Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

“Ένα πρωί του Σεπτέμβρη του 1933 ξεκίνησα από το χωριό μου για την Άρτα, πήγα για εισιτήριες εξετάσεις στο Γυμνάσιο. Ύστερα από λίγες μέρες με ειδοποίησαν ότι πέτυχα κι έπρεπε να ετοιμαστώ για το σχολείο.  Από τότε άρχισαν οι φροντίδες και τα βάσανα. Πουλήσαμε στο μουχούστι μια αγελάδα και με τα χρήματα αγόρασα τα βιβλία, ένα παντελόνι, ένα ζευγάρι παππούτσια και ένα μαθητικό καπέλο. Τακτοποιήθηκα σ’ ένα δωματιάκι κοντά στην Αγιά Σοφιά  για μια σχολική χρονιά και άρχισα την φοίτησή μου με το σοβαρό πρόβλημα του φαγητού. Πολλές φορές το Σάββατο απόγευμα κινούσα από την Άρτα με τα παππούτσια στον τροβά κι έφτανα το βράδυ στο χωριό. Από το χωριό μου έφευγα την Κυριακή φορτωμένος τον τροβά με μια κουλούρα ψωμί μπομπότα, λίγη αρτυμή ή δυο – τρία αυγά και λίγα κρεμμύδια για να περάσω όλη τη βδομάδα. Το χειμώνα η βδομάδα περνούσε αρκετά καλά, από κει και πέρα τα πράγματα άλλαζαν  : η μπομπότα μούχλιαζε, το ξινοτύρι γινόταν πρέντζα και χωρίς νερό, υπήρχε κίνδυνος πνιγμού. Πολλές φορές μαζεύαμε  με άλλα παιδιά, από τα χαντάκια των Κεραματών και του Γλυκόριζου, πορτοκάλια  που τα πετούσαν έξω απ’ τους μπαξέδες. Καμιά φορά που κονομούσαμε κανένα δίδραχμο, πηγαίναμε  στο μαγειρείο του Κώστα Καπέ  για να φάμε φασολάδα. Ήταν καλός άνθρωπος  ο μακαρίτης, γνώριζε από φτώχεια  και μερικές φορές δεν μας έπαιρνε λεφτά. Έτσι με δυσκολίες κι ανάγκες περνούσε η σχολική χρονιά. Το καλοκαίρι πήγαινα στο καψόξυλο  ή στα καμίνια με 300 δραχμές το μήνα. Με αυτά τα χρήματα πλήρωνα τις εγγραφές των εξαμήνων.

Τα ενοίκια ήταν ακριβά. Δύσκολο να πλησιάσεις δωμάτιο κάπως άνετο για διάβασμα και ύπνο. Θυμάμαι το μακαρίτη τον Θεοχάρη Κουθορίδη που είχε τσαγκάρικο στο Μονοπλιό και το σπίτι του  ήταν στην Αγία Θεοδώρα. Δίπλα στο σπίτι του είχε πλυσταριό, μια μονόπλατη τρώγλη καλλημένη στον τοίχο του περιβόλου της Αγίας, σκεπασμένη με τσίγκο, το δάπεδο χωμάτινο και για πόρτα μια λινάτσα κρεμασμένη από πάνω ως κάτω. Μέσα για έπιπλα υπήρχαν δυο σιδερένια τρίποδα που βαστούσαν μια παλιά σαρακοφαγωμένη σκάφη και εκεί  στην άκρη ένας κουβάς γεμάτος βρόχινο νερό. Στην απέναντι γωνιά βάλαμε  ένα ξύλινο κρεβάτι που έτριζε σύγκορμο και μια τετράγωνη τάβλα για τραπέζι. Αυτή η τρώγλη με φιλοξένησε με 20 δραχμές για ενοίκιο το μήνα, δυο ολόκληρες σχολικές χρονιές. Το λυχναράκι  με το φυτίλι, κολλημένο στον τοίχο, ήταν ο μόνος παρήγορος σύντροφος  στις ατέλειωτες νύχτες του χειμώνα.

Η μυρωδιά και η κάπνα έδωσαν περίσσεια χάρη στο πλυσταριό και το πρωί σηκωνόμουν με τις μύτες κατάμαυρες, όπως είναι οι σωλήνες της θερμάστρας, το δε πρόσωπό μου έδειχνε όψη γύφτου κατά την ώρα της δουλειάς στο καμίνι.

Από τη σχολική ζωή, μετά το Γυμνάσιο, μου είναι αξέχαστη η μάνα, η αντρογύναικα εκείνη μάνα, του φίλου μου Σ. Παπαγεωργίου από τους Χουλιαράδες, που μέναμε μαζί σ’ένα ανήλιαγο, υγρό δωμάτιο ενός Εβραίου. Η καημένη η κυρά Βασιλική μας έβραζε πότε λίγο τραχανά και πότε μια χούφτα φασόλια,  σε μια αλουμινένια κατσαρόλα με λίγο ψωμάκι για να περάσουμε τη δύσκολη χρονιά. Από δω και πέρα, θα χρειαζόμουν πολλές σελίδες για να δώσω μια αμυδρή εικόνα της δύσκολης φοιτητικής ζωής. …Ευτυχής ο γονιός που κατόρθωνε να σπουδάσει το παιδί του κι ευτυχέστερος ο γιός που είχε τέτοιους γονείς!” (Πηγή : ΤΕΤΡΑΚΩΜΟ, ΕΝΑ ΞΕΧΑΣΜΕΝΟ ΧΩΡΙΟ, Γ. Μπαλάσκας*, Αθήνα, 1992)

[*Τον εξαιρετικό δάσκαλο Γρηγόρη Μπαλάσκα, από το Τετράκωμο, τον γνώρισα σε μικρή ηλικία, όταν υπηρετούσε  στο 9^ο Δημοτικό Σχολείο Άρτης στην οδό Μελισσουργών. Πρόσφατα διάβασα το βιβλίο του για το χωριό του, απ’ όπου και επέλεξα να παρουσιάσω το παραπάνω κείμενο, ενδεικτικό των δυσκολιών που αντιμετώπιζαν τα χωριατόπαιδα για να συνεχίσουν τις σπουδές τους προπολεμικά….Α. Καρρά]

Στη φωτογραφία “Μαθητές του Γυμνασίου Άρτης, την δεκαετία του ’30, μς στολές της Νεολαίας Μεταξά, σε κάποια εκδήλωση στην πλατεία Σκουφά. (Φωτο από ιδιωτική συλλογή).

“Επαρχία Άρτης : Η Επαρχία Άρτης σύγκειται εκ δέκα μεν τμημάτων, ήτοι εκ του τμήματος….”

1. Της Ποταμιάς, το οποίο έχει 7 χωριά που κατοικούνται από 335 οικογένειες, ήτοι  1775 ψυχές, καθ’ ένα από τα οποία έχει ένα σχολείο. Για τη συντήρηση των σχολείων δαπανώνται κάθε χρόνο 30 οθων. λίρες
2. Της Βρύσεως, που έχει 12 χωριά που κατοικούνται από 623 οικογένειες, 3.100 κατοίκους και 12 σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 90 λίρες.
3. Του Ρατοβιζίου, που έχει 6  χωριά που κατοικούνται από 128 οικογένειες, 800    κατοίκους και   6   σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως   20  λίρες.
4. Των Τζουμέρκων, που έχει  6 χωριά (τα υπόλοιπα υπάγονται στην επαρχία των Ιωαννίνων, ωστόσο  ο συγγραφέας δεν δίνει αντίστοιχες πληροφορίες) που κατοικούνται από  340 οικογένειες, 1700   κατοίκους και   6 σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 50   λίρες.
5. Του Κάμπου, που έχει  22 χωριά, και ακόμη ένα νησί, που κατοικούνται από   700 οικογένειες, 3.500   κατοίκους και  14  σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως  100 λίρες.
6. Του Καρβασαρά, που έχει 14  χωριά που κατοικούνται από  560 οικογένειες, 2.800   κατοίκους και  13  σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως  120  λίρες.
7. Της Λάκκας, που έχει  10 χωριά που κατοικούνται από  670 οικογένειες, 3.350   κατοίκους και  10    σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 160   λίρες.
8. Της Λακοπούλας, που έχει 10  χωριά που κατοικούνται από  224 οικογένειες, 2.300    κατοίκους και   7   σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 15   λίρες.
9. Της Λάμαρης, που έχει  14 χωριά που κατοικούνται από 461 οικογένειες, 2.300    κατοίκους και   10   σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 70   λίρες.
10. Των Τσαμοχωρίων, που έχει 15  χωριά που κατοικούνται από 327 οικογένειες, 1.140  κατοίκους και  8   σχολεία για τη συντήρηση των οποίων δαπανώνται ετησίως 20   λίρες.

Έχει δε δύο πόλεις, την Άρτα και την Πρέβεζα εκ των οποίων η μεν Άρτα έχει 4.501 κατοίκους, ελληνική και αλληλοδιδακτική σχολή και παρθεναγωγείο όπου διδάσκονται κάθε χρόνο 450 αγόρια και κορίτσια, από 8 δασκάλους, δαπανώνται δε ετησίως 500 λίρες, η δε Πρέβεζα έχει 3.500 κατοίκους, ελληνική και αλληλοδιδακτική σχολή και 2 παρθεναγωγεία, όπου φοιτούν 370 μαθητές, υπό 5 δασκάλους και δαπανώνται ετησίως 230 λίρες.

Συνολικά τα 10 τμήματα της Επαρχίας Άρτης μαζί με τις 2 πόλεις, απαρτίζονται από 3.927 οικογένειες, 103 χωριά και 27.285 κατοίκους. Ο δε συνολικός αριθμός των μαθητών ανέρχεται ακριβώς  σε 2.500 μαθητές που φοιτούν σε 90 σχολεία για τα οποία δαπανώνται ετησίως 1240 οθωμανικές λίρες. Η ελληνική δε γλώσσα που μιλούν γενικά οι κάτοικοι “…είναι καθαρωτάτη ενέχουσα και πλείστους δωρισμούς”. (Πηγή : ΔΙΑΤΡΙΒΑΙ & ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΑ ΠΕΡΙ ΗΠΕΙΡΟΥ από του έτους 1874 μέχρι του έτους 1879, Δ. Χασιώτου, Αθήνησι, 1887)