Η προσπάθεια καταστροφής της γέφυρας Καλογήρου δεν σταμάτησε τον Μάιο του 1943. Παρά τη διαταγή του Ναπολέοντα Ζέρβα της 10ης Μαΐου και την καταγεγραμμένη δολιοφθορά της 27ης Μαΐου, ο συγκεκριμένος στόχος επανήλθε στον επιχειρησιακό σχεδιασμό των ανταρτικών δυνάμεων λίγες εβδομάδες αργότερα.
Η πρώτη αυτή επιχείρηση φαίνεται ότι δεν είχε επιφέρει την ολοκληρωτική καταστροφή του στόχου. Έτσι, οργανώθηκε μια νέα προσπάθεια, με στενότερο συντονισμό ανάμεσα στις ανταρτικές δυνάμεις του ΕΔΕΣ και τη βρετανική αποστολή.
Στις 27 Ιουνίου 1943, στη θέση Μεγάλη Βρύση, κοντά στο Βουργαρέλι, πραγματοποιήθηκε συνάντηση με αντικείμενο την οργάνωση των επιχειρήσεων εναντίον δύο γεφυρών: της Καλογήρου, στον ποταμό Λούρο, και της Στρεβίνας. Στη συνάντηση συμμετείχαν ο επίλαρχος Γεώργιος Αγορός, επικεφαλής του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας του ΕΔΕΣ, ο Βρετανός αξιωματικός Τομ Μπαρνς και άλλοι εμπλεκόμενοι στον σχεδιασμό.
Οι δύο γέφυρες ήταν οι ίδιοι στόχοι που είχαν περιληφθεί στη διαταγή του Ζέρβα τον Μάιο. Η επανεμφάνισή τους στον επιχειρησιακό σχεδιασμό, ενάμιση περίπου μήνα αργότερα, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δείχνει ότι η καταστροφή τους εξακολουθούσε να θεωρείται σημαντική για την παρεμπόδιση των μετακινήσεων των κατοχικών στρατευμάτων.
Η νέα επιχείρηση εντασσόταν πλέον στο πλαίσιο της συμμαχικής επιχείρησης Animals, η οποία αποσκοπούσε στην παραπλάνηση των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων ενόψει της επικείμενης απόβασης στη Σικελία. Από τη συνάντηση του Βουργαρελίου μέχρι την εκτέλεση της επιχείρησης μεσολάβησε μία εβδομάδα. Στο διάστημα αυτό οργανώθηκε η προσβολή των δύο στόχων, με σκοπό οι ανατινάξεις να πραγματοποιηθούν μέσα στην ίδια νύχτα.
Η ημερομηνία που επιλέχθηκε ήταν η Κυριακή 4 Ιουλίου 1943.
Σύμφωνα με τη στρατιωτική έκθεση του Γεωργίου Αγορού, στις 11.30 το βράδυ ανατινάχθηκε η γέφυρα Καλογήρου.
Δεκαπέντε λεπτά αργότερα, στις 11.45, ακολούθησε η επιχείρηση στη γέφυρα Στρεβίνας.
Μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας είχαν πληγεί δύο σημαντικά σημεία του συγκοινωνιακού δικτύου της Ηπείρου.
Οι επιχειρήσεις συνεχίζονται στον Λούρο
Οι ανατινάξεις της 4ης Ιουλίου δεν αποτέλεσαν το τέλος των επιχειρήσεων. Σύμφωνα με την έκθεση δράσης του Αρχηγείου Τζουμέρκων–Άρτας, το πρωί της 5ης Ιουλίου ανταρτικά τμήματα βρίσκονταν κατά μήκος της οδού Φιλιππιάδας–Ιωαννίνων, στις θέσεις Άγιος Γεώργιος, Ασπροχάλικο, Χάνι Κερασόβου και Κλεισούρα.
Στις 7 Ιουλίου, κατοχικές δυνάμεις, με τη συνδρομή τμημάτων Μηχανικού, επιχείρησαν να αποκαταστήσουν τις καταστροφές και να ανοίξουν ξανά τον δρόμο. Την επομένη, 8 Ιουλίου, σημειώθηκε δίωρη μάχη στο Ασπροχάλικο, όταν ιταλικό τμήμα προσπάθησε να προωθηθεί στην περιοχή. Οι συγκρούσεις συνεχίστηκαν και τις επόμενες ημέρες.
Μια επιπλέον πληροφορία προέρχεται από την τοπική εφημερίδα «Ο Άσσος». Σε δημοσίευμα του Παύλου Γ. Χρήστου, το 2008, που αξιοποιεί μαρτυρίες ανθρώπων οι οποίοι έζησαν τα γεγονότα, αναφέρεται ότι στις 7 Ιουλίου 1943 ανατινάχθηκε και η γέφυρα Ασπροχάλικου. Στην επιχείρηση συμμετείχαν αντάρτες και Βρετανοί σαμποτέρ υπό τον Τομ Μπαρνς. Η συγκεκριμένη ανατίναξη δεν καταγράφεται ρητά στην έκθεση του Αγορού, ο οποίος όμως επιβεβαιώνει τη συνεχή στρατιωτική δράση στην ίδια περιοχή εκείνες τις ημέρες.
Τρεις γέφυρες μέσα σε πέντε νύχτες
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πληροφορία προκύπτει από δημοσίευση για τη δράση του Βρετανού αξιωματικού Τομ Μπαρνς. Σύμφωνα με αυτήν, ο ίδιος επέβλεψε προσωπικά επιχειρήσεις εναντίον τριών γεφυρών μέσα σε πέντε νύχτες, λίγο πριν από τη συμμαχική απόβαση στη Σικελία.
Θα μπορούσαν αυτές να είναι οι γέφυρες Καλογήρου, Στρεβίνας και Ασπροχάλικου, που εμφανίζονται στις μαρτυρίες των πρώτων ημερών του Ιουλίου 1943; Η χρονική σύμπτωση είναι αξιοσημείωτη. Ωστόσο, η δημοσιευμένη πληροφορία δεν κατονομάζει τις γέφυρες και δεν έχει ακόμη εντοπιστεί η πρωτότυπη επιχειρησιακή αναφορά που θα επέτρεπε την ασφαλή ταύτισή τους. Εκείνο που προκύπτει από τον συνδυασμό των πηγών είναι ότι οι δολιοφθορές και οι συγκρούσεις στην περιοχή του Λούρου δεν υπήρξαν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά μέρος μιας ευρύτερης, συντονισμένης επιχείρησης, η οποία προκάλεσε την κινητοποίηση των κατοχικών δυνάμεων για την αποκατάσταση των συγκοινωνιών.
Ποια γέφυρα Καλογήρου καταστράφηκε;
Παραμένει, ωστόσο, ένα ακόμη ερώτημα: ποια ακριβώς γέφυρα Καλογήρου ανατινάχθηκε τη νύχτα της 4ης Ιουλίου 1943;
Ο ερευνητής των πέτρινων γεφυριών Σπύρος Μαντάς, σε δημοσίευσή του το 2018, τοποθετεί την οριστική καταστροφή της παλαιάς δίτοξης γέφυρας τη νύχτα της 4ης προς 5η Ιουλίου 1943. Η παλαιά πέτρινη γέφυρα είχε ήδη υποστεί σημαντικές μεταβολές κατά τα αποστραγγιστικά έργα της περιοχής πριν από τον πόλεμο. Από παλαιότερο φωτογραφικό υλικό γνωρίζουμε επίσης την ύπαρξη της μεταλλικής γέφυρας Χαμιδιέ, η οποία είχε απομακρυνθεί στο πλαίσιο των ίδιων έργων.
Η μελέτη αυτών των στοιχείων δημιουργεί έναν προβληματισμό: η ανατίναξη αφορούσε πράγματι την παλαιά πέτρινη γέφυρα ή κάποια άλλη κατασκευή που εξυπηρετούσε τότε τη συγκοινωνία; Οι στρατιωτικές πηγές επιβεβαιώνουν την επιχείρηση, δεν προσδιορίζουν όμως με επαρκή σαφήνεια την κατασκευή που καταστράφηκε. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό παραμένει ανοιχτή και θα απαιτήσει πρόσθετη φωτογραφική ή αρχειακή τεκμηρίωση.
✦ Πηγές – Βιβλιογραφία
1. Προσωπικό Αρχείο Αρχηγού ΕΔΕΣ, Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα (1942–1944), 2023, έγγραφο 11, σ. 60.
2. Μυριδάκης, Αγώνες της φυλής, 1948.
3. Γεώργιος Αγορός, Έκθεση δράσης ΕΟΕΑ και 3/40 Συντάγματος Ευζώνων, 1942–1945.
4. Αθανάσιος Φλιτούρης, Το αντάρτικο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα (Ιούλιος 1942 – Δεκέμβριος 1944), διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 1998, σ. 107.
5. Παύλος Γ. Χρήστου, «Η Εθνική Αντίσταση στην περιοχή μας», Ο Άσσος, αρ. φ. 36, Ιανουάριος–Μάρτιος 2008, σ. 1, 5.
6. «Lieutenant Colonel “Tom” Barnes, SOE Sapper», BushLife NZ, 24 Σεπτεμβρίου 2019.
7. Σπύρος Μαντάς, «Το Γεφύρι του Καλόγηρου στη Φιλιππιάδα», Ο Ζηρός, 4 Απριλίου 2018.