Η επιστροφή στη γενέτειρά του, η στρατιωτική θητεία στο 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων και οι αναμνήσεις από τον πόλεμο
Της Αναστασίας Γ. Καρρά
Το 1940 ο Γιάννης Μόραλης επέστρεψε στην Άρτα, την πόλη όπου είχε γεννηθεί το 1916 και την οποία είχε να επισκεφθεί από τα παιδικά του χρόνια. Δεν επέστρεφε, όμως, ως επισκέπτης. Ο νεαρός ζωγράφος, που είχε ήδη αρχίσει να διαγράφει τη δική του πορεία στον κόσμο της τέχνης, βρέθηκε στη γενέτειρά του ως στρατιώτης του 3/40 Συντάγματος Ευζώνων.
Πολλά χρόνια αργότερα, μιλώντας στην τηλεοπτική σειρά «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ, θα ανακαλούσε εκείνη την περίοδο της ζωής του, από την επιστροφή του στην Ελλάδα μέχρι τις ημέρες του πολέμου στην Άρτα. Ανάμεσα στις αναμνήσεις του ξεχωρίζει και μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα μαρτυρία για την αγωνία που προκαλούσε η πιθανότητα βομβαρδισμού της πόλης.
Από το Παρίσι στη γενέτειρά του
Στα τέλη της δεκαετίας του 1930 ο Γιάννης Μόραλης βρισκόταν στο Παρίσι, όπου συνέχιζε τις καλλιτεχνικές του σπουδές. Μαζί του ήταν ο στενός του φίλος και επίσης ζωγράφος Νίκος Νικολάου, με τον οποίο είχε μοιραστεί τα χρόνια των σπουδών στην Αθήνα και την εμπειρία της καλλιτεχνικής μαθητείας στο εξωτερικό.
Η ατμόσφαιρα του πολέμου είχε ήδη γίνει αισθητή στη Γαλλία. Τον Σεπτέμβριο του 1939, με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μόραλης πήρε τον δρόμο της επιστροφής. Το ταξίδι πραγματοποιήθηκε με πλοίο από τη Μασσαλία, αφήνοντας πίσω μια περίοδο καλλιτεχνικών αναζητήσεων που διακόπηκε από τις διεθνείς εξελίξεις.
Ο Μόραλης είχε μέχρι τότε αναβολή στράτευσης. Το 1940 βρέθηκε στην Άρτα, όπου τοποθετήθηκε στο 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων και ανέλαβε καθήκοντα πρωτοκολλητή.
Η επιστροφή αυτή είχε και μια προσωπική διάσταση. Η Άρτα δεν ήταν ένας άγνωστος τόπος για τον νεαρό ζωγράφο. Ήταν η γενέτειρά του, μια πόλη που είχε αφήσει πίσω του σε μικρή ηλικία και στην οποία επέστρεφε ύστερα από πολλά χρόνια.
Ο πόλεμος και η ζωή στην Άρτα
Όταν ξέσπασε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, στις 28 Οκτωβρίου 1940, το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων κινητοποιήθηκε για να συμμετάσχει στις πολεμικές επιχειρήσεις. Ο Μόραλης, όμως, δεν ακολούθησε τους άλλους στρατιώτες του στο αλβανικό μέτωπο. Όπως εξηγεί ο ίδιος, υπηρετούσε ως βοηθητικός και παρέμεινε στα μετόπισθεν.
Έτσι έζησε από κοντά την πολεμική καθημερινότητα της Άρτας, μιας πόλης που βρισκόταν σε καίρια θέση για τη μεταφορά εφοδίων προς τις ελληνικές δυνάμεις που πολεμούσαν στην Ήπειρο. Αυτή ακριβώς η κίνηση των εφοδίων είχε δημιουργήσει στους στρατιώτες την εντύπωση ότι η πόλη αποτελούσε πιθανό στόχο αεροπορικών επιθέσεων.
«Απορούσαμε που δεν βομβαρδίσανε την Άρτα»
Ανακαλώντας εκείνες τις ημέρες, ο Μόραλης αφηγείται: «Ήταν ένα πράγμα φοβερό, απορούσαμε εκεί όλοι που δεν βομβαρδίσανε την Άρτα. Περνούσαν από εκεί πράγματα, εφόδια… Βομβαρδίσανε την Άρτα στο τέλος του πολέμου, σκοτώθηκε πολύς κόσμος εκεί…»
Η μαρτυρία του έχει ιδιαίτερη αξία για την τοπική ιστορία. Μας μεταφέρει την αίσθηση που επικρατούσε ανάμεσα στους στρατιώτες, καθώς παρακολουθούσαν την κίνηση των εφοδίων και αναρωτιούνταν γιατί η Άρτα δεν είχε ακόμη δεχθεί αεροπορική επίθεση.
Ο καταστροφικός βομβαρδισμός της πόλης πραγματοποιήθηκε στις 19 Απριλίου 1941, κατά τις τελευταίες ημέρες της ελληνικής αντίστασης στη γερμανική εισβολή. Άφησε πίσω του νεκρούς, τραυματίες και σημαντικές καταστροφές. Ο Μόραλης, μιλώντας πολλές δεκαετίες αργότερα, θυμόταν ακόμη την αγωνία εκείνων των ημερών, αλλά και τις ανθρώπινες απώλειες που ακολούθησαν.
Οι αναμνήσεις ενός ζωγράφου
Μετά τη συνθηκολόγηση, τον Απρίλιο του 1941, ο Γιάννης Μόραλης επέστρεψε στην Αθήνα. Στα χρόνια της Κατοχής παντρεύτηκε και συνέχισε την καλλιτεχνική του πορεία.
Η παρουσία του στην Άρτα, όμως, άφησε και μια διαφορετική μαρτυρία. Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας φιλοτέχνησε δεκατρία σχέδια, γνωστά με τον γενικό τίτλο «Από το στρατό, Άρτα 1940», στα οποία αποτύπωσε πρόσωπα και στιγμές της στρατιωτικής καθημερινότητας. Τα σχέδια αυτά, που ανήκουν στη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης, μας επιτρέπουν να δούμε την Άρτα του 1940 μέσα από το βλέμμα του νεαρού καλλιτέχνη.
Η προφορική του μαρτυρία στο «Μονόγραμμα» έρχεται να συμπληρώσει αυτή την εικόνα. Πίσω από τον ζωγράφο που έμελλε να κατακτήσει μια ξεχωριστή θέση στη νεοελληνική τέχνη, συναντούμε έναν νέο άνθρωπο που επέστρεψε στη γενέτειρά του σε μια δύσκολη ιστορική στιγμή και διατήρησε ζωντανές τις αναμνήσεις της.
Πηγές
- ΕΡΤ, Αρχείο, «Μονόγραμμα – Γιάννης Μόραλης», 1988, προσωπική αφήγηση του ζωγράφου.
- Αναστασία Γ. Καρρά, Το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων Άρτης.
- Εθνική Πινακοθήκη, σχέδια του Γιάννη Μόραλη από τη σειρά «Από το στρατό, Άρτα 1940».
Στη φωτογραφία ο Γιάννης Μόραλης (δεξιά) κατά τη στρατιωτική του θητεία στην Άρτα. Στιγμιότυπο από την τηλεοπτική σειρά «Μονόγραμμα» της ΕΡΤ (1988). Ψηφιακή επεξεργασία εικόνας.
