Από αριστερά : Χρ. Γαλάνης, Γρηγ. Στράτος, Απόστ. Ζιώγας, Απόστ. Γερογιάννης, Γεωρ. Ντάκουλας, Κων/νος Κώνστας, Κων/νος Πάτσης, Βύρων Παπάκος (νομικός), Κων/νος Τσιρογιάννης, Βασιλ. Μπαρτζώκας, Θωμάς Κώνστας (Διευθυντής Α.Τ.Ε. – Αρχηγός του ΑΕΤΟΥ), Απόστ. Βασιλειάδης, Ηλίας Κώνστας, Χρ. Γραμματικόπουλος, Πέτρος Ζάγκλης (Αίλουρος), Μίμης Φεργάδης. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Πρόκειται για την πρώτη σημαντική, ιστορική μαρτυρία για την περιοχή των Τζουμέρκων (η οποία ωστόσο δεν κατέστη ακόμη δυνατό να αποδοθεί με πλήρη βεβαιότητα στην περιοχή). Πιο συγκεκριμένα, στο βιβλιογραφικό σημείωμα του κώδικα Cromwell 11 του 1225 (ενός από τα Ηπειρωτικά χειρόγραφα), ο γραφέας του, αναγνώστης Μιχαήλ Παπαδόπουλος, διασώζει, ανάμεσα σε άλλες πληροφορίες, ότι ο ίδιος ήταν υιός του ιερέως Γεωργίου, καταγόμενος από το θέμα των Ιωαννίνων και κάτοικος στο Δρόγγο Τζεμερνίκου. Ο “Δρόγγος” ή “Δρούγκος” ήταν ένας υστερο-Ρωμαϊκός και Βυζαντινός όρος για μία στρατιωτική μονάδα σε μέγεθος Τάγματος, και αργότερα για μία τοπική διοίκηση, που φύλασσε περιοχές σε βουνά. Ο διοικητής του ήταν ένας δρουγγάριος.
Στις φωτογραφίες 4 από τις σελίδες του Ηπειρωτικού χειρόγραφου MS. Cromwell 11, που δίνει ψηφιακά η Bodleian Library.
(Πηγές : 1. Κ. Κωνσταντινίδης, «Ένα χειρόγραφο από τα Τζουμέρκα του έτους 1225: Oxford, Cromwell 11», στο Χ. Μεράντζας (επιμ.), Πρακτικά Α΄ Επιστημονικού Συνεδρίου για τα Τζουμέρκα. Ο τόπος. Η κοινωνία. Ο πολιτισμός. Διάρκειες και τομές, Ιωάννινα 2008, 2. Bodleian Libraries, University of Oxford
Πολιτικός χάρτης στον οποίο οριοθετείται, συμβατικά, η σύγχρονη περιοχή των Τζουμέρκων και επισημαίνονται οι 47 κοινότητες που την αποτελούν. (Πηγή : Αρχείο της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Τζουμέρκων.)
Εκδρομή του Μεικτού Γυμνασίου Αγνάντων το 1965 (Πηγή : Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ
ΚΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΤΗΣ ΘΕΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ
ΕΠΟΧΗ, Ε. Μπαλάσκα, Α. Οικονόμου, Χ. Στύλιος, Άρτα, 2008)
Συνεχίζουμε την ανάρτηση του Μητρώου Δήμου Αγνάντων με τα έτη 1865, 1866, 1867 και 1868. (Πηγή : ΓΑΚ Άρτης)
Έτος Γέννησης 1865
Έτος Γέννησης 1866
Έτος Γέννησης 1867
Έτος Γέννησης 1868
“Αθανάσιος Νάτσικας – κλαρίνο, Χρήστος Ζώτος – βιολί, Γεράσιμος Λάλος – λαούτο, Θεοφάνης Γκαλμάνης – κλαρίνο, Γιώργος Σιωτάκης – βιολί, Κύρκος Στεργίου – σαντούρι, Δημήτρης Βούβαλης – λαούτο.
Θεόδωρος Μπίζας – κλαρίνο, Νικόλαος Αναστασίου – σαντούρι, Αριστείδης Γκόγκας – λαούτο, Ευάγγελος Τζαχίλας – λαούτο.
Ευάγγελος Σούκας – κλαρίνο, Φώτης Σούκας – βιολί, Βασίλης Σούκας – σαντούρι και μετά κλαρίνο, Χρήστος Ζούμπας – λαούτο.
Βασίλης Στεργίου – κλαρίνο, Γιάνης Στεργίου – κλαρίνο, Γιώργος Στεργίου – κλαρίνο, Ευστράτιος Κατσίμπρας – τραγούδι, Παναγιώτης Γκόγκος – λαούτο, Ηλίας Σούκας – βιολί, Βασίλης Ντζιόκας – βιολί.
Ευάγγελος Σαγάνης – κλαρίνο, βασίλειος Σαγάνης – κλαρίνο”. (Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004)
Στη φωτογραφία “25 Ιουλίου 1956: Μια παρέα χορεύει την παραμονή της Αγίας Παρασκευής στους Κεραμάτες Άρτης. Δεύτερος στη σειρά ο Μάχος Ρίγγας”. Πάνω στο αυτοσχέδιο πάλκο με τα ξύλινα τελάρα, δυο τραγουδίστριες με το ντέλφι, χαρακτηριστικές φιγούρες που συνόδευαν τις αρτηνές κομανίες της εποχής. (Φωτο από το αρχείο Πηνελόπης Τ. Ρίγγα)
“…..Η Αρτηνή κομπανία αποτελούνταν κυρίως από κλαρίνο, βιολί, λαούτο, ντέφι και τραγουδιστή. Ανάλογα με τις ανάγκες της δουλειάς, η βασική μομπανία επιδέχονταν αλλαγές, προσθήκες ή παραλείψεις οργάνων. Έτσι μερικές φορές συναντούμε δυο κλαρίνα ή δυο βιολιά για καλύτερη έκφραση του πολυφωνικού ύφους. Επίσης συναντούμε ‘οτγανα όπως το ούτι ή δυο λαούτα και άλλα ανατολίτικα ότγανα, τα οποία έκαναν την εμφάνισή τους λόγω της εγκατάστασης των Μικρασιατών στην περιοχή της Άρτας αλλά και της άνθισης του αστικού μουσικού ύφους. Στην Άρτα, Πρέβεζα και γενικότερα στη νότια ήπειρο είναι εμφανής η προσάρτηση μουσικών οργάνων από τις συγγενείς γεωγραφικές περιοχές,όπως το σαντούρι και το τσίμπαλο.
Τα μουσικά ακούσματα της Ηπειρώτικης κομπανίας χαρακτηρίζονταν από την πεντατονία, την πολυφωνία, τις καταβολές από την αρχαία ελληνική ρυθμολογία, ειδικότερα στην Άρτα από το βυζαντινό μέλος και τις επιρροές από ανατολίτικα μουσικά συστήματα. Η κομπανία κάνει την παρουσία της σε πανηγύρια, γάμους, εκδηλώσεις, γλέντια της κάθε περιοχής. Δεν είναι τυχαίο ότι τα παλιά χρόνια οι κομπανίες απαρτίζονταν από μέλη συγκεκριμένων οικογενειών……….” (Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004)
Στη φωτογραφία «Γλέντι με όργανα στην Άρτα – Δεκαετία του ‘20» (Πηγή : Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ, Άρτα, 1999)
Ανακαλύψαμε το παρακάτω κείμενο, δημοσιευμένο από τον Midilli Mübadilleri. Επειδή η μετάφραση έγινε από την απόδοση του κειμένου στα αγγλικά, ίσως υπάρχουν κάποια λάθη στην απόδοση του κειμένου στα ελληνικά……
“Στην πόλη της Άρτας, που βρίσκεται στα όρια της Δυτικής Ελλάδας σήμερα. Οθωμανικό τζαμί χτισμένο τον 15ο αιώνα.
Χτίστηκε από τον Φαΐκ Πασά στην Άρτα, που την λεγόταν Νάρδα ή Νάρντα στην Τουρκική περίοδο, στην περιοχή Ηπείρου της Δυτικής Ελλάδας. (Âşıkpaşazâde, XV – Το Âşıkpaşazâde Tarihi ή Tevârîh-i Âl-i Osman είναι ένα οθωμανικό βιβλίο ιστορίας που γράφτηκε από τον Âşıkpaşazâde, έναν Βεφάι δερβίση που έζησε μεταξύ 1400 και 1484). Δίνοντας τα ονόματα των βεζίρηδων του 15ού αιώνα και τον κατάλογο των φιλανθρωπικών έργων που είχαν αναθέσει, εξηγεί ότι ο Φαίκ Πασάς αποφάσισε επίσης να ιδρύσει ένα ίδρυμα. Δεδομένου ότι είναι γραμμένο ως «σκόπευε» σε ορισμένα κείμενα και «σκοπεύει» σε άλλα κείμενα, συνεπάγεται ότι ο Φαίκ Πασάς δεν είχε ακόμη χτίσει αυτή το φιλανθρωπικό θαύμα όταν ο Âşıkpaşazâde έγραφε την ιστορία του. Δεδομένου ότι το κύριο κείμενο του Tevârih-i Âl-i Osman έληξε με την κατάκτηση της Σκόδρας το 883 (1478), μπορεί να γίνει δεκτό ότι το έργο γράφτηκε σε αυτές τις ημερομηνίες.
Ο Φαΐκ Πασάς, ο οποίος ήταν ένας από τους σημαντικούς αλλά σχετικά ελάχιστα γνωστούς βεζίρηδες της περιόδου του Φατίχ Σουλτάνου Μεχμέτ, απέκτησε μεγάλη επιρροή τα τελευταία χρόνια αυτού του σουλτάνου. Από καταγραφή του κτηματολογίου (αρ. 167, σελ. 53) μαθαίνεται ότι ο Φαΐκ Πασάς, ο οποίος είχε νταλιανούς(?) στο Σερέζ και σε χωριά γύρω από τη Θεσσαλονίκη, εκτός από τις περιουσίες του στη Θεσσαλονίκη, είχε τα εισοδήματα που έπρεπε να αποκτηθούν και από άλλα μέρη. Εξηγείται ότι τα ιδρύματά του στη Θεσσαλονίκη, στη Nάρντα, στην επαρχία Karlı, στο Yenice-i Vardar συνδέθηκαν με το ιμαρέτ στη Nάρδα, με τη μορφή του θεμελιώδους χάρτη, που συντάχθηκε το 898 (1492-93) και αναπτύχθηκε με την μορφή προσθήκης το 907 (1501-1502) (VGMA, TD, αρ. .623). Σε αυτό το ίδρυμα, το όνομά του αναφέρεται ως «Emîrü’l-ümerâ fi’l-âlem el-meşhur bil-Fâik min meni âdem». Εκτός από ένα τζαμί και ένα σπίτι δασκάλου στο Κάστρο του Φαΐκ Πασά στην Κεφαλονιά, στη Νάρντα υπήρχαν τζαμιά, μεντρεσέ, dârütta’lîm κ.λπ.. Αναφέρονται ιδρύματα.
Το νησί της Κεφαλονιάς, στη δυτική ακτή της Ελλάδας, παρέμεινε υπό τουρκική κυριαρχία για πολύ μικρό διάστημα μεταξύ 1479-1500 και στη συνέχεια πέρασε στα χέρια των Ενετών. Εφόσον ο Φαίκ Πασάς άφησε φιλανθρωπικά έργα μέσα και γύρω από τη Νάρντα, μπορεί να μαντέψει κανείς ότι καταγόταν από εκεί. Μάλιστα ο τάφος του βρίσκεται δίπλα σε αυτό το τζαμί.
Evliya Celebi XVII. Επισκέφτηκε τη Νάρντα τον 16ο αιώνα και ανέφερε για το κάστρο στην πόλη και την ύπαρξη έξι τζαμιών, masjids (τύπος τζαμιού), μεντρεσά και δημοτικών σχολείων σε αυτό. Δηλώνει ότι το τζαμί του Φαΐκ Πασά εδώ βρίσκεται έξω από την πόλη, σε ένα μουσουλμανικό χωριό σαράντα σπιτιών που ονομάζεται Karye-i Imaret. Δίπλα στο τζαμί, το οποίο βρίσκεται στη μέση ενός χώρου αναψυχής με αμπελώνα και κήπο, υπάρχουν πρόσθετα κτίρια, όπως κουζίνες, πανδοχείο και μεντρεσέ. Επιπλέον, υπάρχει μια σημαντική θέση στη βαλκανική λαογραφία εδώ, 142 μ. Το υπέροχο γεφύρι ξαναχτίστηκε επίσης από τον Φαΐκ Πασά.
Η Άρτα έμεινε στα εδάφη που παρέμειναν στην Ελλάδα με το 24ο άρθρο της Συνθήκης του Βερολίνου που υπογράφηκε το 1878 μετά τον Τουρκο-ρωσικό πόλεμο. Η Νάρδα, μαζί με τις δύο σημαντικές πόλεις της Θεσσαλίας, τον Βόλο και τη Λάρισα, δωρήθηκε στους Έλληνες, μετά από μακρές συζητήσεις και διαπραγματεύσεις, με το σκεπτικό ότι ήταν εγγυημένη η ελευθερία λατρείας του μουσουλμανικού λαού και η ασφάλεια της περιουσίας. Ωστόσο, μετά την παράδοση της πόλης, άρχισε μια ραγδαία καταστροφή, όπως συνέβη πολλές φορές, και επιχειρήθηκε η καταστροφή τουρκικών αντικειμένων εδώ. Ο συγγραφέας αυτού του άρθρου έλαβε φωτογραφίες από το Τζαμί Φαΐκ Πασά, που στέκεται ανάμεσα στα δέντρα στη δεξιά πλευρά του χωριού Μαράτι, το οποίο ήταν ερειπωμένο, από τη πλευρά της κουζίνας, αν και σε πολύ ερειπωμένη κατάσταση το 1953. Η σημερινή κατάσταση του τζαμιού και άλλων κτισμάτων, τα οποία είναι γνωστό ότι καταστράφηκαν ολοσχερώς στον τελευταίο χώρο εκκλησίας, δεν ήταν δυνατό να μαθευτεί. Επιπλέον, αν και υπάρχουν κάποιες προφορικές φήμες ότι μόνο το τζαμί έχει αναστηλωθεί, ο βαθμός ακρίβειας είναι άγνωστος.
Το Τζαμί του Φαΐκ Πασά είναι ένα μονότρουλο κτίριο με τετράγωνη κάτοψη. Από έξω η κάθε πλευρά είναι 11,70μ. σε μέγεθος. Χτίστηκε με σχολαστική δεξιοτεχνία με τη μικτή τεχνική της κανονικής κοπής πέτρας και τούβλου, που συνηθίζεται στα πρώιμα οθωμανικά κτίρια. XIV-XV. Εφιστά επίσης την προσοχή με την τεχνική του τούβλου που τοποθετείται κάθετα ανάμεσα στις πέτρες, όπως φαίνεται στα κτίρια του 19ου αιώνα. Στην πρόσοψη της εισόδου υπήρχε νάρθηκας με τρία τμήματα, τα τόξα του οποίου βασίζονταν σε τέσσερις κίονες, καλυμμένους με τρούλους. Σε μια όψιμη περίοδο (πιθανότατα τον 19ο αιώνα), ο νάρθηκας αυτός καλύφθηκε με μια πλατιά κεραμοσκεπή λακκούβα, οι μαρκίζες της οποίας στηριζόταν σε λεπτούς ξύλινους στύλους. Αν και υπάρχει ένα λευκό τελάρο στη μαρμάρινη πόρτα, δεν υπάρχει καμία επιγραφή σε αυτό. Ο τρούλος έχει επίσης πολυγωνικό διπλό χείλος, όπως φαίνεται στα τζαμιά της Ρούμελης. Δύο παράθυρα, το ένα πάνω στο άλλο, ανοίχτηκαν σε κάθε πρόσοψη και ένα παράθυρο σε κάθε μία από τις τέσσερις προσόψεις της κάτω οκταγωνικής ομάδας προβλεπόταν για να φωτίζει το εσωτερικό. Ο μιναρές που υψωνόταν στη δεξιά γωνία ήταν κατασκευασμένος εξ ολοκλήρου από τούβλα.
Όπως γίνεται αντιληπτό από τις τελευταίες φωτογραφίες που ελήφθησαν, οι εξωτερικές μαρκίζες εξαφανίστηκαν και ο τελευταίος χώρος συνάθροισης του τζαμιού με τους κίονες, τις καμάρες και τους θόλους του εξαφανίστηκε χωρίς κανένα ίχνος. Δεν μπόρεσαν να ληφθούν πληροφορίες για τα κτίρια όπως τα xv πανδοχεία και μεντρεσέ που θα έπρεπε να ήταν γύρω από το τζαμί. Είναι γνωστό ότι ο τάφος κοντά στο τζαμί ανήκει στον Φαίκ Πασά. Ο Ορλάνδος αναφέρει ότι στην ταφόπλακα εδώ διαβάζεται το έτος 905 (1499-1500).
Τζαμί Φαΐκ Πασά, XV. Είναι ένα όμορφο έργο που αντιπροσωπεύει το κλασικό στυλ της τουρκικής αρχιτεκτονικής της οθωμανικής περιόδου του 19ου αιώνα. Το αντίγραφο του πιστοποιητικού ιδρύσεως στο ληξιαρχείο και το αρχείο στο Âşıkpaşazâde χρονολογείται στον XV (15o αι). Δείχνει ξεκάθαρα ότι κτίστηκε ως κέντρο συγκροτήματος στα τέλη του αιώνα. Αυτό το ξεχασμένο και εγκαταλελειμμένο τουρκικό έργο περιμένει την προσοχή ως ιστορικό κειμήλιο”.
BİBLİYOGRAFYA:
VGMA, TD, nr. 623; Âşıkpaşazâde, Târih, s. 191; a. e. (Atsız), s. 243; Evliya Çelebi, Seyahatnâme, VIII, 642 vd; Gökbilgin, Edirne ve Paşa Livâsı, s. 44, 284, 285 (vakfiye. 413), tür.yer.; A. Orlandos. Arkheion ton byzantinon mnemeion tes Hellados, II/2 (1936), s. 200-202; H. Hold – H.von Hofmannsthal, Griechenland, Baukunst-Landschaft- Volksleben, Berlin, ts., rs. 138; Ayverdi. Avrupa’da Osmanlı Mimarî Eserleri IV, s. 298; Semavi Eyice, “Yunanistan’da Türk Mimari Eserleri”, TM, XII (1955), s. 212-214; a.mlf., “Yunanistan’da Unutulmuş Eski Bir Türk Eseri”, BTTD, I/5 (1968), s. 67.
Οι φωτογραφίες είναι αυτές που συνοδεύουν το παραπάνω κείμενο. (Πηγή :https://www.facebook.com/midilli.mubadilleri/posts/pfbid02cEHQ5BuzVKFmbZUz7y2FiJyxBv3UmhJcYQ2ka8CHsbXk5vnEqbH4314CGFcsefGLl)
Για το τζαμί του Φαίκ πασά υπάρχουν ανηρτημένες αρκετές φωτογραφίες και κείμενα που μπορείτε να αναζητήσετε…..
…..με τη φάτνη που στόλιζε τα Χριστουγεννιάτικα δέντρα των παιδικών χρόνων κάποτε!!!
“Σαράντα μέρες νηστεία. Σαραντάημερος με τ’ όνομα. Νηστεία παραπανίσια απ’ τη μόνιμη και διαρκή. Βλέπαμε το γαλατάκι κι αποστρέφαμε το πρόσωπό μας, μην πεταχτεί απ’ την καρδάρα καμιά στάλα και μας αρτίσει. Το πρεντζοτύρι μας φαίνονταν δηλητήριο που μπορούσε να μας εξαποστείλει αμέσως στα λεβητοστάσια της κόλασης. Όσο για το κρέας, δεν γινόνταν λόγος. Ήταν πράγμα άγνωστο στα περίχωρα. Μόνο κάτι φτωχές σιταρίθρες και λίγοι αναιμικοί καλογιάννοι, που τα σάλτιζε το αλάτι, περίμεναν την άγια μέρα να μας λιγδώσουν πρώτα. Ήταν προιόντα των πρωτόγονων παγίδων μας. Βέβαια το θρεφτάρι γουρούνι θα μας ξελίγδωνε γιατί το τρώγαμε λαίμαργα, βραστό ή τσιγαρίδες……
Παραμονή. Άλλη μέρα. Άλλαζαν όλα. Το σπίτι μοσχομύριζε, οι ραχούλες γελούσαν, τα δέντρα χόρευαν κι η καρδούλα μας σκιρτούσε.
Προτού ξημερώσει η Άγια Μέρα, λίγο πριν τα χαράματα, πεταγόμασταν ορθοί. Αρπάζαμε το τσουκάλι, λίγο βραστό στάρι απ’ το «ύψωμα», ένα κομμάτι ψωμί, έναν καλογιάννο και τρεχάλα στη βρύση. Όλα τούτα τ’ αφήναμε εκεί, στο πεζούλι, γεμίζαμε το τσουκάλι νερό και καταμίλητοι – υπήρχε φόβος να χάσουμε τη φωνή μας, αν μιλούσαμε στο δρόμο – γυρίζαμε στο σπίτι. Αφήναμε το νερό απ’ έξω, παίρναμε μια κουτσούνα «πρατσανίδια» – κλαδιά ελάτου, κέδρου ή ρίκης – μπαίναμε μέσα, καλημερίζαμε, λέγαμε χρόνια πολλά, βάζαμε τα κλαδιά στη φωτιά κι αρχίζαμε: αρνιά, κατσίκια, μοσχάρια, νύφες, γαμπρούς….
Όλοι με τη σειρά, έβγαιναν έξω, πλένονταν με τ’ αμίλητο νερό και μπαίνοντας επαναλάβαιναν τις ευχές.
Τρέχαμε στη γειτονιά, καίαμε τα «πρατσανίδια» και τα …λέγαμε. Εμείς όμως οι αρσενικοί δεν είμασταν καλοδεχούμενοι, γιατί θα γεννούσαν αρσενικά γιδοπρόβατα.
Αν πρωτόμπαινε θηλυκό, σίγουρα θα γεννιόταν αρνάδες, μόσχες ή κοπέλλες…Ήταν λιγοστές οι τελευταίες τότε. Άλλα τέτοια γίνονταν την Πρωτοχρονιά, τα Φώτα…..”
(Χρονογράφημα του δάσκαλου Νίκου Παπανικολάου για το πως γιορτάζονταν τα Χριστούγεννα στα ορεινά χωριά της Άρτας, στην εφημερίδα «ΕΜΠΡΟΣ», 24 Δεκεμβρίου 1962, όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Β. Μουλιανίτη, ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ, Άρτα, 2006)
Η φωτογραφία είναι του Volker Möller από το εσωτερικό της Παναγίας της Παρηγορήτισσας -1981.
