Μια γελαστή παρέα στον Άγιο Δημήτριο…

Δημοσιεύθηκε την 25 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

1960ς : Μια γελαστή παρέα στον Άγιο Δημήτριο, μπροστά στο μαγαζί του Μαργαρίτη.
Από αριστερά : Κωσταντίνος Βάγιας (αργότερα Δήμαρχος Αρταίων), Βαγγέλης Καρασούλας, Τάκης Κωσταντίνου ο επονομαζόμενος Αβέρωφ (είχε φτιάξει ένα τεράστιο καράβι που το ονόμασε Αβέρωφ και περνούσε στην αγορά με το καράβι στα χέρια του), Νώντας Κουβαράς, Γιάννης Τσούτσινος, Κωσταντίνος Τσέτης και η Σόνια Τσέτη – Παπανικολάου που είχε το φαρμακείο στη θέση που είναι σήμερα η τράπεζα Eurobank.
(Φωτο από αρχείο Τάκη Ζαρκαλή)

Δημοσιεύθηκε στη Αρτινά Πρόσωπα και Παρέες | Σχολιάστε

ΑΤΡΟΜΗΤΟΣ ΛΕΥΚΑΣ (Γειτονιά στο Κομπότι) – 1950

Δημοσιεύθηκε την 24 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

———————-
Αριστερά : Νίκος Κίκης, Ιωάννης Σακέλιος, Ηλίας Παπακώστας, Αθανάσιος Μπαλταγιάννης, Τάκης Κολιούλης, Γιώργος Κίκης, Κώστας Παπακώστας και Θόδωρος Σακέλιος με τη μπάλα. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Δημοσιεύθηκε στη Οι άλλες ομάδες | Σχολιάστε

TA ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ

Δημοσιεύθηκε την 24 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

———————-
“Αρκετοί Τζουμερκιώτες αγωγιάτες πήγαιναν στη Θεσπρωτία (στο Τσιάμικο) με τσίπουρο, σκεπάσματα, κ.α. τα οποία αντάλλαζαν με λάδι. Πλην όμως οι μετακινήσεις αυτές δεν ήταν και τόσο ασφαλείς γιατί η κλεψιά, η ληστεία και οι δολοφονίες εκείνη την εποχή έδιναν κι έπαιρναν, με άλλα λόγια βρίσκονταν σε έξαρση (περίπτωση δολοφονίας των Καραμπαλαίων στα Κουκούλια (4-7-42), του Πάνου Λογοθέτη στο Καλέτζι κ.α.)
Υπήρχαν και περιπτώσεις που αρκετοί συλλαμβάνονταν αιχμάλωτοι από τους Γερμανούς και στέλνονταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Αρκετές οικογένειες βρέθηκαν στην ανάγκη την περίοδο εκείνη να εγκατασταθούν το χειμώνα του 41-42 σε χωριά του κάμπου της Άρτας και να εργαστούν εκεί οικογενειακώς για να εξοικονομήσουν τα απαραίτητα τρόφιμα.
Στην Άγναντα την περίοδο εκείνη εφαρμόστηκε το παρακράτημα στους αλευρόμυλους, δηλαδή 3% στα αλέσματα των δημητριακών για να ενισχυθούν οι ξένοι δημόσιοι υπάλληλοι που υπηρετούσαν στο χωριό και οι ντόπιοι δημόσιοι υπάλληλοι που δεν διέθεταν δική τους καλλιεργήσιμη γη. Από το Σεπτέμβριο του 41 άρχισε μια εκστρατεία να μην μείνει ακαλλιέργητη γη. Ακόμα εφαρμόστηκε η διπλή καλλιέργεια, δηλαδή σπέρνανε πρώιμο σιτάρι που ωριμάζει στα τέλη Μαΐου και μετά το θερισμό σπέρνανε στο ίδιο κτήμα καλαμπόκι. Έτσι είχαν διπλή σοδιά, κι αυτό γινόταν στα Φράστα γιατί το ευνοούσαν οι κλιματολογικές συνθήκες.
Από το φθινόπωρο του ’41 άρχισαν οι άνθρωποι να καίνε περιοχές με θάμνους και με τα πρώτα πρωτοβρόχια τα σπείρανε βρίζα. Την άνοιξη του ’42 άρχισαν κι αυτά να αποδίδουν καρπό. Με αυτό τον τρόπο πολλοί άνθρωποι αντιμετώπισαν το φάσμα της πείνας. (Πηγή : ΑΓΝΑΝΤΑ ΑΡΤΑΣ, Σ. Φίλος, Αθήνα, 1989)

Στη φωτογραφία «Αρτινοί που στην διαδρομή προς την Πάργα για να αγοράσουν λάδι αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς και μεταφέρθηκαν στο Νταχάου. Απελευθερώθηκαν τον Μάιο του 1945 από τα συμμαχικά στρατεύματα. Από αριστερά : Χρήστος Μπανιάς (Καλοκαίρης), Ηλίας Καρατζιάς, Αντώνης Μόκας, Ευάγγελος Κώτσης, Βασίλειος Καραδήμας (Φωτο από αρχείο Γ. Χ. Μπανιά, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Βεβαίωση του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού σύμφωνα με την οποία ο Δημήτριος Σπύρου «….συνελήφθη υπό των Γερμανικών Αρχών Κατοχής την 3ην Μαίου 1944 εις Πάργαν Πρεβέζης και μετήχθη εις Γερμανίαν….».
Οι Μελισσουργιώτες που συνελήφθησαν μεταξύ 1943-45 στην προσπάθειά τους να ανταλλάξουν τρόφιμα ήταν οι Κωσταντίνος Κούσης, Ιωάννης Παπαγιάννης, Δημήτριος Γ. Σπύρου (ο θρυλικός Νιάφας), Χρήστος Μπανιάς ή Καλοκαίρης, Κωσταντίνος Ν. Τσοβόλας, Θωμάς Σιαμέτης, Ευάγγελος Κώτσης, Βασίλειος Καραδήμας.
(Φωτο από αρχείο Γεωργίου Δ. Σπύρου, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Περισσότερα για τον Δημήτριο Σπύρου στο λινκ https://www.facebook.com/…/a.1306656590…/303622215040562

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

ΤΟ ΚΑΡΝΑΒΑΛΙ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ

Δημοσιεύθηκε την 23 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

————————-
“Το 1982 η Μαίρη Χήτα με τηλέφωνα και επισκέψεις κατ’ οίκον, έπεισε κάμποσες γνωστές της κυρίες να ντυθούν μασκαράδες και να βγουν όλες μαζί στο κεντρικό δρόμο της πόλης. Έτσι ξεκίνησε το καρναβάλι των γυναικών το οποίο διατηρείται μέχρι και σήμερα.
Στην αρχή είχε τον χαρακτήρα μιας παρέας, που έβγαινε στην οδό Σκουφά ατάκτως, έχοντας η κάθε μία από τις συμμετέχουσες τη δική της μεταμφίεση. Έκαναν την βόλτα τους και κατέληγαν σε κάποιο χορευτικό κέντρο για να ξεφαντώσουν. Το πρόγραμμα εκτός από γλέντι περιελάμβανε και ευτράπελα δρώμενα.
Ήταν μόνο γυναίκες, μέσης ηλικίας, παντρεμένες και υποσυνείδητα είχαν ξεκινήσει αυτή την ιστορία, από την παρόρμηση να πάρουν μέρος σε μια γιορτή, μια διασκέδαση, χωρίς την συνοδεία των συζύγων τους, πράγμα που παλιότερα ήταν αδιανόητο κι εκείνη την εποχή ακόμα ταμπού. Η μεταμφίεση τις απελευθέρωνε και τις βοηθούσε σε αυτό το τόλμημα.
Με τον καιρό σ’ αυτή την εκδήλωση συμμετείχαν όλο και περισσότερες γυναίκες διαφόρων ηλικιών κι έτσι το καρναβάλι μεγάλωσε, απέκτησε τη μορφή οργανωμένης παρέλασης ομάδων μασκαρεμένων, ενώ αργότερα προστέθηκαν και άρματα.
Τα μέλη των ομάδων πλέον έχουν ομοιόμορφη μεταμφίεση, ή παρουσιάζουν κάποιο θέμα, με επικρατέστερη την πολιτική σάτιρα. Η δράση συμβαίνει εν κινήσει, δεν έχει λόγο προφορικό, αλλά υπάρχουν επεξηγήσεις, συνθήματα και τσιτάτα σε πλακάτ και ταμπελίτσες. Το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο ενδυματολογικό μέρος, όπου επικρατούν τα σχήματα, τα χρώματα, ενώ τα αστεία και τα λογοπαίγνια είναι καλοπροαίρετα και εύληπτα. Κάποιες φορές και οι κατασκευές επί των αρμάτων είναι αξιόλογες.
Το όλον θέαμα συνοδεύεται από μουσική στους ρυθμούς της σάμπας, της ρούμπας και του μάμπο, που ακούγεται από μεγάφωνα, ενώ οι παρελαύνουσες ακολουθούν ελεύθερα, χωρίς χορογραφία, ή συγχρονισμό.
Τα τελευταία χρόνια συμμετέχουν και άνδρες. Ο κόσμος συνωστίζεται αριστερά και δεξιά του δρόμου για να παρακολουθήσει και να αναγνωρίσει κάτω από τις μάσκες τα πρόσωπα και οι πιτσιρικάδες παρεμβαίνουν με κομφετί και σπρέι αφρού.” (Άρθρο του Σωτήρη Σαρλή, όπως δημοσιεύτηκε στο χρονολόγιό του στο Facebook) 

———————
Στιγμιότυπο από τον καθιερωμένο χορό που γινόταν μετά το πέρας του “Καρναβαλιού των Γυναικών” συνήθως στο Ξενία ή σε κάποιο άλλο κέντρο διασκέδασης. Εδώ στην ταβέρνα “Πέτσας”, στο δρόμο προς τους Κωστακιούς, στις αρχές την δεκαετία του ’80. (Φωτο από αρχείο Μπέμπας Αλίβερτη – Γιαννοπούλου) 

Δημοσιεύθηκε στη Οι Αποκριές | Σχολιάστε

ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ ’80

Δημοσιεύθηκε την 23 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

——————-
Ο “ΟΜΙΛΟΣ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΑΡΤΑΣ” παρουσιάζει το δρώμενο “Ο Πανάρατος*”. Εδώ στην Πλατεία Κιλκίς μπροστά από το ξενοδοχείο Κρόνος. (Φωτο από αρχείο Μπέμπας Αλίβερτη – Γιαννοπούλου)

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Πανάρατο στο λινκ https://www.facebook.com/…/a.1304177423…/120466473356138

———————

Από τις καρναβαλικές εκδηλώσεις του Μ/Φ Συλλόγου “ΣΚΟΥΦΑΣ” στην Άρτα, αρχές της δεκαετίας του ’80, που οργανώθηκαν από τον Δήμο Αρταίων. Εδώ στο προαύλιο του Α’ Δημοτικού Σχολείου Άρτης πριν την παρέλαση στην οδό Σκουφά. (Φωτο από αρχείο Γιάννη Νίκα)

Δημοσιεύθηκε στη Οι Αποκριές | Σχολιάστε

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ Κ. ΑΒΔΙΚΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΕΓΑΖΕΙ ΤΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΤΟ ΣΥΡΡΑΚΟ

Δημοσιεύθηκε την 22 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

“Στα χρόνια που κύλισαν, οι αλλόφυλοι και οι δικοί μας που πέρασαν, κατέστησαν ετοιμόρροπο το σπίτι, άρπαξαν, έκλεψαν και κατέστρεψαν ότι είχε απομείνει. Όμως μια κόρη με τους γονείς που έμεναν μαζί της, η τελευταία, που είχε γεννηθεί το 1890 κι είχε βαφτιστεί Φερενίκη, για να φέρει τη νίκη διώχνοντας επιτέλους τους Τούρκους, πήγαινε κάθε χρόνο για να το κρατήσει όρθιο. Η κόρη της Φερενίκης και εγγονή του Κ. Αβδίκου, που περνούσε τα παιδικά της καλοκαίρια σ΄αυτό το σπίτι, η συγγραφέας και λαογράφος, Ερμηνεία Φωτιάδου, κυριολεκτικά στήριξε το σπίτι χρησιμοποιώντας επί τρία χρόνια τους μαστόρους που κάθε φορά έπρεπε κι ύστερα το γέμισε με τα αντικείμενα που συγκέντρωσε και διέσωσε με τη βοήθεια του συζύγου της ιατρού, Αθ. Φωτιάδη. Το άνοιξε διάπλατα, το στόλισε και το δώρισε στην κοινότητα κι ως μνημόσυνο στη μνήμη του παππού της Κ. Αβδίκου έκτισε το παρεκκλήσι της Αγίας Παρασκευής στον κήπο του σπιτιού. …….”

Στη φωτογραφία το Λαογραφικό Μουσείο στο Συρράκο σήμερα.
(Πηγή σχολίου & φωτογραφίας : ΣΥΡΡΑΚΟ, ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΣΠΙΤΙ, Ε. Φωτιάδου, Ιωάννινα,1999)

Δημοσιεύθηκε στη Τα Τζουμέρκα και τα χωριά τους | Σχολιάστε

ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ ΚΩΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΑΒΔΙΚΟΥ ΣΤΟ ΣΥΡΡΑΚΟ……

Δημοσιεύθηκε την 22 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

“Στο Συρράκο εγκαινιάστηκε το Λαογραφικό Μουσείο στο σπίτι που έκτισε ο Κωσταντίνος Αβδίκος πριν από 150 χρόνια. Ο Κ. Αβδίκος ήταν έμπορος τυριών και ταξιδευτής στην Τεργέστη, στη Νάπολη, στη Μάλτα. Το σπίτι του στο Συρράκο το έχτισε περήφανο, τρίπατο, με μεγάλα παράθυρα, διπλές πόρτες, μεγάλες αυλές και την αυλόπορτα φοδραρισμένη με λαμαρίνα γερή, για ν’ αντέχει, όπως γράφει η συγγραφέας του βιβλίου «Του γύφτου τ’ άργανα». Οι τοίχοι τόζωναν σαν κάστρο και τα μικρά του ντουλάπια ήταν πολεμίστρες κι ένα σωρό κρύπτες, που ούτε τις υποπτευόταν κανείς, όπου έκρυβαν μονόκαννα ή δίκαννα όπλα. Το σπίτι μέσα στολίζονταν με τα χρόνια, γιατί ο νοικοκύρης, μεγάλος έμπορος της εποχής του, κουβαλούσε από την εσπερία, όπου πήγαινε για τις δουλειές του, λογής – λογής στολίδια. Κι ήταν πάντα, ανοιχτό, χαρούμενο και φύλαγε κι ανάσταινε πέντε θυγατέρες κι ένα μοναχογιό…………..
Όμως «ήρθανε χρόνια δίσεκτα, μήνες φαρμακωμένοι», που λέει κι ο ποιητής κι «άλλους έφαγε η ξενιτιά κι άλλους τους πήρε ο χάρος». Οι κοπέλες παντρεύτηκαν κι έφυγαν, ήταν βλέπεις ξενογωνιές. Ο γιός έγινε δικηγόρος και από το 1927 που εμφανίστηκε για λίγες μέρες στο χωριό δεν ξαναεμφανίστηκε, ούτε κανείς από την οικογένειά του….Ρήμαξε το σπίτι…….”
(Πηγή σχολίου & φωτογραφίας : ΣΥΡΡΑΚΟ, ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΣΠΙΤΙ, Ε. Φωτιάδου, Ιωάννινα,1999)

Καρτέλα που καταγράφονται τα 6 από τα 8 μέλη της οικογένειας του Κωσταντίνου Αβδίκου, παππού της Ερμηνείας Φωτιάδου και πρώτου ιδιοκτήτη του σημερινού Λαογραφικού Μουσείου στο Συρράκο. Λείπουν οι κόρες του Όλγα Αυδίκου – Βασταρούχα και Αικατερίνη Αυδίκου -Νίκα. Πρέπει να είναι πριν το 1908.

Δημοσιεύθηκε στη Τα Τζουμέρκα και τα χωριά τους | Σχολιάστε

“ΣΚΟΥΦΑΣ”, 1955

Δημοσιεύθηκε την 21 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

———————

ΣΚΟΥΦΑΣ, 1955 : Νίκος Κίκης, Α. Τσαντούκλας, Η. Παπακώστας, Ι. Κίκης, Δ. Οικονόμου, Τ. Κολιούλης, Ε. Μπρέντας, Γ. Μπαλταγιάννης.
Κάτω αριστερά :Γ. Κίκης, Τ. Μπρέντας, Ν. Μπακογιάννης, Θ. & Ι. Σακέλλιος (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Δημοσιεύθηκε στη Οι άλλες ομάδες | Σχολιάστε

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΦΩΤΙΑΔΟΥ

Δημοσιεύθηκε την 21 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

“Η Ερμηνεία Φωτιάδου, γεννήθηκε στην Άρτα όπου και πέρασε τα παιδικά και νεανικά της χρόνια, ωστόσο έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στα Γιάννενα. Στην Άρτα βρίσκουμε αναφορά στο όνομά της στην παράσταση «Η Μικρή Αρτινιά» που ανέβηκε στην Άρτα τον Αύγουστο του 1942, στα χρόνια της Κατοχής και όπου έπαιζε στο σκετς «Τα Αλανάκια» με τον Γρηγόρη Βαφιά. Η παράσταση είχε παιχτεί κάτω από την μύτη των Ιταλών και είχε πολύ μεγάλη απήχηση στον λαό της Άρτας.
Έλκει την καταγωγή της απ’ τα βουνά των Τζουμέρκων και της Πίνδου. Από την πλευρά του πατέρα της ήταν το γένος Μπανιά, από τους Μελισσουργούς της Άρτας ενώ η μητέρα της, Φερενίκη, ήταν το γένος Αβδίκου από το Συρράκο. Αργότερα γνώρισε και παντρεύτηκε τον Νευρολόγο – Ψυχιάτρο Αθανάσιο Φωτιάδη και έζησε έκτοτε στα Γιάννενα. Σπούδασε Νομικά την κέρδισε όμως η Λαογραφία. Τα πρώτα ερεθίσματα για την λαογραφία και της παραδόσεις μας τα άντλησε από τον υπέργηρο παππού της Κώστα Αβδίκο, που αναπαριστούσε ζωντανά ιστορίες πολύχρονες που, είτε είχε ακούσει κι εκείνος, είτε είχε ζήσει ο ίδιος σαν πολυταξιδευτής έμπορος, διασχίζοντας τα πέλαγα για να φτάσει σε μακρινές χώρες.
Λάτρεψε το Συρράκο, το χωριό της μητέρας της όπου περνούσε τα παιδικά της καλοκαίρια και συντηρούσε το πατρικό της σπίτι. Φύλαξε με ευλάβεια τα πράγματα που βρήκε και τα «μαστόρευε» με προσοχή όλα τα καλοκαίρια της ζωής της που περνούσε, για λιγότερο ή περισσότερο χρονικό διάστημα, με τους παππούδες, τους γονείς , τον αδερφό της. Αργότερα δώρισε στην κοινότητα Συρράκου το αρχοντικό του 1880 και σήμερα λειτουργεί σαν μουσείο.
Η Ερμηνεία Φωτιάδου έγραψε 42 πονήματα, ήγουν τουτέστιν, βιβλία λαογραφικά, ταξιδιωτικά, απ’ την καθημερινή ζωή, πρακτικά συνεδρίων που αφορούν στην παράδοση και πραγματοποιήθηκαν με παγκόσμια συμμετοχή, σενάρια λαογραφικά σπουδές γύρω από τα ζητούμενα στις φορεσιές και τα στολίδια των κουστουμιών μας.
Ιδρύτρια του Ηπειρωτικού Λαογραφικού Ομίλου «ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ», παρουσίασε στη διάρκεια 40 ετών τα ήθη, έθιμα, τη ζωή της πατρίδας και ιδιαίτερα της Ηπείρου στους Έλληνες της Διασποράς καθώς και στα ξένα φεστιβάλ. Έδειξε σε 500 και πλέον Ελληνόπουλα που σπούδασαν στα Πανεπιστήμιά μας, πως είναι το ευπρεπώς ζείν, τους κανόνες του πολιτισμού, του διαλόγου, του ίστασθαι, πράγματα που δεν διδάσκονται στις σχολές. Και πραγματικά τα καμάρωνε να μεγαλώνουν, να γίνονται άριστοι επιστήμονες….(Πηγή : https://sirrakiotis.blogspot.com/)

Στη φωτογραφία του Σ. Μελετζή, η Ερμηνεία Φωτιάδου με την επίσημη Συρρακιώτικη φορεσιά. 

“Η αναγνώριση του έργου της Ερμηνείας Φωτιάδου και της προσφοράς της έχει γίνει από πάρα πολλούς φορείς. όμως η ίδια θεωρούσε ως πιο σημαντική την απονομή του Χρυσού Σταυρού του Φοίνικα το 1977. Τιμήθηκε με το Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Φοίνικος της Ελληνικής Δημοκρατίας «διά χειρός του αειμνήστου προέδρου της Δημοκρατίας Κωσταντίνου Τσάτσου», καθώς και με 25 άλλες διακρίσεις απ’ τον τόπο μας και από διάφορες ξένες χώρες.”
(Πηγή σχολίου & φωτογραφίας : Η Ερμηνεία μέσα από τα μάτια των άλλων, Ιωάννινα, 2006)

Δημοσιεύθηκε στη Αρτινά Πρόσωπα και Παρέες | Σχολιάστε

ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΣ – ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ «ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ»

Δημοσιεύθηκε την 21 Φεβρουαρίου 2022 από Anastasia Karra

“Η Πρόεδρος και ιδρύτρια του Ηπειρωτικού – Λαογραφικού Ομίλου « ΚΡΥΣΤΑΛΛΗΣ» Ερμηνεία Φωτιάδου, ανάμεσα στους χορευτές του Ομίλου σε ταξίδι στο εξωτερικό. Με τους «Κρυστάλληδες» (όπως συνήθιζε να χαρακτηρίζει τα …παιδιά της του Ομίλου, τους χορευτές) ταξίδεψε σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου και κάλυψε με την παρουσία του , τις εμφανίσεις του, τη διδαχή του και τις φορεσιές του, όλο τον κόσμο.”
(Πηγή σχολίου & φωτογραφίας : Η Ερμηνεία μέσα από τα μάτια των άλλων, Ιωάννινα, 2006)

Δημοσιεύθηκε στη Τα Τζουμέρκα και τα χωριά τους | Σχολιάστε