——————–
1956 : Στελέχη της ομάδας ΑΕΤΟΣ σε άγνωστο καφενείο της περιοχής. Από αριστερά, Χρήστος Παπαρούνης, ; , Γαλέτας Νίκος, Χήτας Αθανάσιος, Κεφάλας Κώστας, Αθανασίου Τάκης, Κωστάκης Κουτρούμπας, Σωτήρης Αγόρος, Κούκης Κώστας (Πρόεδρος), Πίσω όρθιος ο Γιώργος Ιωάννου (Φωτο κ έρευνα Κ. Μπανιάς)
“Επί Τουρκοκρατίας τα πιο πολλά μαγαζιά των Ελλήνων και Εβραίων είχαν χαμηλές πόρτες κι έπρεπε να κατέβεις ένα-δυο σκαλιά . Κι αυτό για να μην μπορούν οι έφιπποι Τούρκοι να μπαίνουν στα μαγαζιά, τα οποία δεν είχαν τζαμόπορτες. Σ’ αυτόν λοιπόν το δρόμο υπήρχαν καφενεία, υφασματεμπορικά, κουρεία, ραφεία, ραφτάδικα, ψιλικατζίδικακαι άλλα. Τα μαγαζιά δεν ήταν σε μια γραμμή, αλλά ένα μπρος, ένα πίσω ώστε να είναι εύκολο να κρύβεται κάποιος που τον κυνηγούσαν οι Τούρκοι.” Μια πιο παλιά σχετική μαρτυρία είναι εκείνη από τα “Ταξιδιωτικά” του Τούρκου περιηγητή Εβλιγιά ΤΣσελεμπή : “ Η πόλη έχει τετρακόσια καταστήματα. Απ’ αυτά πολλά είναι υποδηματοποιεία και μαχαιροποιεία. Αγορά σκεπαστή, λιθόκτιστη δεν υπάρχει. Τα καφενεία βρίσκονται στο τέρμα του φρουρίου. Μερικοί δρόμοι είναι λιθόκτιστοι (καλντερίμια), οι πιο πολλοί όμως όχι”.
(Πηγή ΑΡΤΙΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ, Γ. Τσούτσινος, Άρτα, 2001 και ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Εβλιγιά Τσελεμπή (Μετάφραση Δ. Λούπης), 1994)
1930 : Άρτα- Μια σπάνια φωτογραφία εσωτερικού χώρου παλιού υφασματεμπορικού καταστήματος Αρτινών Εβραίων ( Από το αρχείο της κ. Ελβίρας Δανιήλ, όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του κ. Κ. Τσιλιγιάννη ” Η Εβραική Κοινότητα της Άρτας” 2004)
12 Φεβρουαρίου 1909 : Επιστολή του Δημ. Κατσαούνου, έμπορου στην Άρτα, προς εταιρεία στον Πειραιά. (Από τον οίκο Δημοπρασιών Φαιτατζής)
Τα μαγαζιά των Ελλήνων κατοίκων της Άρτας βρίσκονταν στον κεντρικό δρόμο της πόλης. Άρχιζαν από τη σημερινή οδό Παντοκράτορος και έφταναν πέρα από το Μονοπλιό. Αυτός ο δρόμος ήταν το λεγόμενο Ρωμιοπάζαρο. Αργότερα οι κάτοικοι τον κεντρικό δρόμο τον ονόμασαν “Αγορά” και τέλος ο δήμος τον ονόμασε “οδό Σκουφά”.Τα πρώτα χρόνια, μετά την απελευθέρωση της πόλης, ο κεντρικός δρόμος ήταν ένα σοκάκι με πολλές στροφές και γωνίες, με χαμόσπιτα από δω κι από κει, που δεν είχαν ούτε μπουχαριά για καπνό. Ο δρόμος αυτός κοβόταν σε πολλά σημεία από ρέματα σκεπασμένα με ξυλογέφυρες. Ο νυχτερινός φωτισμός ήταν ανύπαρκτος. Οι χασάπηδες έσφαζαν ελεύθερα, όπου ήθελαν, γι’ αυτό οι πιο πολλοί δρόμοι ήταν γεμάτοι αίματα και μύγες.
Τον Σεπτέμβριο του 1896, κατά την διάρκεια της εμποροπανήγυρης, έπεσε κατακλυσμιαία βροχή , οι στενοί δρόμοι και οι οχετοί πλυμμύρισαν και κινδύνεψαν άνθρωποι. Ο τότε δήμαρχος Ευάγγελος Π. Γαρουφαλιάς (1895-1899 και 1903-1907) διέταξε να ανοίξουν τα σχολεία και οι εκκλησίες κι έτσι διασώθηκαν οι άνθρωποι, ιδίως οι ξένοι από την θεομηνία. Ο ίδιος δήμαρχος τότε κατεδάφισε όλα τα ετοιμόρροπα κτίσματα της αγοράς και απομάκρυνε τα ξύλινα παραπήγματα από το Μουχούστι μέχρι το Μονοπλιό. Το μέτρο αυτό προκάλεσε γενική εξέγερση. Ο δήμαρχος αναγκάστηκε να φύγει από την πόλη, αλλά ο νομομηχανικός -που ήταν συνεννοημένος με τον Δήμαρχο- εκτέλεσε το έργο κι έτσι η κεντρική οδός ευθυγραμμίστηκε και πήρε τη μορφή “λεωφόρου” για την εποχή εκείνη. (Πηγή ΑΡΤΙΝΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ, Γ. Τσούτσινος,Άρτα, 2001)
Στη φωτο η αγορά της Άρτας τον Οκτώβριο του 1913.
Ο πολεμικός ανταποκριτής στους πόλεμους 1912-13 της μεγαλύτερης τότε ημερήσιας γαλλικής εφημερίδας “Les Temps” Etienne Labranche (Ο Χιώτικης καταγωγής Στέφανος Βλαστός) και ο αδελφός του Κωνσταντίνος Βλαστός (εθελοντής στους Βαλκανικούς πολέμους) ταξίδεψαν και τρίτη φορά στην Ήπειρο το Φθινόπωρο του 1913, οδεύοντας για την Βόρειο Ήπειρο, που είχε αρχίσει να “φουντώνει” με την δημιουργία Αλβανικού κράτους. Μέσω του λιμανιού της Κόπραινας στον Αμβρακικό κατέλυσαν αρχικά στην Άρτα, από όπου δεν παρέλειψαν να μας χαρίσουν αυτή την τόσο εκπληκτική όσο και μοναδική φωτογραφία απ΄την αγορά της !!!
[Φωτογραφία E. Labranche, σε έκδοση του Μουσείου φωτογραφίας “Χρήστος Καλεμκερής” του Δήμου Καλαμαριάς, όπως δημοσιεύτηκε από τον κ. Βασίλη Χολέβα)
Ο Μπανταλούκας Βασίλειος Κ., Εμπορος στην Άρτα.
(Bantaloukas Vasileios K., Industrialist)
(Πηγή Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών / ΕΙΕ, Στοιχεία πηγής αναπαραγωγής: Πανελλήνιον Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδος 1821-1921, Αθήνα 1925, Στοιχεία αρίθμησης πηγής αναπαραγωγής: τ. Β2, σ. 306 – Απεικόνιση αναπαραγωγής: φωτοτσιγκογραφία
Πηγή αναπαραγωγής: Βιβλιοθήκη ΙΝΕ/ΕΙΕ
ΟΔΟΣ ΣΚΟΥΦΑ ΚΑΙ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ, Ελένη Βαφειά, Λάδι σε μουσαμά, 0,30 χ 0,40
(Πηγή ΑΡΤΙΝΟΙ ΖΩΓΡΑΦΟΙ ΚΑΙ Η ΑΡΤΑ, Έκδοση Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Άρτας, 2005)
—————
Ο Σ. Μαντάς από το 1982, σχεδόν αποκλειστικά, ασχολείται με τη μελέτη των πέτρινων γεφυριών της ευρύτερης περιοχής της Ηπείρου (Πίνδου), αλλά και τους μαστόρους της.
Το 1990 δημιούργησε το “Αρχείο Γεφυριών Ηπειρώτικων” (Α.Γ.Η.) και το 2001, μαζί με άλλους συνεργάτες, ίδρυσε το “Κέντρο Μελέτης Πέτρινων Γεφυριών”(ΚΕ.ΜΕ.ΠΕ.Γ.) στο οποίο είναι πρόεδρος. Στόχος του κέντρου είναι μέσα από τη διοργάνωση επιστημονικών συναντήσεων και την περιοδική έκδοση “Περί Πετρογέφυρων”, να καταγραφούν και μελετηθούν όλα τα γεφύρια της Ελλάδας, συγκριθούν μ’ εκείνα των γειτονικών χωρών, και να ευαισθητοποιηθούν κοινό και αρμόδιοι φορείς για τη διάσωσή τους.
(Πηγή : https://arhiogefirionipirotikon.blogspot.com/
—————–
Αύγουστος 1948 : Ιδρύεται η ποδοσφαιρική ομάδα “ΑΕΤΟΣ” της Άρτας.
Στη φωτογραφία τα ιδρυτικά στελέχη της ομάδας του Αετού : Κώστας Μπλάτσας, Εύδοξος Καραπέτσης, Χρήστος Τζίμας, Γεώργιος Σκαμνέλος και Χρήστος Παπαρούνης. Πρόεδρος ήταν ο φαρμακοποιός Γιώργος Αναλογίδης (Φωτο & έρευνα κ. Κ. Μπανιάς)
“Εν τη συνοικία Ρωμαιοπάζαρον, ωκοδομήθη εκ βάθρων, Αρχιερατεύοντος Ιωαννικίου, τω 1726, τη συνδρομή και δαπάνη Χριστιανού τινος Αρταίου Νικολάου Λυδωρίκη, ιερός Ναός επ΄ονόματι του αγίου Νικολάου του Νέου επιλεγόμενος, όστις επυρπολήθη εν έτει 1874 Απριλίου 6, εξ απροσεξίας, αλλ’ οι ενορίται ανεκαίνισαν αυτόν εν έτει 1878, επ’ ονόματι του αγίου Σπυρίδωνος. Η ενορία αύτη έχει ένα ιερέα και 50 οικίας.”
(Πηγή : ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ, Σεραφείμ Ξενόπουλου, 1884)
Στο ρυμοτομικό σχέδιο της Άρτας που ακολουθεί από το αρχείο του κ. Κ. Μπανιά, διακρίνονται οι συνοικίες της Άρτας, τα χάνια, οι μύλοι, οι εκκλησίες καθώς και οι θέσεις των επτά από τα οκτώ τζαμιά της πόλης κατά την περίοδο 1854-1882.
1. Τεκέ τζαμί
2. Φειζούλ τζαμί
3. Τζαμί Μπέηδων
4. Τζαμί Σουλτάν Μεχμέτ
5. Τζαμί Μπαγιαζίτ
6. Τζαμί Κιλίτς Μπέη
7. Τζαμί Φαικ Πασά στο Ιμαρέτ
8. Τζαμί στα Ρόκκα (είναι εκτός της πόλης)
Η μακροβιότερη κομπανία της περιοχής των Τζουμέρκων υπήρξε αυτή των Γεροδημαίων, η οποία εξυπητέτησε αποκλειστικά τα Τζουμέρκα, καλλιεργώντας μια τοπική μουσική προφορά, η οποία ωστόσο δεν παίρνει τις διαστάσεις χαρακτηριστικού ιδιώματος, όπως για παράδειγμα στο Πωγώνι. Άλλες κομπανίες ήταν οι Μπεσιραίοι, που είχαν σαν βάση τα Τρίκαλα και οι Διαμανταίοι, από τα Πράμαντα. Αυτό που χαρακτηρίζει την τοπική ιδιαιτερότητα είναι κυρίως το ρεπερτόριο, το οποίο, ακόμα και στην βλαχόφωνη εκδοχή του, εμμένει στα “βαριά”, “στον τόπο τσάμικα”, με πολλές παραπομπές στο κλέφτικο τραγούδι. Οι χοροί αυτοί, μερακλήδικοι και δεξιοτεχνικοί, έδωσαν έδαφος στην έκφραση εξαιρετικών χορευτών στην περιοχή. Η καταγωγή αυτού του ύφους φαίνεται ότι κρατά από το γειτονικό Ξηρόμερο, όπου κυριολεκτικά συγκροτεί το μουσικό σκελετό του ρεπερτορίου του. Για το πέρασμα του μουσικού αυτού ιδιώματος στα Τζουμέρκα φαίνεται πως διαμεσολαβεί η περιοχή της Άρτας, η οποία διαθέτει περισσότερο ξηρομερίτικα, παρά ηπειρώτικα χαρακτηριστικά. (Πηγή : ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων,2008)
Στη φωτογραφία “Οι Γεροδημαίοι σε πατινάδα, δεκαετία 1950. Ο βιολιστής είναι ο Μιχ. Αλέκος από Τερπνά Καψάλων” (Από ιδιωτική συλλογή Δ. Παπαρούνη, στο ίδιο βιβλίο)
Τα Τζουμέρκα δύσκολα μπορούν να προσδιοριστούν από μουσικολογική άποψη. Τοπικές κομπανίες δημιουργούνται εδώ στα ονομαστά βλαχοχώρια Συρράκο και Καλαρρύτες. Η υπόλοιπη περιοχή τροφοδοτείται κυρίως με κομπανίες από την Άρτα, τα Γιάννενα, κάποιες φορές και από τα Τρίκαλα, οι οποίες έρχονται για να συνδράμουν τις τοπικές. Για ένα λόγο που δεν μπορεί εύκολα να ερμηνευτεί, οι μουσικοί αυτοί ήταν στην πλειονότητά τους βιολιστές, που δεν μπορούσαν να καλύψουν μόνοι τους τη μεγάλη αυτή περιοχή. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να μην μπορέσει να μεταβιβαστεί και να διατηρηθεί ως τις μέρες μας και να εξελιχθεί το παλιό φωνητικό ρεπερτόριο της περιοχής των Τζουμέρκων. Αυτό το ρεπερτόριο ήταν ωστόσο εξαιρετικά πλούσιο και ενδιαφέρον. Ενδεικτικά σημειώνουμε το ρεπερτόριο πολύστιχων και απλών στο μέλος τραγουδιών, που συνοδεύουν το περίφημο καγκελάρι ή κύκλες, μεγάλο χορό με απλή χορογραφική δομή, που επιβιώνει ακόμα σε πολλά χωριά της περιοχής. (Πηγή : ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων,2008)
Στη φωτογραφία “Διπλός χορός στα Θοδώριανα Άρτας, πρώτος ο Βασίλης Τζαδήμας και δεύτερος ο Παπακώστας Σκουροπάνος”, Αθήνα Μουσείο Μπενάκη – Φωτογραφικά Αρχεία (από Κ. Μπαλάφας, ΉΠΕΙΡΟΣ, Ποταμός, Αθήνα,2003 )
