Στην προηγούμενη ανάρτηση, αφετηρία στάθηκε ένας τόπος: η Παναγιά του Μπρυώνη, έξω από την Άρτα. Ένας μικρός βυζαντινός ναός, ένα κυπαρίσσι, ένας θρύλος που επιβιώνει μέσα στον χρόνο. Όμως πίσω από τον θρύλο, συχνά κρύβεται η ιστορία — όχι πάντα καθαρή, αλλά υπαρκτή. Το όνομα Βρυώνης δεν είναι μόνο λαϊκή ανάμνηση. Απαντά και σε γραπτές πηγές του ύστερου Μεσαίωνα, πολύ πριν από την Τουρκοκρατία.
Σύμφωνα με τον Ιωάννη Α. Ρωμανό (Περί του Δεσποτάτου της Ηπείρου, Κέρκυρα 1895, σ. 163), στα τέλη του 14ου αιώνα εμφανίζεται στον ηπειρωτικό χώρο ο Παλαιολόγος Βρυώνης, βυζαντινός αξιωματούχος, ο οποίος μετέφερε από την Κωνσταντινούπολη στα Ιωάννινα τα διακριτικά σημεία του δεσποτικού αξιώματος. Με αυτά πραγματοποιήθηκε η επίσημη επένδυση του Ησαύ ντε Μπουοντελμόντι ως δεσπότη της Ηπείρου, σύμφωνα με τα τυπικά της Ανατολικής Εκκλησίας.
Η πράξη αυτή δεν ήταν τυπική λεπτομέρεια. Τα διακριτικά —ενδύματα, διάδημα και αυτοκρατορικά έγγραφα— αποτελούσαν τη χειροπιαστή απόδειξη της βυζαντινής νομιμότητας. Ο Βρυώνης δεν έφερε απλώς μήνυμα· έφερε την ίδια την εξουσία, όπως αυτή μπορούσε ακόμη να απονεμηθεί από την Κωνσταντινούπολη στον ύστερο 14ο αιώνα.
Το γεγονός ότι το όνομα Βρυώνης συνδέεται με μια τέτοια αποστολή δείχνει πως δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για οθωμανικό ή μεταγενέστερο προσωνύμιο, αλλά για όνομα που εντάσσεται στο βυζαντινό διοικητικό και πολιτικό πλαίσιο. Η μεταγενέστερη παράδοση που μιλά για «Τούρκο Μπρυώνη» φαίνεται έτσι να αποτελεί μια ύστερη, λαϊκή ερμηνεία ενός παλαιότερου ονόματος, του οποίου το αρχικό ιστορικό νόημα είχε πλέον ξεθωριάσει.
Και εδώ γεννιέται ένα ερώτημα: γιατί η μνήμη αυτού του ονόματος επιβιώνει γύρω από την Άρτα;
Τον καιρό του Παλαιολόγου Βρυώνη, η τελετή της επένδυσης δεν έγινε στην Άρτα, αλλά στα Ιωάννινα, που είχαν πλέον καταστεί το κύριο διοικητικό κέντρο της Ηπείρου. Η Άρτα, ωστόσο, δεν είχε πάψει να είναι τόπος μνήμης. Έναν αιώνα νωρίτερα, είχε υπάρξει η καρδιά της εξουσίας.
Ήδη από τις αρχές του 13ου αιώνα, ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας είχε επιλέξει την Άρτα ως βάση του νέου κράτους που σχηματίστηκε μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία — και μάλιστα οι πηγές διασώζουν περισσότερες από μία εκδοχές για το πώς και γιατί κατέληξε στην πόλη αυτή.
Η Άρτα, λοιπόν, μπορεί να μην ήταν πια πρωτεύουσα στα τέλη του 14ου αιώνα. Παρέμενε όμως τόπος όπου η εξουσία είχε κάποτε ριζώσει. Και τέτοιοι τόποι έχουν τη δύναμη να διατηρούν ονόματα, μνήμες και θρύλους, ακόμη κι όταν το ιστορικό τους πλαίσιο έχει χαθεί. Πριν γίνει όνομα σε θρύλο, ο Βρυώνης ανήκε στον κόσμο της γραπτής εξουσίας, των εγγράφων και της βυζαντινής νομιμοποίησης.
Η εικόνα είναι ενδεικτική βυζαντινής τελετουργίας και δεν απεικονίζει συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο. (Πηγή : https://commons.wikimedia.org/)
