόν, άθελά μου έβαλα τα κλάματα, διότι από την λύπη που ήταν ζωγραφισμένη εις το πρόσωπο του πατέρα μου, κατάλαβα περί τίνος επρόκειτο, ότι δηλαδή ο Βασίλης είχε φονευθή. Ο λοχαγός μου, αφού μου είπε ολίγα λόγια παρηγοριάς, μου επέτρεψε να πάω να μείνω το βράδυ εκείνο με τον πατέρα μου εις το χωριό Πεστά, που απείχε περί τα δύο χιλιόμετρα, και να επιστρέψω το πρωί της επομένης.
Ποτέ δεν θα ξεχάσω την απαίσια νύχτα που πέρασα με τον πατέρα μου σ’ ένα σπίτι των Πεστών. Ο νοικοκύρης μας έφερε ολίγα φασόλια και λίγο ούζο. Παρά την επίμονη παράκλησί του και την προσπάθειά μου, εν τούτοις δεν κατώρθωσα ούτε μια μπουκιά να βάλω στο στόμα μου. Η κατάστασίς μου γινόταν πιο θλιβερή από το καταφανές δράμα που συνεκλόνιζε τον πατέρα μου, ο οποίος πέρασε όλη τη νύχτα χωρίς καθόλου να κοιμηθή, εκάπνιζε συνεχώς και αναστέναζε. Το πρωί επήγαμε μαζί εις τον τάφο του αδελφού μου και αφού εβάλαμε ένα ξύλινο σταυρό με το όνομά του, χωρίσαμε, χωρίς έκτοτε να τον ξαναδώ. Μετά από λίγους μήνες πέθανε από τη βαθειά θλίψι του και την ψυχική συντριβή του…. (Πηγή : ΠΕΝΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ στην υπηρεσία του ‘Έθνους και της Δημοκρατίας, Λεωνίδας Σπαής, Αθήναι, 1970)
Στην επιχρωματισμένη φωτογραφία του Χρήστου Καπλάνη “Ο πατέρας επισκέφθηκε το γιο του στο μέτωπο. Κάπου στη Σερβία κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων – 8 Οκτωβρίου 1912 / 18 Ιουλίου 1913”
…και η πρωτότυπη φωτογραφία (Πηγή : History in Pictures)
Ο τάφος του ποιητή Λορέντζο Μαβίλη στο Δρίσκο που κατασκευάστηκε το 1933. Χτυπήθηκε από κεραυνό και ξαναφτιάχτηκε με νέα μορφή το 1976. (Φωτογραφίες του Απόστολου Βερτόδουλου από το Λεύκωμα ΤΑ ΓΙΑΝΝΙΝΑ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ, Εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, 1991)
…και στη σημερινή του μορφή!
Το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής στο Δρίσκο, όπου στις 26 -11 -1912, μετά από πολεμική συμπλοκή, ξεψύχησε τραυματισμένος ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης, πολεμώντας εθελοντικά σε ηλικία 52 ετών. (Φωτογραφία του Απόστολου Βερτόδουλου από το Λεύκωμα ΤΑ ΓΙΑΝΝΙΝΑ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ, Εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ, 1991)
Το Νοέμβρη του 1912, πριν απο 111 χρόνια, έπεφτε πολεμώντας ηρωικά στο Δρίσκο της Ηπείρου, ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης, γράφοντας με το αίμα του το καλύτερο ποίημα της ζωής του! Τότε, που οι πνευματικοί άνθρωποι, μαζί με την πένα, κρατούσαν και το όπλο…
Γεννήθηκε στις 6-9-1860 στην Ιθάκη. Είχε ισπανική καταγωγή, αφού ο παππούς του, ισπανός πρόξενος, νυμφεύθηκε κερκυραία αρχοντοπούλα και ο πατέρας του Παύλος, δικαστής, νυμφεύθηκε την Ιωάννα Καποδίστρια-Σούφη. Ο Λορέντζος είχε ζωηρή ελληνική συνείδηση. Όταν ξέσπασε το 1896 η κρητική επανάσταση με τους τούρκους να σφάζουν τους χριστιανούς στα Χανιά, ο Μαβίλης έτρεξε εθελοντής, πολέμησε στα κρητικά βουνά και τραυματίστηκε στο χέρι.
Και όταν κηρύχθηκε ο ελληνοτουρκικός πόλεμος το 1897, συγκρότησε σώμα εθελοντών από 70 κερκυραίους, τους ώπλισε με δικά του χρήματα και τράβηξαν για την Ήπειρο να πολεμήσουν… Το 1910 εξελέγη βουλευτής και μνημειώδεις παρέμειναν οι αγορεύσεις του στη Βουλή για το γλωσσικό ζήτημα, που βρισκόταν τότε σε μεγάλη οξύτητα. Στην ιστορία έχει μείνει και η κοφτερή του φράση: «δεν υπάρχει γλώσσα χυδαία, υπάρχουν μόνο χυδαίοι άνθρωποι»
Η ποίηση του Μαβίλη αντιπροσωπεύεται κυρίως από 60 δεκατετράστιχα σονέττα, που κάλλιστα μπορούν να συγκριθούν με τα καλύτερα αντίστοιχα ξένων ποιητών: «Λήθη», «Μούχρωμα», «Ελιά», « Καλλιπάτειρα», «Άνθρωπος», συγκίνησαν και εξακολουθούν να συγκινούν…
Το θέρος του 1912, το εθνικό προσκλητήριο των Βαλκανικών Πολέμων τον ξεσήκωσε από τους πρώτους. Βέβαια τώρα ο ποιητής δεν είχε τις οικονομικές δυνατότητες να συγκροτήσει, όπως άλλοτε, δικό του εθελοντικό σώμα. Κατατάχθηκε στο σώμα των Γαριβαλδινών ως απλός στρατιώτης κι άς ήταν 52 ετών! Όμως ο Αλέξανδρος Ρώμας, ένας από τους αρχηγούς του σώματος, επέμενε να τον κάνουν λοχαγό για να απόφευγε μερικές από τις κακουχίες του πολέμου.
Ο Μαβίλης τελικά δέχτηκε κι έγινε λοχαγός, αλλά συμμερίστηκε όλες τις κακουχίες και τις ταλαιπωρίες των στρατιωτών του. Βρέθηκε στις όχθες του παραπόταμου του Αράχθου, Μπαλντούμα, και βρήκε το γεφύρι γκρεμισμένο. Μπήκε μαζί με τους στρατιώτες στο νερό ως το στήθος, αρνούμενος να το περάσει καβαλάρης…
Τέλη Νοεμβρίου 1912, οι Γαριβαλδινοί βρίσκονταν στα υψώματα του Δρίσκου που είχαν καταλάβει μετά από σκληρές μάχες. Μα οι Τούρκοι συγκέντρωσαν υπέρτερες δυνάμεις και έκαναν αντεπίθεση. Οι οβίδες από το πυροβολικό του εχθρού έσκαγαν στις θέσεις τους σαν καταιγίδα η μια κοντά στην άλλη. Το βράδυ της 28ης Νοεμβρίου έκαναν πολεμικό συμβούλιο, μιλούσαν όλοι για δύσκολη κατάσταση και έπρεπε να συμπτυχθούν. Ολοι συμφώνησαν εκτός από τον Μαβίλη. «Εγώ θα μείνω» είπε, κι έμεινε.
Η μάχη που ακολούθησε ήταν μοιραία για τον ποιητή. ΄Ενα βόλι τον χτύπησε στο πρόσωπο. Ζαλισμένος δοκίμασε να πάει δίπλα στο εκκλησάκι που είχε μετατραπεί σε πρόχειρο χειρουργείο για τις πρώτες βοήθειες. Μια δεύτερη σφαίρα τον χτύπησε κατάστηθα, το αίμα έτρεχε ποτάμι και ο Λορέντζος σωριάστηκε καταγής…
Τα τελευταία του λόγια: «επερίμενα πολλές τιμές από τούτον τον πόλεμο, αλλά όχι και την τιμή να θυσιάσω τη ζωή μου για την Ελλάδα μου». Μετά από λίγο ο παπα-Φώτης, ο ιερέας του Σώματος, τούκλεισε τα μάτια και οι Γαριβαλδινοί σε στάση προσοχής τον αποχαιρέτησαν στρατιωτικά
Από τα καλύτερα ποιήματα του «η Λήθη»
«Καλότυχοι οἱ νεκρο που λησμονᾶνε τὴν πίκρια τῆς ζωῆς. Ὅντας βυθίσει
ὁ ἥλιος καὶ τὸ σούρουπο ἀκλουθήσει, μὴν τοὺς κλαῖς, ὁ καημός σου ὅσος καὶ νἆναι. Τέτοιαν ὥρα οἱ ψυχὲς διψοῦν καὶ πᾶνε στῆς λησμονιᾶς τὴν κρουσταλλένια βρύση·
μὰ βοῦρκος τὸ νεράκι θὰ μαυρίσει, ἂ στάξει γι᾿ αὐτὲς δάκρυ ὅθε ἀγαπᾶνε. Κι ἂν πιοῦν θολὸ νερὸ ξαναθυμοῦνται. Διαβαίνοντας λιβάδια ἀπὸ ἀσφοδύλι,
πόνους παλιούς, ποὺ μέσα τους κοιμοῦνται. Ἂ δὲ μπορεῖς παρὰ νὰ κλαῖς τὸ δείλι,
τοὺς ζωντανοὺς τὰ μάτια σου ἂς θρηνήσουν: Θέλουν μὰ δὲ βολεῖ νὰ λησμονήσουν». (Πηγή : https://www.palmografos.com/)
Στη φωτογραφία “ Ο παπα-Φώτης κλείνει τα μάτια του νεκρού πλέον Μαβίλη” (Πηγή : http://www.potheg.gr/)
Επιστολικό δελτάριο: Οι αξιωματικοί Ρώμας και Μπαρδόπουλος, πληγωμένοι, εν μέσω άλλων στρατιωτών και αξιωματικών φωτογραφίζονται στον Δρίσκο. Εκδόθηκε από τον Α. Β. Πάσχα στην Αθήνα. (Πηγή : http://www.balkanwars.gr/)
….και η πίσω όψη!
