Συμπληρωματική μαρτυρία για το “χαμένο” υδροπλάνο – “Η πρώτη αεροπειρατεία”!

Στο ημερολόγιο του Ιταλού αξιωματικού  Innocenzo Mazziotti, – στο απόσπασμα της προηγούμενης ανάρτησης – γίνεται μνεία σε ένα ιταλικό υδροπλάνο, το οποίο, κατά τον Αύγουστο του 1942, θεωρήθηκε χαμένο στην περιοχή της Άρτας, καθώς είχε πάψει να εκπέμπει σήματα προς τη βάση του. Όπως καταγράφεται, μονάδες του ιταλικού στρατού κινητοποιήθηκαν για τον εντοπισμό του, χωρίς αποτέλεσμα, γεγονός που ενίσχυσε την πεποίθηση ότι το αεροσκάφος είχε καταπέσει στα ορεινά της Ηπείρου.

Η ίδια η μεταγενέστερη μαρτυρία του αξιωματικού φωτίζει την πραγματική κατάληξη του περιστατικού: το αεροσκάφος δεν συνετρίβη, αλλά οδηγήθηκε βιαίως στη Μάλτα από τέσσερις Βρετανούς αιχμαλώτους πολέμου, οι οποίοι μεταφέρονταν αεροπορικώς στην Ιταλία. Το επεισόδιο αυτό, το οποίο φαινόταν τότε ανεξήγητο, επιβεβαιώνεται από ξένες πηγές και δημοσιεύματα των επόμενων δεκαετιών.


Το περιστατικό υπό το φως των ξένων πηγών

Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας Times of Malta, τον Ιούνιο του 1942 τέσσερις Βρετανοί αεροπόροι αιχμάλωτοι κατέλαβαν ιταλικό στρατιωτικό υδροπλάνο τύπου CANT Z.506 κατά τη διάρκεια της πτήσης του από την Πρέβεζα προς τον Τάραντα. Με αιφνιδιασμό και χρήση βίας ανάγκασαν το ιταλικό πλήρωμα να αλλάξει πορεία και να κατευθυνθεί προς τη βρετανική βάση της Μάλτας.

Η επιτυχής προσγείωση του αεροσκάφους στη Μάλτα είχε ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση των αιχμαλώτων και τη σύλληψη του ιταλικού πληρώματος. Το υδροπλάνο εντάχθηκε στη συνέχεια στη βρετανική υπηρεσία, αποτελώντας ένα σπάνιο τεκμήριο των ιδιότυπων συγκρούσεων του αεροπορικού πολέμου στη Μεσόγειο.

Τα πληρώματα του βρετανικού Bristol Beaufort και του ιταλικού CANT Z.506 φωτογραφίζονται από κοινού, μετά το περιστατικό της κατάληψης και προσγείωσης του ιταλικού υδροπλάνου στη Μάλτα (Malta Aviation Museum).


Για τον χαρακτηρισμό «η πρώτη αεροπειρατεία»

Ο χαρακτηρισμός του περιστατικού ως «πρώτης αεροπειρατείας» χρησιμοποιείται από τη σύγχρονη ιστοριογραφία με αναδρομικό τρόπο. Κατά τον χρόνο που συνέβη το γεγονός, δεν υπήρχε ακόμη νομικός ή καθιερωμένος όρος για την κατάληψη αεροσκάφους εν πτήσει. Εντούτοις, το επεισόδιο συγκεντρώνει όλα τα ουσιώδη χαρακτηριστικά μιας τέτοιας πράξης: βίαιη κατάληψη του αεροσκάφους και εξαναγκασμό αλλαγής προορισμού.

Για τον λόγο αυτό, θεωρείται σήμερα μία από τις πρώτες –και πιθανώς η πρώτη τεκμηριωμένη– περιπτώσεις αεροπειρατείας στην ιστορία της αεροπορίας, αρκετά χρόνια πριν το φαινόμενο εμφανιστεί στη μεταπολεμική πολιτική αεροπλοΐα.


Παρατήρηση επί της ονομασίας του αεροσκάφους

Στο ιταλικό ημερολόγιο γίνεται λόγος για αεροσκάφος τύπου CANT Z.500, ενώ οι περισσότερες ξένες πηγές αναφέρουν τον τύπο CANT Z.506. Η διαφοροποίηση αυτή πιθανότατα οφείλεται σε σφάλμα καταγραφής ή μνήμης και δεν αναιρεί την ταύτιση των δύο μαρτυριών ως προς την ουσία του γεγονότος.

 📖 Το πλήρες κείμενο της εφημερίδας Times of Malta, σχετικά με το παραπάνω γεγονός εδώ: https://timesofmalta.com/article/italian-aircraft-hijacked-and-flown-to-malta.733759?utm_source=chatgpt.com

Στη φωτογραφία “Το αιχμαλωτισμένο ιταλικό υδροπλάνο CANT Z.506B, φέρον πλέον βρετανικά διακριτικά (φωτ. Anthony Rogers) – The captured Cant Z.506B in British colours. Photo: Anthony Rogers”.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

CRONACA DELLA MIA VITA IN GRIGIOVERDE (4η Συνέχεια – Εκκαθαρίσεις…)

13 Αυγούστου 1942: Εκκαθάριση.
Ήταν εκείνη που πραγματοποιήθηκε στην Κερασώνα, δυτικά του δρόμου μεταξύ Άρτας και Ιωαννίνων· με φορτηγά εγώ, με τον λόχο μου και δύο καραμπινιέρους μέχρι ένα σημείο του δρόμου, και έπειτα με τα πόδια, από ένα μακρύ μονοπάτι για μουλάρια, έως το χωριό, όπου άγνωστοι είχαν σκοτώσει τον δήμαρχο, ο οποίος μας είχε επισημάνει την παρουσία όπλων στο χωριό.
Μπαίνοντας στο δωμάτιο όπου βρισκόταν η σορός, περιτριγυρισμένη από συγγενείς, απέδωσα στρατιωτικό χαιρετισμό στον νεκρό, με τέσσερις στρατιώτες δίπλα μου σε στάση προσοχής, και εξέφρασα τα συλλυπητήριά μου στην οικογένεια, η οποία εκτίμησε τη χειρονομία φιλίας εκ μέρους της ιταλικής Διοίκησης. Αφού ολοκληρώθηκε αυτή η πρώτη υποχρέωση, προχωρήσαμε στην αναζήτηση των όπλων.
Ενημερωμένος ότι δεν τα κρατούσαν στα σπίτια τους αλλά τα είχαν καλά κρυμμένα σε ασφαλή μέρη, κατέφυγα σε ένα τέχνασμα: την απειλή προς τον παπά και τον επικεφαλής του χωριού ότι θα παίρναμε μαζί μας μερικές νεαρές γυναίκες στην Άρτα ως ομήρους, αν μέσα σε λίγες ώρες δεν βρίσκονταν τα όπλα.
Ύστερα από υποσχέσεις, κολακείες και ακόμη και κάποιες απειλές που κάναμε για να τους πείσουμε, οι Έλληνες αποφάσισαν τελικά με το καλό να μας υποδείξουν το μέρος όπου είχαν συγκεντρώσει τα όπλα. Ήταν σε μια μικρή καλύβα, λίγο έξω από το χωριό, σαν να τα είχαμε βρει τυχαία, τόσο εμείς όσο και εκείνοι. Τα βλέμματα των ανδρών ήταν εχθρικά και φοβόμασταν κάποια βίαιη αντίδραση· έθεσα τους στρατιώτες σε επιφυλακή, με σφαίρα στη θαλάμη και χωρίς ασφάλεια, ενώ δύο πολυβόλα ήταν στραμμένα προς το πλήθος.
Ο παπάς, μαζί με μερικούς φίλους του, μας διαβεβαίωσε ότι δεν θα μας συνέβαινε τίποτα, χαρίζοντάς μας μάλιστα κι ένα κατσίκι και άλλα τρόφιμα. Για προφύλαξη, κατεβαίνοντας το μονοπάτι προς το φορτηγό που μας περίμενε στον δρόμο, πήραμε μαζί μας μερικούς ομήρους, τους οποίους απελευθερώσαμε μόλις φτάσαμε στο όχημά μας.
Η εκκαθάριση, επομένως, τελείωσε χωρίς ζημιές, χωρίς πυροβολισμούς και με την κατάσχεση κυνηγετικών και πολεμικών τυφεκίων, ανάμεσα στα οποία και ορισμένα ιταλικά μουσκέτα «91», που είχαν αφαιρεθεί από δικούς μας συμπολεμιστές οι οποίοι είχαν αιχμαλωτιστεί στην αρχή του ιταλοελληνικού πολέμου της Αλβανίας.

16 Αυγούστου: Επιστολή. (…)
Χθες ήταν ο Δεκαπενταύγουστος και τον γιορτάσαμε κι εμείς. Το βράδυ της 14ης φάγαμε το κατσίκι που μου χάρισαν οι Έλληνες κατά τη διάρκεια της εκκαθάρισης. Απόψε θα είμαι αξιωματικός υπηρεσίας. Πρέπει να αρκεστούμε σε λίγο σινεμά και σε μερικούς περιπάτους, χαζεύοντας καμιά όμορφη κοπέλα από απόσταση, και να επιστρέφουμε στο στρατώνα με την ουρά στα σκέλια. Η εκκαθάριση, όσο γίνεται χωρίς επικίνδυνα επεισόδια, είναι μια εμπειρία, σχεδόν μια «διασκέδαση» [πόση ανευθυνότητα ενός εικοσάχρονου!], και έπειτα οι συνάδελφοι με αποκαλούν «ο εκκαθαριστής».
Έχω βρει δεκάδες και δεκάδες τουφέκια και προφορικά θα σου πω πώς το έκανα (…) Έμαθες για το γερό χτύπημα που δέχτηκαν οι κύριοι Άγγλοι στη Μεσόγειο; Ωραίο πλήγμα! Αν συνεχιστεί έτσι, σύντομα θα επιστρέψουμε στο σπίτι [ευσεβής ψευδαίσθηση!]. Να μου γράφεις πάντα νέα από το χωριό.
Σε λίγο θα πάω στον Έλληνα οδοντίατρο για να φροντίσω τον γομφίο. Χθες το βράδυ, μαζί με άλλους αξιωματικούς, πήγα στο κινηματοθέατρο της πόλης για να παρακολουθήσω την παράσταση «Η Αρτινιά» (Τα κορίτσια της Άρτας). Ήταν ένα ωραίο θεατρικό έργο, οργανωμένο από τους ντόπιους φοιτητές, με την παρουσία και των επιφανών της κωμόπολης. Όταν αναλαμβάνουν άνθρωποι μορφωμένοι και ευγενικοί, γίνεται πάντα κάτι καλό και σοβαρό. Πολλά και θερμά φιλιά, Νίνο

[Για την παράσταση η μικρή Αρτινιά, μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα στο λινκ :https://doxesdespotatou.com/i-mikri-artinia/]

22 Αυγούστου: Επιστολή.
(…) Χθες το βράδυ βρεθήκαμε έξω για την ανεύρεση ενός αεροπλάνου που είχε προσγειωθεί κοντά στην έδρα μας. Επρόκειτο για ένα ιταλικό υδροπλάνο, το «CANT Z 500», το οποίο είχε εκτραπεί από τους Άγγλους· γι’ αυτό και διάφορες ομάδες δικών μας στρατιωτών είχαν τεθεί σε συναγερμό για την αναζήτηση του αεροσκάφους, το οποίο δεν έδινε πλέον ραδιοσήματα στη βάση και, κατά συνέπεια, πιστευόταν ότι είχε συντριβεί στα βουνά βορειοανατολικά της Άρτας.
Σε εμένα και σε μια ομάδα στρατιωτών έλαχε να κάνουμε μια μακρά νυχτερινή πορεία, μέσα από απότομα μονοπάτια στο σκοτάδι, ρωτώντας τους κατοίκους των αγροτικών σπιτιών για το ενδεχόμενο πτώσης κάποιου αεροπλάνου, χωρίς όμως κανένα θετικό αποτέλεσμα. Περιμένοντας να ξημερώσει, σταματήσαμε σε μια μικρή καλύβα για να ξεκουραστούμε και, με το πρώτο φως της ημέρας, ξεκινήσαμε ξανά για να επιστρέψουμε στο φυλάκιό μας. Για το αεροπλάνο ούτε ίχνος (…)».

[Μετά τον πόλεμο έμαθα ότι το αεροπλάνο, το οποίο ταξίδευε από την Πρέβεζα προς το Τάραντα, δεν είχε πέσει, αλλά είχε εκτραπεί από τέσσερις Άγγλους αιχμαλώτους που μεταφέρονταν στην Ιταλία. Με δόλο και με τη βία είχαν εξαναγκάσει το ιταλικό πλήρωμα να κατευθυνθεί προς την αγγλική βάση της Μάλτας. Το επεισόδιο αυτό αναφέρθηκε στον Τύπο τη δεκαετία του ’70, ιδιαίτερα από τον δημοσιογράφο Σάντι Κορβάια στο τεύχος αρ. 185 του περιοδικού «Storia illustrata», Απρίλιος 1973, σελ. 20 (Mondadori, Μιλάνο).]

24 Αυγούστου: Επιστολή (μη λογοκριμένη).
(…) Εδώ βρισκόμαστε στην κρίσιμη περίοδο της ελονοσίας· ελπίζουμε να τη βγάλουμε καθαρή με τη βοήθεια του Θεού. Ξαναβρήκα τα γάντια, πραγματικά από καθαρή τύχη (…) Σήμερα σε εσάς αρχίζει το πανηγύρι του Αγίου Αδριανού, έτσι δεν είναι; Δεν φαντάζεσαι τι έλλειψη αγαθών υπάρχει εδώ (…) Για την εγγραφή μου στο Δ΄ έτος του Πανεπιστημίου, από εκεί που βρίσκομαι δεν ξέρω πραγματικά τι πρέπει να κάνω (…)
Να διαβεβαιώσεις τη μαμά ότι για τον χειμώνα είμαι εξοπλισμένος: στη Γένοβα είχα αγοράσει από την Ένωση Στρατιωτικών τρία ζευγάρια μάλλινες κάλτσες, κατάλληλες ακόμη και για τη Ρωσία. Εδώ έχω φανελένια πουκάμισα και τώρα φροντίζω να προμηθευτώ ένα γκριζοπράσινο παλτό και καινούρια παπούτσια».

28 Αυγούστου: Επιστολή.
(…) Μόλις επέστρεψα από ένα υπέροχο μπάνιο στο ποτάμι… και πραγματικά το απόλαυσα· ωραίος ήλιος, δροσερό νερό και πολύ σαπούνι (…) Πριν από δύο ημέρες γιόρτασα κι εγώ τον Άγιο Αδριανό: στο λατινικό τυπικό ήταν ο Άγιος Αλέξανδρος και ήταν η ονομαστική εορτή του συνταγματάρχη Μπρανκάτσο, ο οποίος ήρθε να περάσει τη γιορτή του με το Β΄ Τάγμα του. Ένα πραγματικά λουκούλλειο γεύμα, από τις 12.30 έως τις 16.00!
Να σου απαριθμήσω τα διάφορα εδέσματα: ορεκτικό, ραβιόλια, κατσικίσιο κρέας με πατάτες, ψάρι με ελιές, ζαχαρωμένα φρούτα, σταφύλια, γλυκό, κρασί Κιάντι, λικέρ και καφές. Πώς σου φαίνεται; Απόψε πηγαίνω ξανά στο θέατρο που οργανώνουν οι φοιτητές· είναι μια πραγματικά όμορφη πρωτοβουλία.
Το εισιτήριο μού το χάρισε ο οδοντίατρος (εννοεί τον οδοντίατρο Τάκη Βαφιά), που αύριο θα μου τοποθετήσει άλλη μία στεφάνη στον γομφίο (…) Στις εκκαθαρίσεις έτυχε να πάω δύο φορές, όχι επειδή μιλάω αλβανικά. (Εδώ Αλβανοί δεν υπάρχουν!) (…) [Πηγή : Cronaca della mia vita in Grigioverde, Adriano Mazziotti, – 8 novembre 2018, σε μετάφραση Αναστασίας Καρρά]

Στη φωτογραφία “Άρτα, Ιούνιος 1942 – Με τον Στέλιο Παπαστεργίου” από το ίδιο βιβλίο.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

Μάρτιος του ’43 στο Κλειδί….

Μικρή ανάπαυλα της ομάδας του ΕΔΕΣ στο Κλειδί, στη διαδρομή προς το Βουργαρέλι. Ο γιατρός Π. Γεωργακόπουλος έχει μόλις πριν λίγες μέρες συναντηθεί με τους αντάρτες του ΕΔΕΣ. Στην φωτογραφία διακρίνεται καθήμενος πρώτος από δεξιά. (Πηγή : 9 ΧΡΟΝΙΑ & 9 ΜΗΝΕΣ, Ι. Π. Γεωργακόπουλος, Αθήνα, 2025)

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

ΑΠΟ ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΒΟΥΝΟΥ ΤΟΥ ΑΝΤΙΣΤΑΣΙΑΚΟΥ ΚΩΤΣΑΚΗ ΠΑΝΤΕΛΗ (37 συνέχεια – Ο Ζέρβας επιστρέφει στα Τζουμέρκα)

17-3-43

ΠΑΡΑΜΕΝΟΜΕΝ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΟΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΜΕ ΤΗΝ ΙΔΙΑΝ ΕΡΓΑΣΙΑΝ. ΤΗΝ 21,15΄ ΩΡΑΝ ΕΡΧΕΤΑΙ ΑΕΡΟΠΛΑΝΟΝ ΕΙΣ ΑΥΛΑΚΙ. ΑΜΕΣΩΣ ΑΠΟΣΤΕΛΛΟΜΕΝ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΓΩΓΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΛΑΒΗΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑΝ ΤΩΝ ΕΦΟΔΙΩΝ ΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙ._

18-3-43

ΚΑΘΙΣΑΜΕΝ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΟΝ ΟΛΗΝ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙ ΠΕΡΙΜΕΝΟΝΤΑΣ ΤΑ ΥΛΙΚΑ. ΑΙ ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΚΑΙ ΑΙ ΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΙΝ ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ._

19-3-43

Η ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΥΠΟ ΤΟΝ ΟΠΛΑΡΧΗΓΟν ΧΑΤΖΗΔΑΚΗΝ ΔΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΛΑΒΗΝ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ΑΝΩ ΠΕΤΑ ΕΠΑΝΕΡΧΕΤΑΙ ΜΕ 14 ΦΟΡΤΙΑ. ΕΠΙΣΗΣ ΜΕΤΕΦΕΡΘΗ ΚΑΙ ΤΟ ΥΛΙΚΟΝ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΔΙΚΑΚΙ, ΚΥΡΙΩΣ ΟΠΛΙΣΜΟΣ ΓΙΑ ΝΑ ΔΙΑΝΕΜΗΘΟΥΝ ΣΤΙΣ ΟΜΑΔΕΣ. ΔΙ ΑΥΡΙΟΝ ¨Η¨ ΜΕΘΑΥΡΙΟΝ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΤΑΙ Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΙΣ ΔΙ ΗΠΕΙΡΟΝ.-

20-3-43

ΑΠΟΣΤΕΛΛΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΕΙΑ ΑΙ ΟΜΑΔΕΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΣΠΥΡ.ΛΟΧ/ΓΟΥ, ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΑΠΑ-ΣΠΥΡΟΥ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΚΟΜΝΗΝΟΥ ΠΥΡΟΜΑΓΛΟΥ. ΤΟ ΜΕΣΗΜΕΡΙ ΓΕΥΜΑΤΙΖΟΜΕΝ ΕΙΣ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΤΣΑΦΗΝ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΠΕΡΙΠΟΙΗΘΗΚΕ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΑ. ΤΟ ΑΠΟΓΕΥΜΑ ΗΛΘΑΝ ΥΛΙΚΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΕΡΔΙΚΑΚΙ. ΕΠΙΣΗΣ ΗΛΘΑΝ ΕΞ ΑΘΗΝΩΝ Ο ΑΝ/ΧΗΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΕΤΑ ΤΟΥ Λ/ΓΟΥ ΤΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΝΘ/ΓΟΥ ΠΑΠΑ. ΜΑΚΡΑ ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΤΟΥΣ ΕΔΩΣΕ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΣ ΟΔΗΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΙΝ ΤΗΣ ΝΑΥΠΑΚΤΙΑΣ. ΔΙΑΝΥΚΤΕΡΕΥΟΜΕΝ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΟΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ._

21-3-43

ΑΝΑΧΩΡΗΣΙΣ ΤΟΥ ΑΝΘ/ΓΟΥ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ, Λ/ΓΟΥ ΤΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ΚΑΙ ΑΝΘ/ΓΟΥ ΠΑΠΑ. ΜΕΤΑ ΔΙΑΝΕΙΜΑΜΕ ΤΑ ΟΠΛΑ ΣΤΙΣ ΟΜΑΔΕΣ. ΤΗΝ 11,30΄ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ. ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟΝ ΚΛΕΙΔΙΟΥ ΕΧΟΥΝ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΘΕΙ ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΤΟΥ ΚΛΕΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΥΠΟΒΑΛΛΟΥΝ ΣΤΟΝ ΑΡΧΗΓΟΝ ΑΙΤΗΣΙΝ ΟΠΩΣ ΜΗ ΚΤΥΠΗΣΩΜΕΝ ΤΟΥΣ ΙΤΑΛΟΥΣ ΕΙΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΙΝ ΑΝΟΔΟΥ ΤΩΝ. ΒΑΡΥΤΑΤΗ ΕΠΙΠΛΗΞΙΣ ΑΥΤΩΝ ΥΠΟ ΤΟΥ ΑΡΧΗΓΟΥ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΑΣ ΤΗΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΝ ΤΩΝ ΠΡΟΔΟΤΙΚΗΝ ΚΑΙ ΑΤΙΜΟΝ. ΜΕΤΑ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ. ΤΗΝ 18ην ΩΡΑΝ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΕΙΣ ΜΕΛΑΤΕΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΜΟΝΗΝ ΤΗΣ ΟΠΟΙΑΣ ΗΓΟΥΜΕΝΟΣ ΗΤΟ Ο ΠΑΤΕΡ ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ,ΠΟΛΥ ΙΚΑΝΟΣ ΚΑΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΣ ΑΛΛΑ ΜΗ ΣΥΜΠΑΘΩΝ ΤΑΣ ΕΘΝΙΚΑΣ ΟΜΑΔΑΣ ΚΑΙ ΤΟΣΟΝ. ΜΑΣ ΠΑΡΕΤΕΘΗ ΘΑΥΜΑΣΙΟ ΔΕΙΠΝΟ. ΤΗΝ 21ην ΩΡΑΝ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΚΟΠΙΩΔΗ ΠΟΡΕΙΑ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΤΗΝ 2αν ΩΡΑΝ ΕΙΣ ΓΩΝΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΝΥΚΤΕΡΕΥΟΜΕΝ ΕΙΣΤΟ ΑΓΡΟΚΤΗΜΑ ΤΟΥ ΓΙΑΚΑΒΑΚΗ._

22-22-3-43

ΤΗΝ 10,30΄ ΑΝΑΧΩΡΟΥΜΕΝ. ΠΕΡΝΟΥΜΕΝ ΑΠΟ ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ΑΝΕΜΟΡΑΧΗ ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ ΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ ΕΙΝΑΙ ΟΛΟΙ ΕΘΝΙΚΙΣΤΑΙ. ΚΑΘ ΟΔΟΝ ΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΝ ΟΤΙ Ο ΑΛΕΞ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΕΚ 30 ΑΝΔΡΩΝ ΣΥΝΕΠΛΑΚΗ ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΕΑΜΙΤΩΝ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ ΕΚ 200 ΑΝΤΑΡΤΩΝ ΚΑΙ ΟΤΙ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΣΥΜΠΛΟΚΗΝ ΕΦΟΝΕΥΘΗ ΕΝΑΣ ΑΝΤΑΡΤΗΣ ΤΟΥ ΕΑΜ. ΤΗΝ 18 ην ΩΡΑΝ ΦΘΑΝΟΜΕΝ ΕΙΣ ΧΟΣΕΨΙΝ, ΚΕΝΤΡΟΝ ΤΩΝ ΕΑΜΙΤΩΝ. ΔΙΑΝΥΚΤΕΡΕΥΟΜΕΝ ΕΙΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ. ΕΘΝΙΚΙΣΤΟΥ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΥ ΦΙΛΟΥ Ο ΟΠΟΙΟΣ ΜΑΣ ΠΕΡΙΠΟΙΗΘΗΚΕ ΠΑΡΑ ΠΟΛΥ. ΕΙΣ ΧΟΣΕΨΙΝ ΣΥΝΑΝΤΗΣΑΜΕ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΛΕΞ.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΝ ΟΣΤΙΣ ΜΑΣ ΑΦΗΓΗΘΗ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΛΟΚΗΣ ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΕΑΜΙΤΩΝ._

23-3-43

ΑΠΟ ΠΡΩΙΑΣ ΕΧΟΜΕΝ ΠΟΛΛΗ ΔΟΥΛΕΙΑ. ΕΠΙΤΡΟΠΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΙ ΕΡΧΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ ΔΟΥΝ ΤΟΝ ΑΡΧΗΓΟ, ΝΑ ΠΑΡΟΥΝ ΟΔΗΓΙΑΣ ΚΛΠ ΚΑΙ ΕΤΣΙ ΑΝΑΓΚΑΖΟΜΕΘΑ ΝΑ ΠΑΡΑΜΕΙΝΟΜΕΝ ΟΛΗΝ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑΝ ΕΔΩ. ΕΡΧΕΤΑΙ ΚΑΙ ΤΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΕΠΙΛΑΡΧΟΥ ΑΓΟΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΟΥΛΓΑΡΕΛΙ. ΤΟ ΑΠΟΓΕΥΜΑ Ο ΑΡΧΗΓΟΣ ΕΚΦΩΝΕΙ ΛΟΓΟΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΘΕΝΤΑΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΟΠΟΙΟΝ ΑΠΗΝΤΗΣΕ ΕΙΣ ΤΑΣ ΨΕΥΔΕΙΣ ΚΑΙ ΑΣΥΣΤΟΛΟΥΣ ΔΙΑΔΟΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΑΜΙΤΩΝ ΣΧΟΛΙΑΖΟΝΤΕΣ ΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΕΙΣ ΒΟΥΛΓΑΡΕΛΙ. ΜΕΤΑ ΕΠΗΚΟΛΟΥΘΗΣΕ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΒΟΥΛΓΑΡΕΛΙΟΥ. ΔΙΑΜΟΝΗ ΕΙΣ ΧΟΣΕΨΙΝ._

Στη φωτογραφία “Πατιόπουλο Βάλτου, 14 – 15 Μαρτίου 1943. Ο Ν. Ζέρβας και ο Chris Woodhouse στην οικία του Τάκη Αρβανίτη, πριν αναχωρήσουν για το Κλειδί.” Η φωτογραφία είναι από το αρχείο του Σταύρου Κωτσάκη, όπως δημοσιεύτηκε στην ομάδα ΟΡΕΙΝΟΣ ΒΑΛΤΟΣ – ΙΣΤΟΡΙΑ.

Δημοσιεύθηκε στη Η Άρτα στην κατοχή και την Αντίσταση | Σχολιάστε

Οικογένεια Γεωργίου Κουτσούμπα

Η φωτογραφία αυτή είναι ένα σπάνιο οικογενειακό πορτρέτο κοινωνικής και ιστορικής βαρύτητας για τους Μελισσουργούς του Μεσοπολέμου.

Στο κέντρο δεσπόζει ο Γεώργιος Χρ. Κουτσούμπας, δερματέμπορος και πρόεδρος της κοινότητας (1928–1934), με στάση ήρεμη αλλά αποφασιστική· η παρουσία του αποπνέει κύρος και ευθύνη, χαρακτηριστικά ανθρώπου με ενεργό ρόλο στα κοινά. Δίπλα του η σύζυγός του, Κυριακούλα Αντ. Παππά, με βλέμμα συγκρατημένο και αξιοπρεπές, ενσαρκώνει τον σιωπηλό αλλά θεμελιώδη ρόλο της γυναίκας στην οικογένεια και την κοινωνία της εποχής.

Τα παιδιά παρατάσσονται γύρω τους, σχηματίζοντας μια εικόνα συνέχειας και προσδοκίας:
ο Χρήστος και ο Βασίλης, γυμνασιόπαιδες, μαρτυρούν τη σημασία που έδινε η οικογένεια στη μόρφωση, ενώ η Δήμητρα (μετέπειτα σύζυγος Απόστολου Κ. Τραχανά) και η Αλεξάνδρα (στο βάθος, η πρωτότοκη, μετέπειτα σύζυγος Χρήστου Κ. Μπανιά ) αποτυπώνονται λίγο πριν αναλάβουν τους ρόλους που αργότερα θα τις συνδέσουν με άλλες γνωστές οικογένειες του τόπου.

Το φθαρμένο φόντο και τα σημάδια του χρόνου στη φωτογραφία δεν αφαιρούν· αντίθετα, ενισχύουν τον χαρακτήρα της ως τεκμήριο μνήμης. Πρόκειται για μια εικόνα που δεν αφηγείται μόνο την ιστορία μιας οικογένειας, αλλά και την κοινωνική δομή, τις αξίες και τις φιλοδοξίες ενός ορεινού χωριού στην Ήπειρο του Μεσοπολέμου. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Δημοσιεύθηκε στη Αρτινές Οικογένειες | Σχολιάστε

Στην “Παναγιά” των Μελισσουργών

Η φωτογραφία αποτυπώνει μια ήσυχη, προπολεμική στιγμή στην Παναγιά των Μελισσουργών, μέσα σε ένα τοπίο που κυριαρχείται από τα Τζουμέρκα.
Η εκκλησία διακρίνεται διακριτικά στο βάθος, δεμένη με το φυσικό περιβάλλον, ενώ οι μορφές στο προσκήνιο —με την τυπική ενδυμασία της εποχής— δίνουν μέτρο κλίμακας και ανθρώπινη παρουσία στο αυστηρό ορεινό τοπίο. Πρόκειται μάλλον για τους Αθανάσιο Σπ. Τρομπούκη και Απόστολο Γκολομάζο. (Φωτο από αρχείο Χριστόφορου Κοντοχρήστου – Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

Δημοσιεύθηκε στη Τα Τζουμέρκα και τα χωριά τους | Σχολιάστε

🐟 Ο αφορισμός της Βόνιτσας (1530)

Τα χέλια του Αμβρακικού, η Μονή Κορωνησίας και ένα αυστηρό γράμμα του Πατριάρχη Ιερεμία Α΄

Ανάμεσα στις πιο παράξενες αλλά και πιο γοητευτικές ιστορίες του Αμβρακικού κόλπου υπάρχει μία που έχει γίνει σχεδόν θρύλος: η ιστορία με τα χέλια, τη Μονή Κορωνησίας και τον αφορισμό των κατοίκων της Βόνιτσας τον 16ο αιώνα.

Όπως συμβαίνει συχνά, πίσω από τον θρύλο υπάρχει ένας πυρήνας αλήθειας· κι αυτός ο πυρήνας είναι ένα πατριαρχικό γράμμα του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιερεμία Α΄, γραμμένο το 1530, την ίδια εποχή που ο Πατριάρχης βρισκόταν στην Άρτα και τέλεσε αγιασμό στην Παρηγορήτισσα.

Το κείμενο εντόπισε και δημοσίευσε το 1937 ο μεγάλος ιστορικός Δ. Ζακυθηνός. Πρόκειται για ένα αυθεντικό, αυστηρό γράμμα που απευθύνεται:

«Πρός τόν θεοφιλέστατον ἐπίσκοπον Βονδίτζης, τούς ἐντιμοτάτους κληρικούς καί τούς καλλιστεύοντας χριστιανούς τῆς πόλεως.»

Ας δούμε τι πραγματικά συνέβη.


🏝️ Η Μονή Κορωνησίας και τα βιβάρια της

Η Μονή Κορωνησίας (ή Κορακονησίας), χτισμένη στο νησί της Κορωνησίας μέσα στον Αμβρακικό, ήταν από τον Μεσαίωνα μέχρι και τον 18ο αιώνα ένα από τα ισχυρότερα μοναστήρια της περιοχής.

Η δύναμή της βασιζόταν σε μεγάλη ακίνητη περιουσία:

  • νησάκια (Κέφαλος, Λίσα κ.ά.),
  • χωριά και κτήματα,
  • ιχθυοτροφεία (ιβάρια) στον Αμβρακικό.

Τα ιβάρια αυτά —ειδικά τα ιβάρια χελιών— αναφέρονται στο πατριαρχικό γράμμα με μια χαρακτηριστική λέξη:

«χελοκοφινοβίβαρα»
δηλαδή ιχθυοτροφεία για χέλια, με καλάθια-παγίδες (κόφινους).

Τα χέλια του Αμβρακικού ήταν πολύτιμος πόρος· για τις μονές, ήταν συχνά η κύρια πηγή εισοδήματος.


⚠️ Το πρόβλημα: κάποιοι «τάχα χριστιανοί» της Βόνιτσας

Στο γράμμα του, ο Ιερεμίας Α΄ μεταφέρει τις διαμαρτυρίες του πρώην μητροπολίτη Ιωαννίνων Γενναδίου και των μοναχών της Κορωνησίας:

  • κάποιοι κάτοικοι της Βόνιτσας,
  • «ἐπαπειλῶνται» (απειλούν)
  • ότι θα επιβάλουν «τέλος αυθεντικόν» στα χελοκοφινοβίβαρα της μονής,
  • και ότι θα τα αποσπάσουν από τη δικαιοδοσία της.

Ουσιαστικά, μια ομάδα κατοίκων ή τοπικών προκρίτων προσπαθούσε:

  • είτε να επιβάλει φορολογία στη μονή,
  • είτε να πάρει στα χέρια της τα ιβάρια,
  • είτε να εκμεταλλεύεται παράνομα την παραγωγή χελιών.

Στο γράμμα, ο Πατριάρχης χρησιμοποιεί σκληρές εκφράσεις, χαρακτηρίζοντάς τους «τάχα χριστιανούς».

Η διαμάχη, λοιπόν, δεν ήταν για «κλεμμένα χέλια» με τη στενή έννοια, όπως συχνά λέγεται σήμερα·
ήταν μια σοβαρή σύγκρουση περιουσιακών δικαιωμάτων σε έναν πλούσιο ψαρότοπο.


⚡ Η πατριαρχική αντίδραση: «…ἔχομεν αὐτούς ἀφωρισμένους…»

Στο αποκορύφωμα του γράμματος, ο Πατριάρχης Ιερεμίας Α΄ απευθύνει απειλή αφορισμού:

«Ἔχει αὐτούς ἀφωρισμένους ἡ μετριότης ἡμῶν, καί κατηραμένους καὶ ἀσυγχώρητους…»

Ο αφορισμός δεν αφορά όλη τη Βόνιτσα·
αφορά όσους επιμείνουν να βλάψουν τη μονή και να σφετεριστούν τα βιβάρια της.

Ωστόσο, στο λαϊκό φαντασιακό της περιοχής —και στη νεότερη δημοσιογραφία— η υπόθεση με τα χέλια έγινε εύκολα:

«Ο αφορισμός της Βόνιτσας επειδή έκλεβαν χέλια από τα ιβάρια της μονής Κωρονησίας.»

Η ιστορική πραγματικότητα είναι πιο ακριβής, αλλά και πιο ενδιαφέρουσα.


🌊 Γιατί αυτή η υπόθεση είναι σημαντική για την Άρτα;

Το γράμμα του Ιερεμία Α΄ χρονολογείται Ιούλιος 1530 — ακριβώς την εποχή που ο Πατριάρχης:

  • βρίσκεται στην Άρτα,
  • επισκέπτεται την Παρηγορήτισσα,
  • και παρεμβαίνει διοικητικά στις μονές του Αμβρακικού.

Γι’ αυτό ο Ζακυθηνός συμπεραίνει με βεβαιότητα ότι το γράμμα γράφτηκε στην Άρτα.

Έτσι, τα δύο γεγονότα —ο αγιασμός στην Παρηγορήτισσα και ο αφορισμός για τα ιβάρια— δεν είναι δύο άσχετα επεισόδια·
είναι μέρη της ίδιας περιοδείας του Πατριάρχη στην Ήπειρο,
και της προσπάθειάς του να ρυθμίσει:

  • περιουσίες μοναστηριών,
  • θέματα δικαιοδοσίας,
  • και καταπατήσεις από τοπικούς παράγοντες.

Η Άρτα του 16ου αιώνα, λοιπόν, βρίσκεται στο επίκεντρο πατριαρχικών παρεμβάσεων που αγγίζουν όλο τον Αμβρακικό.


🧭 Τι έγινε τελικά;

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια την έκβαση της υπόθεσης.
Οι πηγές δεν λένε αν:

  • ο αφορισμός εφαρμόστηκε,
  • οι κάτοικοι συμμορφώθηκαν,
  • ή αν η διαμάχη κράτησε χρόνια.

Ξέρουμε, όμως, ότι η Μονή Κορωνησίας συνέχισε να λειτουργεί και να κατέχει ιβάρια επί αιώνες,
ενώ η Βόνιτσα δεν φαίνεται να υπέστη κάποια μακροχρόνια εκκλησιαστική ποινή — αυτό ανήκει περισσότερο στη σφαίρα της λαϊκής παράδοσης.


🐟 Από την ιστορία στον μύθο

Με τον καιρό, η ιστορία μετατράπηκε σε λαϊκό αφήγημα:
«Οι Βονιτσιώτες έκλεψαν τα χέλια του Πατριάρχη — και αφορίστηκαν!»

Το 2013, μάλιστα, τελέστηκε στη Βόνιτσα τελετή «άρσης του αφορισμού», με την παρουσία εκπροσώπων του Οικουμενικού Πατριαρχείου — μια πράξη περισσότερο συμβολική και λιγότερο βασισμένη σε ιστορικό γεγονός.

Η πραγματική ιστορία, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη και πιο ανθρώπινη:

  • μοναχοί που προσπαθούν να προστατεύσουν τον μόχθο τους,
  • τοπικοί παράγοντες που πιέζουν να ελέγξουν έναν πλούσιο πόρο,
  • ένας Πατριάρχης που ταξιδεύει στην Ήπειρο και θέλει να επιβάλει τάξη.

Κι όλα αυτά μέσα στο μοναδικό τοπίο του Αμβρακικού, όπου τα χέλια δεν ήταν απλώς φαγητό — ήταν νόμισμα, επιβίωση και εξουσία.


Στη φωτογραφία του Π. Βοκοτόπουλου “Βιβάριο στην Κορωνησία, Ιούνιος 1970” από το Λεύκωμα “ΗΠΕΙΡΟΣ”, Θεσσαλονίκη, 2011.

📚 Ενδεικτική βιβλιογραφία

Για αναγνώστες και μελετητές:

  1. Δημήτριος Ζακυθηνός,
    «Ἀνέκδοτον γράμμα τοῦ Πατριάρχου Ἰερεμίου τοῦ Α΄ περὶ τῆς Μονῆς τῆς Κορακονησίας»,
    Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 13 (1937), 192–196.
    → Η πλήρης δημοσίευση του πρωτογενούς εγγράφου.
  2. Ιστορικές αναφορές στη Μονή Κορωνησίας, μέσα από σύγχρονες μελέτες, τοπικά αρχεία και παρουσιάσεις (Μητρόπολη Νικοπόλεως, ΕΦΑ Άρτας, τοπικά αρχειοφυλάκια).
  3. Σύγχρονη βιβλιογραφία και άρθρα σχετικά με τον αφορισμό της Βόνιτσας και την παράδοσή του.
Δημοσιεύθηκε στη Ο Αμβρακικός και τα λιμάνια του | 1 σχόλιο

🕊️ Ο Πατριάρχης Ιερεμίας Α΄ στην Άρτα (1530)

Ὁ αγιασμός τῆς Παρηγορήτισσας και η εξάρτησή της από την Κάτω Παναγιά

Στην καρδιά της Άρτας, στον ναό της Παναγίας Παρηγορήτισσας, σώζεται μια μικρή αλλά ανεκτίμητη μαρτυρία: μια χειρόγραφη επιγραφή του 1530, που πέρασε απαρατήρητη για αιώνες και σήμερα αποτελεί ένα από τα πιο ζωντανά τεκμήρια της ιστορίας της πόλης.

Πάνω στο επίθημα ενός κιονοκράνου, στον γυναικωνίτη του ναού, κάποιος μοναχός του 16ου αιώνα σημείωσε με μελάνι:

«ἦλθ(εν) ἐνταῦθα ὁ παναγιώτατος πατριάρχης κ(ύ)ρ Ἱερεμίας
ἐν τῷ ζλη ἔτει μηνί Ἰουλλίῳ καί ἐποίησεν ἁγιασμόν.»

Ο λακωνικός αυτός στίχος μας λέει τρία πράγματα:

  • ότι ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμίας Α΄ βρέθηκε ο ίδιος στην Άρτα,
  • ότι επισκέφθηκε την Παναγία Παρηγορήτισσα,
  • και ότι τον Ιούλιο του έτους ζλη΄ (7038 από κτίσεως κόσμου, δηλαδή 1530 μ.Χ.) τέλεσε μέσα στον ναό αγιασμό.

Μια μικρή πρόταση, γραμμένη ταπεινά στο πλάι, γίνεται έτσι κλειδί για να ανοίξει μια ολόκληρη σελίδα ιστορίας.


Η επιγραφή του Πατριάρχη Ιερεμία Α΄ στον γυναικωνίτη της Παναγίας Παρηγορήτισσας (Άρτα): μνεία της παρουσίας του και του αγιασμού, με χρονολογία 7038 (=1530). Φωτογραφία: ΕΦΑ Άρτας (Α. Παπαδοπούλου).

Ποιος ήταν ο Ιερεμίας Α΄;

Ο Ιερεμίας Α΄ διετέλεσε Οικουμενικός Πατριάρχης σε δύο φάσεις (1522–1524 και 1525–1546) και είναι από τις πιο σημαντικές μορφές του 16ου αιώνα για το Πατριαρχείο.

Καταγόταν από τη Ζίτσα Ιωαννίνων, γνώριζε δηλαδή από πρώτο χέρι την Ήπειρο, τις μονές και τις τοπικές ιδιαιτερότητες.

Σε μια εποχή οθωμανικής κυριαρχίας, το Πατριαρχείο καλείται να παίξει διπλό ρόλο:

  • πνευματικό – να διατηρήσει την πίστη και την εκκλησιαστική συνοχή,
  • αλλά και διοικητικό/οικονομικό – να προστατεύσει τις μονές, τις περιουσίες τους και να ρυθμίσει ζητήματα δικαιοδοσίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο πρέπει να δούμε την παρουσία του στην Άρτα το 1530:
όχι ως «τυπική επίσκεψη», αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης κίνησης αναδιοργάνωσης του μοναστικού βίου στην περιοχή του Αμβρακικού.


Η Παρηγορήτισσα ως γυναικεία μονή

Ήδη από τις πηγές της οθωμανικής περιόδου η Παρηγορήτισσα μαρτυρείται ως γυναικεία μονή.

Τον πρώιμο 16ο αιώνα (την εποχή της επίσκεψης του Ιερεμία Α΄):

  • λειτουργεί ως γυναικείο μοναστήρι,
  • όμως βρίσκεται σε μεγάλη ένδεια και παρακμή:
    • λίγες μοναχές,
    • σοβαρά οικονομικά προβλήματα,
    • δυσκολία συντήρησης των κτιρίων και της καθημερινής ζωής της αδελφότητας.

Ο Ιερεμίας Α΄, βλέποντας την κατάσταση, δεν περιορίζεται στον αγιασμό.
Σύμφωνα με την παράδοση και τα πατριαρχικά έγγραφα της εποχής, εκδίδει πατριαρχικό σιγίλλιο, με το οποίο:

  • προσαρτά την Παρηγορήτισσα ως μετόχι
  • στην Ιερά Βασιλική Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου (Κάτω Παναγιά), επίσης στην Άρτα.

Με άλλα λόγια, η Παρηγορήτισσα τίθεται κάτω από την «ομπρέλα» μιας πιο ισχυρής και ευπορότερης μονής, της Κάτω Παναγιάς, η οποία υπαγόταν απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο ως σταυροπηγιακή.

Έτσι:

  • εξασφαλίζεται καλύτερη οικονομική και διοικητική στήριξη,
  • προστατεύεται η περιουσία και η συνέχεια της Παρηγορήτισσας,
  • και ενισχύεται ο δεσμός της τοπικής Εκκλησίας της Άρτας με το Φανάρι.

Ο αγιασμός που μνημονεύει η επιγραφή του 1530 δεν είναι, λοιπόν, ένα μεμονωμένο «ευχολόγιο», αλλά εντάσσεται σε αυτή τη μεγάλη κίνηση αναδιοργάνωσης.


Το σιγίλλιο του 1578 και η μαρτυρία του 1591 (τουλάχιστον μέχρι τότε που υπάρχει γραπτή αναφορά)

Οι γραπτές πηγές δεν σταματούν στον Ιερεμία Α΄.

Τον 16ο αιώνα επανέρχεται στο προσκήνιο η Παρηγορήτισσα μέσα από τα σιγίλλια (επίσημα πατριαρχικά έγγραφα) ενός άλλου πατριάρχη, του Ιερεμία Β΄ του Τρανού.

  • Το 1578 η Παρηγορήτισσα μνημονεύεται σε σιγίλλιο του Ιερεμίου Β΄ ως:
    • γυναικεία μονή,
    • και μετόχι της Ιεράς Μονής Κάτω Παναγιάς.
    Αυτό σημαίνει ότι τουλάχιστον μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα η Παρηγορήτισσα:
    • εξακολουθεί να λειτουργεί ως γυναικείο μοναστήρι,
    • και παραμένει εξαρτημένη από την Κάτω Παναγιά στο πλαίσιο της πατριαρχικής δικαιοδοσίας.
  • Ένα μεταγενέστερο σιγίλλιο του ίδιου πατριάρχη, του 1591, που αφορά ειδικά την Κάτω Παναγιά, αναφέρει ρητά ότι η μεγάλη αυτή σταυροπηγιακή μονή έχει προσαρτήσει ως μετόχι τη Μονή Παρηγορήτισσας.

Έτσι, η εξάρτηση της Παρηγορήτισσας από την Κάτω Παναγιά, που άρχισε με την παρέμβαση του Ιερεμία Α΄ γύρω στο 1530, «κλειδώνει» πια με δύο χωριστές γραπτές μαρτυρίες (1578 και 1591) και μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι τουλάχιστον μέχρι τότε η Παρηγορήτισσα είναι:

  • γυναικεία μονή,
  • μετόχι της Κάτω Παναγιάς,
  • και μέρος του δικτύου των πατριαρχικών/σταυροπηγιακών μονών του Αμβρακικού.

Για τους επόμενους αιώνες οι πηγές γίνονται πιο φειδωλές.
Ξέρουμε όμως ότι με τον καιρό η μοναστηριακή κοινότητα παρακμάζει και σταδιακά σβήνει. Στα νεότερα χρόνια:

  • από τη μεγάλη μονή σώζονται ο ναός, η Τράπεζα και 16 κελιά,
  • τα κελιά στεγάζουν υπηρεσίες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας,
  • και ο ναός λειτουργεί στην πράξη ως μουσειακό μνημείο, με λατρευτική χρήση σε ορισμένες μεγάλες εορτές.

«Με μελάνι; Και πώς δεν σβήστηκε;» – μια εύλογη απορία

Πολλοί αναγνώστες, διαβάζοντας ότι η επιγραφή του 1530 είναι γραμμένη «με μελάνι», ίσως έχουν την απορία: Πώς γίνεται να σώζεται ακόμη, σχεδόν πεντακόσια χρόνια μετά;

Η απάντηση κρύβεται:

  • στα υλικά που χρησιμοποιούσαν οι μοναχοί,
  • και στη θέση όπου γράφτηκε η επιγραφή.
  • Η επιγραφή δεν είναι γραμμένη με σύγχρονο μελάνι τύπου «στυλό», αλλά με το μοναστηριακό μελάνι της εποχής:
  • με βάση τον άνθρακα (καπνιά, κάρβουνο κ.λπ.),
  • δεμένο με φυσικές κόλλες,
  • φτιαγμένο έτσι ώστε να «δαγκώνει» το κονίαμα του τοίχου.

Τέτοια μελάνια:

  • χρησιμοποιούνταν συχνά και στη χάραξη/σχεδίαση τοιχογραφιών,
  • είναι εξαιρετικά ανθεκτικά στον χρόνο,
  • δεν οξειδώνονται εύκολα,
  • και συχνά αντέχουν περισσότερο κι από ορισμένα χρώματα.

Επιπλέον η επιγραφή βρίσκεται:

  • στον γυναικωνίτη,
  • επάνω σε επίθημα κιονοκράνου,
  • σε σημείο που δεν σοβαντίστηκε ξανά,
  • δεν δέχεται τριβή,
  • ούτε άμεση υγρασία ή ηλιακό φως.

Με απλά λόγια:
κανείς δεν την έσβησε, κανείς δεν την κάλυψε, και ο χρόνος δεν βρήκε τρόπο να την φθείρει σοβαρά. Έτσι, ένα στιγμιαίο σημείωμα ενός μοναχού τον Ιούλιο του 1530 μετατράπηκε σε πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο για την Άρτα και την Παρηγορήτισσα.


Τι σημαίνει σήμερα αυτή η ιστορία για την Άρτα;

Η αφήγηση της επίσκεψης του Ιερεμία Α΄ στην Άρτα δεν είναι μια γραφική λεπτομέρεια «από τα παλιά». Είναι μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα:

  • στη βυζαντινή δόξα της πόλης,
  • στην οθωμανική περίοδο,
  • και στη νεότερη ιστορία της.

Μέσα από μια ταπεινή επιγραφή:

  • βλέπουμε την Παρηγορήτισσα ως γυναικεία μονή σε κρίση,
  • παρακολουθούμε την παρέμβαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου για τη σωτηρία της,
  • και διακρίνουμε τη θέση της Άρτας ως σημαντικού πνευματικού κέντρου της Ηπείρου και κατά τον 16ο αιώνα.

Η Παρηγορήτισσα δεν είναι μόνο ένα θαυμαστό μνημείο αρχιτεκτονικής και τέχνης.
Είναι ένα βιβλίο από πέτρα και μελάνι, όπου η ιστορία της πόλης συνεχίζει να γράφεται – και να διαβάζεται – μέχρι σήμερα.


Στη φωτογραφία ανασύνθεση της Παρηγορήτισσας με βάση το σχέδιο του Louis-François Cassas, RE 4841.48 – View of a Greek church in Arta named “pariorztza”, ανατολική όψη της Παναγίας Παρηγορήτισσας, περ. 1780.
Το σχέδιο του Γάλλου περιηγητή αποτελεί μία από τις παλαιότερες εικαστικές αποτυπώσεις του μνημείου και προσφέρει πολύτιμο ιστορικό πλαίσιο για την επιγραφή του γυναικωνίτη, η οποία μαρτυρεί την παρουσία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Α΄ στην Άρτα το 1530.

📚 Ενδεικτική βιβλιογραφία για περισσότερη μελέτη

Για όποιον θέλει να διαβάσει περισσότερα:

  1. Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου,
    Επιγραφή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Α΄ στον ναό Παναγίας Παρηγορήτισσας στην Άρτα,
    ηλεκτρονική δημοσίευση (https://th-ink.gr/ Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας).
  2. Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας,
    Παναγία Παρηγορήτισσα (δίγλωσσο ενημερωτικό φυλλάδιο & σχετικό υλικό),
    με σύντομη παρουσίαση της ιστορίας της μονής, του γυναικείου χαρακτήρα της και της εξάρτησής της από την Κάτω Παναγιά.
  3. Ἱ. Ν. Παναγίας Παρηγορητίσσης – διαδικτυακές παρουσιάσεις (Religious Greece κ.ά.),
    με αναφορές στο σιγίλλιο του Πατριάρχη Ιερεμία Β΄ (1578), όπου η μονή μνημονεύεται ως γυναικεία και μετόχι της Κάτω Παναγιάς.
  4. Τοπικές μελέτες για την Παρηγορήτισσα (ΗΧΩ ΤΗΣ Άρτας, Δεσποτάτο, κ.ά.),
    με συγκέντρωση των πατριαρχικών μαρτυριών του 16ου αιώνα και ιδιαίτερα του σιγιλλίου 1591 για την Κάτω Παναγιά, όπου αναφέρεται ρητά η Παρηγορήτισσα ως μετόχι.
Δημοσιεύθηκε στη Οι Εκκλησίες | Σχολιάστε

Η επίσκεψη του Φαίδωνα Γκιζίκη στην Άρτα – 20 Φεβρουαρίου 1974

Στη φωτογραφία αποτυπώνεται η επίσκεψη του Φαίδωνα Γκιζίκη, τότε Προέδρου της Δημοκρατίας, στην Άρτα, στις 20 Φεβρουαρίου 1974. Η στάση αυτή έγινε στο πλαίσιο της μετάβασής του από την Αθήνα προς τα Ιωάννινα και συνοδεύτηκε από επίσημη υποδοχή από τις τοπικές και στρατιωτικές αρχές. (Φωτο από αρχείο Σταύρου Μαστοράκη)

Ο Φαίδων Γκιζίκης (1908–1998) ήταν ανώτατος αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού και ανέλαβε την Προεδρία της Δημοκρατίας το 1973, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, μετά την κατάργηση της μοναρχίας. Η θητεία του (1973–1974) είχε καθαρά τυπικό χαρακτήρα, καθώς η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια του καθεστώτος. Παρέμεινε στη θέση του έως την αποκατάσταση της Δημοκρατίας τον Ιούλιο του 1974, οπότε και παρέδωσε την Προεδρία στον Μιχαήλ Στασινόπουλο.

Η συγκεκριμένη επίσκεψη στην Άρτα έχει καταγραφεί σε ταινία Επικαίρων της εποχής, η οποία διασώζεται σήμερα στο Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο και προβάλλεται στο συνοδευτικό βίντεο, προσφέροντας ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της δημόσιας εικόνας και της τελετουργίας των τελευταίων μηνών της δικτατορίας. Μπορείτε να το δειτε στο λινκ http://www.avarchive.gr/portal/digitalview.jsp?get_ac_id=3542

Δημοσιεύθηκε στη Επισκέπτες άσημοι και διάσημοι | Σχολιάστε

Το κοτσέκι (ή κουτσέκι)

Σε πολλά απο τα χωριά της Άρτας το κοτσέκι ήταν η αποθήκη του τσιφλικιού, όπου συγκεντρώνονταν τα γεννήματα των χωρικών, συχνά και η δεκάτη, πριν μοιραστούν ή φορτωθούν.
Η λέξη φαίνεται να προέρχεται από το αλβανικό koçek («αποθήκη, σιταποθήκη») και πέρασε στο τοπικό ιδίωμα της Ηπείρου μαζί με την ίδια την αγροτική πραγματικότητα της εποχής.
Σήμερα δεν σώζεται κανένα· όλα γκρεμίστηκαν με τον χρόνο, αφήνοντας πίσω μόνο μαρτυρίες και μνήμες.

Στο Κομπότι, το κοτσέκι είχε μια ξεχωριστή ιστορική χρήση: κατά τον πόλεμο του 1897 χρησιμοποιήθηκε ως νοσοκομείο. Το κτίσμα ανήκε στον Καραπάνο και νοικιάστηκε τότε στον Ελληνικό Στρατό, για τις ανάγκες των τραυματιών.
Έτσι, ένα κτίριο συνδεδεμένο με τη βαριά αγροτική πραγματικότητα της εποχής βρέθηκε, έστω και πρόσκαιρα, στην υπηρεσία της ζωής.

Στη φωτογραφία το κοτσέκι στη Ράχη Άρτης, πριν ακόμα γκρεμιστεί. Το κοτσέκι της Ράχης ήταν ένα λιθόκτιστο, διώροφο κτίσμα μεγάλου όγκου, χαρακτηριστικό της τσιφλικικής αρχιτεκτονικής της Ηπείρου. Χτισμένο με αργολιθοδομή και πολύ παχείς τοίχους, με λίγα και μικρά ανοίγματα, εξυπηρετούσε αποκλειστικά τη φύλαξη των γεννημάτων. Η αυστηρή, χωρίς διακόσμηση μορφή του και η κεραμοσκεπή στέγη υπογραμμίζουν τον καθαρά λειτουργικό χαρακτήρα του, αλλά και τον ρόλο του ως κεντρικού κτιρίου ελέγχου της αγροτικής παραγωγής. (Φωτο από αρχείο Μιχάλη Νικολάου).

Δημοσιεύθηκε στη Η Αρχιτεκτονική στην Άρτα και την γύρω περιοχή | Σχολιάστε