Μια επιγραφή του 4ου αιώνα π.Χ. αποκαλύπτει ότι η Αμβρακία βρέθηκε ανάμεσα στις ελληνικές πόλεις που προμηθεύτηκαν σιτηρά από την Κυρήνη. Γιατί όμως μια πόλη με τόσο εύφορη πεδιάδα χρειαζόταν σιτάρι από τη μακρινή βόρεια Αφρική;
Η Άρτα είναι συνδεδεμένη με τον μεγάλο και εύφορο κάμπο της. Η πεδιάδα, που διασχίζεται από τον Άραχθο, υπήρξε για αιώνες πηγή αγροτικού πλούτου και τροφοδοσίας της πόλης και της ευρύτερης περιοχής.
Θα μπορούσε, λοιπόν, να προκαλέσει έκπληξη η πληροφορία ότι πριν από περίπου 2.350 χρόνια η αρχαία Αμβρακία προμηθεύτηκε σημαντικές ποσότητες σιτηρών από τη μακρινή Κυρήνη, μια ελληνική πόλη στη βόρεια Αφρική, στη σημερινή Λιβύη.
Η πληροφορία αυτή δεν προέρχεται από κάποιον αρχαίο ιστορικό, αλλά από μια μαρμάρινη επιγραφή που ανακαλύφθηκε στην Κυρήνη το 1922. Στην επιγραφή καταγράφονται οι πόλεις και τα πρόσωπα που έλαβαν σιτηρά σε μια περίοδο μεγάλης έλλειψης τροφίμων στον ελληνικό κόσμο. Ανάμεσα στους αποδέκτες αναφέρονται δύο φορές οι Αμβρακιώτες.
Η μαρτυρία αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνο για την οικονομική ιστορία της αρχαίας πόλης, αλλά και για το ερώτημα που γεννά: πώς μια περιοχή με τόσο εκτεταμένη καλλιεργήσιμη γη χρειάστηκε να προμηθευτεί σιτάρι από την άλλη πλευρά της Μεσογείου;
Η επιγραφή των σιτηρών της Κυρήνης
Η Κυρήνη ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα π.Χ. από Έλληνες αποίκους της Θήρας και εξελίχθηκε σε μια από τις σημαντικότερες πόλεις της βόρειας Αφρικής. Η ευρύτερη περιοχή της Κυρηναϊκής διέθετε αξιόλογη γεωργική παραγωγή και συμμετείχε στο εμπόριο σιτηρών της Μεσογείου.
Στα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, όταν μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου αντιμετώπιζε σοβαρή έλλειψη σιταριού, η Κυρήνη διέθεσε μεγάλες ποσότητες σε ελληνικές πόλεις και σε ορισμένα σημαντικά πρόσωπα της εποχής.
Το γεγονός καταγράφηκε σε μαρμάρινη στήλη, η οποία βρέθηκε το 1922 επαναχρησιμοποιημένη σε βυζαντινό λουτρό της Κυρήνης. Η επιγραφή φυλασσόταν στο Μουσείο της Κυρήνης, με αριθμό καταλόγου 51.
Στην αρχή του κειμένου διαβάζουμε:
«ὅσσοις σῖτον ἔδωκε ἁ πόλις, ὅκα ἁ σιτοδεία ἐγένετο ἐν τᾶι Ἑλλάδι».
Δηλαδή:
«Σε όσους έδωσε σιτάρι η πόλη, όταν σημειώθηκε έλλειψη σιταριού στην Ελλάδα».
Ακολουθεί ένας εκτενής κατάλογος με τα ονόματα των αποδεκτών και τις ποσότητες που τους διατέθηκαν.
Η επιγραφή χρονολογείται γενικά μεταξύ 330 και 326 π.Χ., ενώ οι ερευνητές έχουν προτείνει διαφορετικές χρονολογίες για την ίδια την κρίση.
Οι 16.500 μέδιμνοι της Αμβρακίας
Στον κατάλογο το όνομα των Αμβρακιωτών εμφανίζεται δύο φορές.
Στον στίχο 19 αναγράφεται:
«Ἀμβρακιώταις μ[υρί]ος πεντακιχ[ηλ]ίο[ς]».
Η ποσότητα αντιστοιχεί σε 15.000 μεδίμνους.
Στον στίχο 56 συναντούμε και δεύτερη εγγραφή:
«Ἀμβρακιώταις χηλίος πεντακατίος».
Εδώ η ποσότητα είναι 1.500 μέδιμνοι.
Συνολικά, επομένως, η Αμβρακία καταγράφεται ως αποδέκτρια 16.500 μεδίμνων σιτηρών.
Ο μέδιμνος ήταν αρχαία μονάδα χωρητικότητας που χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη μέτρηση δημητριακών. Η ακριβής αντιστοιχία του διέφερε ανάλογα με την περιοχή και την εποχή, γι’ αυτό δεν είναι ασφαλές να μετατρέψουμε χωρίς επιφυλάξεις την ποσότητα σε σημερινούς τόνους.
Ο Ιταλός ιστορικός Ugo Fantasia, στη μελέτη του για την αρχαία Αμβρακία, επισημαίνει τη σημαντική θέση της πόλης ανάμεσα στους αποδέκτες των σιτηρών. Θεωρεί μάλιστα ότι η ποσότητα αυτή αποτελεί μία ακόμη ένδειξη του αξιόλογου πληθυσμιακού μεγέθους της, χωρίς να επιχειρεί συγκεκριμένο υπολογισμό του αριθμού των κατοίκων.
Δεν ήταν μόνο η Αμβρακία
Η εξέταση ολόκληρου του καταλόγου αποκαλύπτει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον: η Αμβρακία δεν αποτελούσε μεμονωμένη περίπτωση. Ανάμεσα στις πόλεις που έλαβαν σιτηρά από την Κυρήνη βρίσκονταν μερικά από τα σημαντικότερα κέντρα του ελληνικού κόσμου.
Ορισμένες από τις πόλεις αυτές διέθεταν σημαντική αγροτική ενδοχώρα. Η Λάρισα της Θεσσαλίας, για παράδειγμα, βρισκόταν σε μια από τις μεγαλύτερες και πιο εύφορες πεδιάδες του ελληνικού χώρου. Το ίδιο ισχύει, σε διαφορετική κλίμακα, για το Άργος και την Αργολίδα. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η παρουσία δύο πόλεων της δυτικής Ελλάδας, της Λευκάδας και της Παλαίρου, που βρίσκονταν σχετικά κοντά στην Αμβρακία.
Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η προμήθεια σιτηρών από την Κυρήνη δεν αφορούσε αποκλειστικά περιοχές με περιορισμένη καλλιεργήσιμη γη. Η έλλειψη τροφίμων είχε επηρεάσει ένα μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου, από την Πελοπόννησο και τη Θεσσαλία έως τα νησιά του Αιγαίου και τη δυτική Ελλάδα.
Γιατί χρειαζόταν σιτάρι μια πόλη με τόσο μεγάλο κάμπο;
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα που γεννά η επιγραφή για την ιστορία της Αμβρακίας. Η πόλη διέθετε μια εκτεταμένη πεδινή ενδοχώρα και βρισκόταν σε περιοχή με σημαντικές δυνατότητες γεωργικής παραγωγής. Ωστόσο, η ύπαρξη εύφορης γης δεν εξασφάλιζε πάντοτε την επάρκεια τροφίμων.
Η παραγωγή δημητριακών στην αρχαιότητα εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από τις καιρικές συνθήκες. Περίοδοι ξηρασίας, υπερβολικές βροχοπτώσεις ή άλλες δυσμενείς συνθήκες μπορούσαν να περιορίσουν σημαντικά τη συγκομιδή.
Επιπλέον, δεν γνωρίζουμε πόση από την πεδιάδα της αρχαίας Αμβρακίας καλλιεργούνταν με σιτηρά ούτε ποιες ήταν οι αποδόσεις της. Δεν μπορούμε να μεταφέρουμε αυτούσια στον 4ο αιώνα π.Χ. τη σημερινή εικόνα του αρτινού κάμπου, με τις διαφορετικές καλλιέργειες, τις αποστραγγίσεις και τις σύγχρονες γεωργικές μεθόδους.
Υπήρχε ακόμη ο παράγοντας του πληθυσμού. Μια σημαντική πόλη χρειαζόταν να εξασφαλίζει σταθερή τροφοδοσία για τους κατοίκους της, ανεξάρτητα από την παραγωγή της γύρω περιοχής.
Όμως υπάρχει και μια άλλη παράμετρος: η εισαγωγή σιτηρών δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι μια πόλη αδυνατούσε να παράγει δικό της σιτάρι. Μπορούσε να προμηθεύεται πρόσθετες ποσότητες για να καλύπτει τις ανάγκες της ή να ενισχύει τα αποθέματά της. Η περίπτωση της Αμβρακίας, επομένως, πρέπει να εξεταστεί μέσα στο γενικότερο οικονομικό περιβάλλον της εποχής.
Πώς εξηγούν οι ιστορικοί τη μεγάλη έλλειψη σιταριού;
Η έλλειψη σιτηρών που σημειώθηκε στον ελληνικό κόσμο κατά τα χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου έχει απασχολήσει αρκετούς ιστορικούς.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μελέτη δημοσίευσε το 1993 ο Γάλλος ιστορικός Patrice Brun, με τίτλο La stèle des céréales de Cyrène et le commerce du grain en Égée au IVe s. av. J.-C. Ο Brun εξετάζει την επιγραφή της Κυρήνης και επισημαίνει ότι έχουν προταθεί διαφορετικές εξηγήσεις για τις μεγάλες εισαγωγές σιτηρών.
Μία πιθανότητα είναι να είχαν σημειωθεί διαδοχικές κακές σοδειές σε διάφορες περιοχές του ελληνικού κόσμου.
Μια δεύτερη συνδέεται με την αύξηση της ζήτησης, ιδιαίτερα εξαιτίας των μεγάλων στρατιωτικών επιχειρήσεων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που απαιτούσαν σημαντικές ποσότητες τροφίμων.
Έχει επίσης προταθεί ότι οι εμπορικές πρακτικές και η κερδοσκοπία στην αγορά σιτηρών συνέβαλαν στην αύξηση των τιμών. Στο πλαίσιο αυτό έχει συζητηθεί ο ρόλος του Κλεομένη της Ναυκράτεως, ο οποίος διαχειριζόταν σημαντικές οικονομικές υποθέσεις στην Αίγυπτο επί Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Τέλος, ο Brun υπενθυμίζει μια δυνατότητα που συχνά παραβλέπεται: ότι ορισμένες ελληνικές πόλεις ενδέχεται να διατηρούσαν ήδη εμπορικές σχέσεις με την Κυρήνη και να προμηθεύονταν σιτηρά από αυτήν ακόμη και σε περιόδους χωρίς ιδιαίτερη κρίση. Ο ίδιος τονίζει ότι οι εξηγήσεις αυτές δεν αποκλείουν η μία την άλλη και ότι, χωρίς πρόσθετες μαρτυρίες, δεν μπορούμε να αποφασίσουμε ποια υπήρξε η καθοριστική αιτία.
Επομένως, είναι πιθανό η μεγάλη έλλειψη σιταριού να οφειλόταν σε συνδυασμό παραγόντων: μειωμένη παραγωγή σε ορισμένες περιοχές, αυξημένη ζήτηση, δυσκολίες στον εφοδιασμό και υψηλές τιμές.
Για την Αμβρακία δεν διαθέτουμε κάποια ειδική μαρτυρία που να αποδεικνύει καταστροφή της τοπικής σοδειάς. Το γεγονός ότι η πόλη περιλαμβάνεται στον κατάλογο της Κυρήνης δεν σημαίνει ότι ο κάμπος της ήταν ανεπαρκής ή άγονος. Δείχνει, όμως, ότι συμμετείχε σε ένα ευρύτερο δίκτυο εφοδιασμού, το οποίο απέκτησε ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο δυσκολιών για μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου.
Η Ολυμπιάδα, η Κλεοπάτρα και η Αμβρακία
Η επιγραφή παρουσιάζει και ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο, που συνδέεται άμεσα με την πολιτική ιστορία της Ηπείρου. Στον ίδιο κατάλογο αναφέρονται δύο σημαντικές γυναικείες μορφές της εποχής.
Η Ολυμπιάδα, μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, εμφανίζεται ως αποδέκτρια συνολικά 72.600 μεδίμνων, σε δύο εγγραφές.
Η Κλεοπάτρα, κόρη της Ολυμπιάδας και αδελφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καταγράφεται με 50.000 μεδίμνους. Η Κλεοπάτρα ήταν σύζυγος του Αλεξάνδρου Α΄ του Μολοσσού, βασιλιά της Ηπείρου, ο οποίος είχε εκστρατεύσει στη νότια Ιταλία.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η Αμβρακία αναφέρεται χωριστά από τις δύο γυναίκες. Ο Ugo Fantasia θεωρεί ότι η πληροφορία αυτή, σε συνδυασμό με άλλες επιγραφικές μαρτυρίες, αποτελεί ένδειξη ότι η Αμβρακία διατηρούσε την πολιτική της αυτονομία κατά την περίοδο της αντιβασιλείας της Κλεοπάτρας στην Ήπειρο. Έτσι, μια επιγραφή που καταγράφει την προμήθεια σιτηρών μάς δίνει συγχρόνως πληροφορίες για την πολιτική θέση της αρχαίας Αμβρακίας στα χρόνια των Μολοσσών και του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
Μια επιγραφή που φωτίζει την οικονομική ιστορία της Αμβρακίας
Η επιγραφή της Κυρήνης μάς αποκαλύπτει μια άγνωστη πτυχή της οικονομικής ιστορίας της αρχαίας Αμβρακίας. Πριν από περίπου 2.350 χρόνια, η πόλη προμηθεύτηκε σημαντικές ποσότητες σιτηρών από τη βόρεια Αφρική, συμμετέχοντας σε ένα ευρύ δίκτυο εμπορικών και οικονομικών σχέσεων. Μια μαρτυρία που μας υπενθυμίζει ότι ακόμη και μια πόλη με εύφορη πεδιάδα μπορούσε να χρειάζεται πρόσθετο εφοδιασμό σε περιόδους έλλειψης τροφίμων.
Πηγές – Βιβλιογραφία
1. Η αρχαία επιγραφή
Inscriptions of Greek Cyrenaica (IGCyr), αρ. IGCyr010900, Account of Cyrene about grain supplies, 330–326 π.Χ. (SEG IX, 2).
Ψηφιακή επιστημονική έκδοση, με μεταγραφή του αρχαίου κειμένου, βιβλιογραφία, στοιχεία εύρεσης και φύλαξης. https://igcyr.unibo.it/igcyr010900 Η καταχώριση αναφέρει ως τόπο φύλαξης το Μουσείο της Κυρήνης (Cyrene Museum), αρ. 51.
2. Fantasia, Ugo. Ambracia dai Cipselidi ad Augusto. Contributo alla storia della Grecia nord-occidentale fino alla prima età imperiale. Πίζα: Edizioni ETS, 2017, σ. 128–130.
3. Brun, Patrice. «La stèle des céréales de Cyrène et le commerce du grain en Égée au IVe s. av. J.-C.». Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik, τόμ. 99 (1993), σ. 185–196.
4. Rhodes, P. J. – Osborne, R. Greek Historical Inscriptions, 404–323 BC. Οξφόρδη: Oxford University Press, 2003, αρ. 96.