Από αριστερά : Απόστολος Γ. Κεφάλας, Δημ. Μπέκας, Κων/νος Αμβράζης, Σόλων Κολοβός (Πρώην άσσος 1948-50) , Κίμων Παπαδημητρίου, Θωμάς Κώνστας, Χριστόδ. Γ. Κεφάλας, Ιωαν. Γκοργκόλης (Πρώην άσσος 1948 -57).
Κάτω δεξιά : Βασίλης Ρέντζος, Ιωάννης Παπαιωάννου, Νίκος Μαστρογιάννης, Ανδρέας Χριστοδούλου, Νίκος Μυλωνάς. (Φωτο από αρχείο Ν. Μυλωνά, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Στους δυο πίνακες που ακολουθούν μπορείτε να δείτε τις μετονομασίες των χωριών και οικισμών της Άρτας από το 1927 μέχρι το 1989. Σε μερικά χωριά υπήρξε και δεύτερη αλλαγή που σημειώνεται στην τελευταία στήλη. (Πηγή : https://settlement-renames.eie.gr/)
Γνωμοδότηση του Νικολάου Πολίτη περί μετονομασίας του χωριού Κάτω Μπάνη Άρτης το 1915, η οποία δεν εγκρίθηκε με βάση το σκεπτικό που αναλύεται στο εικονιζόμενο έγγραφο. Η ονομασία του χωριού σε Λουτρότοπος έγινε το 1927. (Πηγή : Γνωμοδοτήσεις περί μετονομασίας συνοικισμών και κοινοτήτων / υπό Ν. Γ. Πολίτου, Αθήναι, 1920)
Ένα σχόλιο που πρέπει να κάνουμε εδώ πριν αναφερθούμε στα οθωμανικά κτίρια στην Άρτα, είναι η διάκριση ανάμεσα στα τζαμιά τα οποία περιγράφει ο Εβλιγιά χρησιμοποιώντας τους όρους “camii“ και “Masjid“. Στα αραβικά, τόσο το «camii» και το «Masjid» (στα Τουρκικά mescit) αναφέρονται σε ένα τζαμί, το οποίο είναι τόπος λατρείας για τους μουσουλμάνους. Ο όρος “camii” χρησιμοποιείται πιο συχνά και αναφέρεται σε ένα μεγαλύτερο και πιο σημαντικό τζαμί, που συνήθως διαθέτει τρούλο και μιναρέδες. Είναι συχνά το κεντρικό τζαμί σε μια πόλη ή ένα εξέχον τζαμί σε μια γειτονιά όπου γίνονται οι προσευχές της Παρασκευής.
Από την άλλη πλευρά, το “masjid” είναι ένα μικρότερο τζαμί ή αίθουσα προσευχής, που συνήθως βρίσκεται σε τοπικές κοινότητες, γειτονιές και όπου οι πιστοί μπορούν να προσευχηθούν κι άλλες μέρες κατά μονάς. Στην εργασία χρησιμοποιήθηκαν οι όροι «τζαμί» για την αντίστοιχη λέξη «camii» και «μεστζίτ» για τη λέξη «Masjid» του κειμένου. «Η λέξις «μεστζίτ», προφερόμενη εις τινας αραβικάς διαλέκτους (π.χ. εν Αιγύπτω) και «μασγκίτ», παρελήφθη εις τα κείμενα των ημετέρων βυζαντινών ιστορικών ως «μασγίδιον», γράφει ο Μοσχόπουλος.” “Το mescit είναι ο όρος για ένα μικρό τζαμί, που δεν χρησιμοποιείται για την επίσημη προσευχή της Παρασκευής, αλλά χρησιμεύει για καθημερινή χρήση. Έτσι, δεν διαθέτει άμβωνα, αλλά μόνο «mihrab», δηλαδή την ειδική εσοχή που χρησιμοποιείται για να υποδείξει την κατεύθυνση της προσευχής προς τη Μέκκα”. (Petersen 1996).
Συνολικά στην Άρτα ο Εβλιγιά μας περιγράφει τα παρακάτω οθωμανικά κτίρια :
– 15 τζαμιά, 6 μεγάλα (Cami) και 9 μικρά (Mescid)
– 3 ιεροδιδασκαλεία (Medrese)
– 5 γραμματοδιδασκαλεία (mektep)
– 3 μοναστήρια (Tekiye & Zawiya). Ο τεκές ήταν ένα μοναστηριακό συγκρότημα, που σχετίζεται με μια ισλαμική μοναστική αδελφότητα, τους ονομαζόμενους Δερβίσηδες, που ήταν φορείς και εκφραστές του ισλαμικού μυστικισμού και προωθούσαν τον εξοθωμανισμό των περιφερειών και των αστικών τόπων. Οι δραστηριότητες των Δερβίσηδων ενισχύονταν από την κεντρική κυβέρνηση για την ίδρυση τεκέδων στις πρόσφατα κατακτημένες περιοχές, με παροχές εκτάσεων γης, φορολογικές απαλλαγές στο πλαίσιο της κοινωφελούς και αγαθοεργούς δραστηριότητάς τους και για τη λειτουργία των διάφορων ευαγών ιδρυμάτων. Ο τεκές περιλάμβανε έναν χώρο για προσευχή, δηλαδή ένα τζαμί, ένα ιερό, π.χ. ένα ταφικό μνημείο, ένα θρησκευτικό σχολείο, χώρους διαμονής για σπουδαστές και επισκέπτες, προσκυνητές και ταξιδιώτες (Petersen 1996).
– 1 Χάνι (Han/Khan) για οποίο ο Εβλιγιά προσδιορίζει το σημείο όπου βρίσκονταν : ακριβώς έξω από το κάστρο της Άρτας, απέναντι από το παλάτι του Βαγιαζήτ. «Τα οθωμανικά χάνια των πόλεων (han) ήταν συνήθως ένα κτίριο που συνδύαζε τη λειτουργία του ξενώνα και του εμπορικού κέντρου. Τα κτίρια τους είχαν ένα πρότυπο σχέδιο που περιλάμβανε ένα τετράγωνο ή ορθογώνιο περίβλημα με δωμάτια διανυκτέρευσης διευθετημένα γύρω από μια κεντρική αυλή, ενώ διέθετε στάβλους, αποθήκες, δωμάτια και πιθανά μικρό τέμενος» (Petersen 1996).
– 1 Αγορά (çarşi). Έξω από τα τείχη εκτείνονταν η αγορά της πόλης, η οποία δεν ήταν σκεπαστή [bedesteni] γράφει ο Εβλιγιά. Το μπεζεστένι ήταν μια ιδιαίτερη μορφή κλειστής αγοράς, όπου εμπορεύονται και αποθηκεύονται αγαθά μεγάλης αξίας. Προφανώς η αγορά [çarşi] της Άρτας ήταν μια ανοιχτή αγορά που αποτελούνταν από ένα σύνολο μικρών καταστημάτων κατά μήκος και των δύο πλευρών, παράλληλων και κάθετων, μικρών και στενών δρόμων, συχνά σκεπαστών με ξύλινες κατασκευές για λόγους σκίασης. Αναφέρονται 400 καταστήματα λιανικού εμπορίου.
– ? Λουτρά (Hamam) Ο Εβλιγιά δεν μας δίνει ακριβή αριθμό. Υπήρχε σίγουρα 1 λουτρό στο Ιμαρέτι. Άλλες αναφορές σε νεότερα οθωμανικά κείμενα κάνουν λόγο για 2 ή 3 χαμάμ στην Άρτα.
– 1 ρολόι (Saat) (Πηγή : Ο ΕΒΛΙΓΙΑ ΤΣΕΛΕΜΠΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ ΤΟΝ 17ο ΑΙΩΝΑ, Α. Καρρά, Άρτα, 2024.
Στη φωτογραφία “Το τζαμί του Φαίκ Πασά το 1972”, σε φωτογραφία της Ρένας Ανδρεάδη, Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείο Μπενάκη, Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ.
“Η εργασία αποτελείται από τρία μέρη: Το πρώτο μέρος αναφέρεται στον περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, το έργο του και τις πρώτες εργασίες που δημοσιεύτηκαν για το οδοιπορικό του στην Ελλάδα και την Ήπειρο.
Το δεύτερο μέρος περιλαμβάνει την απόδοση του κειμένου του Εβλιγιά Τσελεμπή στα Ελληνικά, όπου προσπάθησα να δώσω στο κείμενο ένα πιο διαφορετικό ύφος, χωρίς όμως να ξεφύγω από τον τρόπο της περιγραφής του Εβλιγιά.
Στο τρίτο μέρος της εργασίας, τα γραφόμενα του Εβλιγιά σχολιάζονται σε σχέση με τις ιστορικές και πραγματολογικές αναφορές στην υπάρχουσα βιβλιογραφία”. Αναστασία Καρρά, 2024
Μπορείτε να διαβάσετε την εργασία εδώ
ή στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2024/04/Ο-ΕΒΛΙΓΙΑ-ΤΣΕΛΕΜΠΗ-ΣΤΗΝ-ΑΡΤΑ.pdf
Πίνακας του Τάκη Βαφιά που απεικονίζει την οικία Απ. Μπαρμπαστάθη, στη συνοικία Αγίου Νικολάου, το 1980. (Πηγή : Αναμνήσεις από την Παλαιά Άρτα, Τάκης Γ. Βαφιάς, Θεσσαλονίκη, 2010).
Δεκαετία του 1930 (περίπου 1937 – 38). Μια σχολική τάξη φωτογραφίζεται κάτω από την προτομή του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη, στην πρώτη θέση που είχε τοποθετηθεί στις αρχές του 1930, δίπλα στον Άραχθο. Στην πρώτη σειρά, προς το τέλος, οι δύο κόρες της οικογένειας Εξάρχου. (Φωτο από αρχείο Σοφία Εξάρχου)
Χτίστηκε στη θέση που υπήρχε παλιότερα το βελούχι του Στάθη Δωρόθεου ή Γιαννή, στη θέση που είχε τοποθετηθεί αρχικά η προτομή του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη. Γράφει χαρακτηριστικά ο Τάκης Βαφιάς : “Το 1930 όμως ο Μικρός Όμιλος, που ήταν ένα φιλολογικό σωματείο με πλούσια δράση, τοποθέτησε στο βελούχι του Στάθη Δωρόθεου, την προτομή του Κρυστάλλη. Την ίδια εποχή η Αύρα, με τις ορχήστρες που έφερνε, μάζευε όλους τους Αρτινούς κι έτσι οι δουλειές του Στάθη μηδενίστηκαν. Κι ο Στάθης έλεγε “Δίκιο το έχει ο κόσμος και δεν έρχεται στο βελούχι μου, αφού έστησαν στο μαγαζί μου το Χτικιασμένο” (Καθώς ο Κρυστάλλης είχε πεθάνει από φυματίωση). Στα 1936 η παράγκα γκρεμίζεται, διαμορφώνεται ο χώρος και χτίζεται ένα δημοτικό περίπτερο σύγχρονο. Το καινούργιο κέντρο γνωρίζει νέες δόξες και οι Αρτινοί το κατακλύζουν…” (Πηγή : Αναμνήσεις από την Παλαιά Άρτα, Τάκης Γ. Βαφιάς, Θεσσαλονίκη, 2010).
Περισσότερα για το Βελούχι του Στάθη Δωρόθεου στο λινκ https://doxesdespotatou.com/to-veloychi-toy-stathi-dorotheoy-i-gian/
Στη φωτογραφία “Απρίλιος 1949 – Μια μεγάλη παρέα στο Δημοτικό περίπτερο, δίπλα στον Άραχθο. Πίσω της διακρίνεται το άγαλμα του ποιητή Κώστα Κρυστάλλη”. (Η φωτογραφία είναι από το αρχείο της κ. Σοφίας Εξάρχου).
Στις 16 Ιουνίου 1937, ο τότε Πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς επισκέφτηκε την Άρτα. Υπάρχει μια σειρά από φωτογραφίες από την επίσκεψη αυτή που θα αναρτήσουμε εν καιρώ. Στη φωτογραφία στιγμιότυπο από την παρέλαση κάτω από την Πλατεία Σκουφά, μπροστά στο Α’ Γυμνάσιο Άρτης. Πίσω διακρίνεται το Χαρτοπωλείο – Τυπογραφείο Αγραφιώτη. (Φωτο από συλλογή Χ.Β.)
Για τους περισσότερους από μας η πλατεία είναι άγνωστη…Κι όμως πρόκειται για το πιο κεντρικό σημείο της πόλης, την πλατεία του Αγίου Δημητρίου. Είναι από τις ελάχιστες φωτογραφίες που έχουν απομείνει και μας δείχνουν μια πλευρά της πόλης μας που έχει χαθεί. Το επιβλητικό πέτρινο κτίριο που δεσπόζει στη φωτογραφία ανήκε στον Χριστόδουλο Ρίζο, αρτηνό δικηγόρο, πολιτευτή του μεσοπολέμου και βουλευτή Άρτης και Πρεβέζης από την δεκαετία του 30 και μετά, για τον οποίο έχουμε γράψει και πιο παλιά. Σήμερα εκεί είναι κτισμένη μια μεγάλη πολυκατοικία. Μπροστά περνούσε το δρομάκι που έβγαινε στο φούρνο του Πίσπιρη κι εκεί βρισκόταν το περίπτερο του Ευάγγελου Στάμου. Στην δεξιά γωνιά της φωτογραφίας η αρχή από το δρομάκι που οδηγούσε στον Άγιο Σπυρίδωνα και στην γωνία το Γαλακτοπωλείο Κωσταδήμα. Η φωτογραφία, από το αρχείο της κ. Σοφίας Εξάρχου, είναι από την δεκαετία του ’50. (Ευχαριστούμε θερμά την κ. Σοφία Εξάρχου που μας το εμπιστεύτηκε.)
Μπορείτε να διαβάσετε σχετικά και στην παλιότερη ανάρτησή μας στο λινκ https://doxesdespotatou.com/i-plateia-toy-agioy-dimitrioy-1/
