Ο συμμαχικός σχεδιασμός, η αποστολή του Βρετανού αξιωματικού Μόραν και η πρώτη δολιοφθορά στη γέφυρα
Στις αρχές του 1943, ο πόλεμος είχε αρχίσει να παίρνει διαφορετική τροπή. Οι Σύμμαχοι, μετά τις επιτυχίες τους στη Βόρεια Αφρική, προετοίμαζαν την επόμενη μεγάλη επιχείρησή τους στη Μεσόγειο. Ο πραγματικός τους στόχος ήταν η Σικελία. Οι Γερμανοί, όμως, έπρεπε να πιστέψουν ότι η απόβαση μπορούσε να πραγματοποιηθεί αλλού, ακόμη και στις ακτές της Ελλάδας.
Στο πλαίσιο αυτού του σχεδιασμού, η κατεχόμενη Ήπειρος αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία. Η γεωγραφική της θέση, απέναντι από την Ιταλία, και η παρουσία ανταρτικών οργανώσεων στα ορεινά της δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την οργάνωση επιχειρήσεων δολιοφθοράς και παραπλάνησης.
Οι Σύμμαχοι επιδίωκαν να ενισχύσουν την εντύπωση ότι προετοίμαζαν απόβαση στις δυτικές ακτές της Ελλάδας. Παράλληλα, η καταστροφή γεφυρών και άλλων συγκοινωνιακών υποδομών μπορούσε να δυσχεράνει τις μετακινήσεις των κατοχικών στρατευμάτων.
Μία από τις γέφυρες που βρέθηκαν στο στόχαστρο των ανταρτικών δυνάμεων ήταν η γέφυρα Καλογήρου, στον ποταμό Λούρο, κοντά στη Φιλιππιάδα. Από εκεί διερχόταν ο δρόμος που συνέδεε την Άρτα με τη Φιλιππιάδα και τα Ιωάννινα, μια σημαντική οδική αρτηρία για τις μετακινήσεις στρατευμάτων, οχημάτων και πολεμικού υλικού. Η γέφυρα Καλογήρου δεν ήταν, ωστόσο, ο μοναδικός στόχος. Στον σχεδιασμό των ανταρτικών δυνάμεων περιλαμβανόταν και η γέφυρα της Στρεβίνας.
Η διαταγή του Ναπολέοντα Ζέρβα
Στις 10 Μαΐου 1943 ο Ναπολέων Ζέρβας εξέδωσε ειδική διαταγή προς το Υπαρχηγείο Σκουληκαριάς, με αντικείμενο την καταστροφή των δύο γεφυρών. Το έγγραφο, που περιλαμβάνεται στο δημοσιευμένο προσωπικό αρχείο του αρχηγού του ΕΔΕΣ, αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο για την ιστορία της περιοχής.
Δεν πρόκειται για μια γενική αναφορά στην ανάγκη πραγματοποίησης δολιοφθορών. Η διαταγή αφορά συγκεκριμένους στόχους και τροποποιεί προηγούμενες οδηγίες για την εκτέλεση της επιχείρησης. Στο κείμενο αναφέρονται ο λοχαγός Γ. Καλαμπόκης και ο ανθυπολοχαγός Γαλάνης, πρόσωπα που συνδέονται με τον σχεδιασμό της.
Το γεγονός ότι ο Ζέρβας προχωρούσε ήδη σε τροποποιήσεις είναι αποκαλυπτικό. Σημαίνει ότι η επιχείρηση είχε σχεδιαστεί πριν από τις 10 Μαΐου και ότι οι δύο γέφυρες αποτελούσαν ήδη καθορισμένους στόχους. Η διαταγή αυτή μας επιτρέπει, επομένως, να τοποθετήσουμε την προετοιμασία της δολιοφθοράς αρκετές εβδομάδες πριν από τη γνωστή ανατίναξη του Ιουλίου.
Η άφιξη του Βρετανού Μόραν
Πέντε ημέρες μετά τη διαταγή του Ζέρβα, στις 15 Μαΐου 1943, έφθασε στην Ήπειρο ο Βρετανός αξιωματικός Τζων Πάτρικ Μόραν (John Patrick Moran), γνωστός ως «Σπάικ», στέλεχος της Υπηρεσίας Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE). Σύμφωνα με τον ιστορικό Αθανάσιο Φλιτούρη, αποστολή του ήταν η οργάνωση δολιοφθορών σε γέφυρες της περιοχής, με σκοπό την παραπλάνηση των Γερμανών σχετικά με το ενδεχόμενο συμμαχικής απόβασης στην Ήπειρο.
Η χρονική σύμπτωση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η άφιξη του Μόραν πραγματοποιήθηκε ενώ βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη ο σχεδιασμός για την καταστροφή των γεφυρών Καλογήρου και Στρεβίνας. Είναι, επομένως, πολύ πιθανό η αποστολή του να συνδεόταν και με την προετοιμασία της επιχείρησης στη γέφυρα Καλογήρου, χωρίς να διαθέτουμε μέχρι στιγμής συγκεκριμένη μαρτυρία για προσωπική συμμετοχή του στη δολιοφθορά που ακολούθησε.
Η δολιοφθορά της 27ης Μαΐου 1943
Δεκαεπτά ημέρες μετά τη διαταγή του Ζέρβα και δώδεκα ημέρες μετά την άφιξη του Μόραν, στις 27 Μαΐου 1943, πραγματοποιήθηκε δολιοφθορά στη γέφυρα Καλογήρου. Το γεγονός καταγράφεται στο επίσημο ιστορικό χρονολόγιο του ΕΔΕΣ, ενώ σχετική αναφορά εντοπίζεται και σε μεταγενέστερη ιστορική καταγραφή που παραπέμπει στο έργο του Μιχάλη Μυριδάκη, Αγώνες της φυλής (1948).
Η πληροφορία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν συνδυαστεί με τη διαταγή της 10ης Μαΐου και την άφιξη του Βρετανού αξιωματικού. Τα στοιχεία αυτά μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του σχεδιασμού και να εντάξουμε την πρώτη επιχείρηση στο ευρύτερο πλαίσιο της συνεργασίας των ανταρτικών δυνάμεων με τη βρετανική αποστολή.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη με ακρίβεια πώς εξελίχθηκε η δολιοφθορά της 27ης Μαΐου, ποιοι άνδρες συμμετείχαν στην εκτέλεσή της και ποια ήταν η έκταση των ζημιών που προκλήθηκαν. Εκείνο που προκύπτει από τη συνέχεια των γεγονότων είναι ότι η γέφυρα δεν είχε καταστραφεί οριστικά. Λίγες εβδομάδες αργότερα θα αποτελούσε και πάλι στόχο μιας νέας, οργανωμένης επιχείρησης.
Η πρώτη αυτή προσπάθεια, επομένως, δεν είχε επιφέρει το επιδιωκόμενο οριστικό αποτέλεσμα. Μέσα στη συνεχή δραστηριότητα των ανταρτικών οργανώσεων, μια επιχείρηση που δεν κατέληξε στην πλήρη καταστροφή του στόχου της ενδέχεται να μην έτυχε της ίδιας προσοχής με μεταγενέστερες επιτυχίες.
Η συνέχεια της επιχείρησης
Ο στόχος, ωστόσο, παρέμενε. Λίγες εβδομάδες αργότερα, οι δύο γέφυρες, της Καλογήρου και της Στρεβίνας, θα βρίσκονταν και πάλι στο επίκεντρο του επιχειρησιακού σχεδιασμού.
Στα τέλη Ιουνίου, μια νέα συνάντηση στην περιοχή του Βουργαρελίου θα άνοιγε τον δρόμο για τη δεύτερη επιχείρηση.
Αυτή τη φορά, όμως, η εξέλιξη θα ήταν διαφορετική.
Πηγές
- Προσωπικό Αρχείο Αρχηγού ΕΔΕΣ, Στρατηγού Ναπολέοντος Ζέρβα, 2023, έγγραφο 11, 10 Μαΐου 1943, σ. 60.
- Φλιτούρης, Αθανάσιος, Το αντάρτικο του Ε.Δ.Ε.Σ. στην Ήπειρο. Στόχοι, δράση και αποτελέσματα (Ιούλιος 1942 – Δεκέμβριος 1944), διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Ιωάννινα, 1998, σ. 97.
- Επίσημο ιστορικό χρονολόγιο ΕΔΕΣ, καταχώριση 27 Μαΐου 1943.
- Μυριδάκης, Μιχάλης, Αγώνες της φυλής, 1948