Μαθήτριες του Γυμνασίου Θηλέων Άρτης κάνουν τη βόλτα τους στην πόλη μια ηλιόλουστη μέρα του Δεκέμβρη. Φορώντας τις ποδιές τους βέβαια, καθώς η έξοδος με πολιτική ενδυμασία θα σήμαινε “αποβολή” εκείνες τις εποχές. Διακρίνονται η Σταυρούλα Ρούμπου με την αδελφή της, η Λέλα Ματσόκη και η Ρηνούλα Φλώρου. (Φωτο από αρχείο Λέλας Ματσόκη – Κοντοδήμα)
Το άγαλμα του τσολιά στην είσοδο της πόλης στις αρχές του 1970, σε φωτοκάρτα που έχει σταλεί από την Άρτα. Στην περιοχή υπάρχουν ακόμη κτήματα και δεν έχουν κτιστεί μεγάλα οικοδομήματα. Δυστυχώς η φωτοκάρτα δεν είναι πολύ καθαρή. (Πηγή : Οίκος Δημοπρασιών)
…και η πίσω πλευρά!
Στην κεντρική πλατεία της Άρτας. Πίσω το ζαχαροπλαστείο «ΕΛΒΕΤΙΚΟΝ» του Γρηγόρη Ιωάννου. Κάτω αριστερά το κτίριο της Α.Τ.Ε.
Διακρίνονται από αριστερά τα μέλη του Παναμβρακικού : Γ. Τσάντας, Μ. Τσαντούκλας, Ντούλας Διαμάντης, Σόλων Μαρκαμπέλας,Πάνος Ρήγας, Κ. Βάσσος και Κ. Σακκάς. (Φωτο από αρχείο Κ. Σακκά, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Σας ευχόμαστε ολόψυχα να περάσετε μια όμορφη Πρωτοχρονιά με φίλους και αγαπημένους!!!
Στη φωτογραφία “Κοριτσάκια με κούκλες και παιχνίδια. Ελλάδα, 1920-1930” (Πηγή : Μπουσείο Μπενάκη)
“Πώς να περιγράψεις στα σημερινά παιδιά τη γλυκιά – κυριολεκτικά και μεταφορικά – σχέση που είχαμε με τους πλανόδιους πωλητές γλυκών; Πώς να εξηγήσεις το γιατί γύρω τους μαζευόνταν τα παιδομάνι;
Εποχή πανηγυριού (Μουχούστι) στο τέλος Σεπτεμβρίου και όλα τα πιτσιρίκια, με άπληστο μάτι, έβλεπαν να τυλίγεται και να ξετυλίγεται σ’ ένα καλαμάκι η ζάχαρη – μαλλί της γριάς και άκουγαν τον κατασκευαστή του να το δίνει στο τυχερό παιδί, αφού πρώτα το ρωτούσε το όνομά του, για να τραγουδήσει και το απαραίτητο δίστιχο :
“Πάρε και συ Γιαννάκη
Με το κοντό βρακάκι”.
“Πάρε και συ Μαρίτσα
Με την κόκκινη φουστίτσα”.
Και άλλα, ανάλογα με το πως έλεγαν το κάθε παιδί και τί χαρακτηριστικό είχε. Και εκείνη η ικανοποίηση και η απόλαυση στα μάτια πως να δοθεί, καθώς έπεφτε με τα μούτρα στο μαλλί και όλο το προσωπάκι κολλούσε από τη ζάχαρη!!!! (Πηγή : ΣΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ, Γ. Κουτσούμπας, Αθήνα, 2004)
Στη φωτογραφία “Πλανόδιος μικροπωλητής με το μαλλί της γριάς γύρω στα 1935”. Φωτογραφία της Έλλης Παπαδημητρίου. (Πηγή : Μουσείο Μπενάκη)
“Τον καιρό εκείνο ήταν σε όλες τις γωνιές στο Μονοπλιό καραμελάδες, έχοντας τις τάβλες τους πάνω σε ψηλά τρίποδα. Είχαν τριών ειδών καραμέλες. Έφκιαναν τις τσιγάρες καθώς και τα μπαστούνια ως 20 πόντους μάκρος με κόκκινες ρίγες. Είχαν τα μικρά μπαστούνια στηριγμένα σε καλαμάκι ως 15 πόντους μάκρος, βουτυγμένα σε κόκκινη λυωμένη ζάχαρη. Είχαν τον άσπρο χαλβά με καρύδια σε μεγάλα σκαφίδια, που κόβονταν με το σκεπαράκι, είχαν και τον σκούρο που τον έλεγαν “πολίτικο”, είχαν ωραία παστέλια και τον εξαιρετικό ροζέ που γίνονταν από σκέτο καρύδι ζυμωμένο με ζάχαρη. Όλα τα παιδιά αυτόν κυνηγάγαμε. Είχαν στραγάλια με μπιρμπίλια και σταφίδες ανακατεμένα – ένα δίλεπτο, ένα χωνί. Σ’ένα συρταράκι του ταβλά είχαν λεφτοκάρια να παίζουν τα παιδιά μονά – ζυγά και ή θάτρωγες τον ροζέ χωρίς να πληρώσεις ή θάδινες την πεντάρα χωρίς να φας τίποτε. Με τον πόλεμο του 1912 άλλαξε κι αυτών η κατάσταση…..”(Από άρθρο του Λεωνίδα Βλάχου στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, τχ. 23 -24, 1985)
Στη φωτογραφία “Πωλητής ξηρών καρπών στη Ελλάδα – αρχές 20 αιώνα” (Πηγή φωτογραφίας : https://www.delcampe.net/)
Παράθυρο παλιάς κατοικίας με τα δαντελένια κουρτινάκια, στην Άρτα του 1980. Φωτογραφία του Volker Möller.
Ο Κώστας Καραπατάκης αναφέρει ότι “[σ]τα χωριά της Άρτας, καθώς και σ’ όλη την Ήπειρο και στην περιοχή της Καρδίτσας, τους καλλικάντζαρους τους λέγανε ‘παγανά’. Πίστευαν, πως ήταν Ρωμαίοι στρατιώτες, που βγήκαν παγάνα να βρουν και να σκοτώσουν το Χριστό και επειδή η πράξη τους αυτή ήταν κακή, ο Θεός τους έδωσε την κατάρα του κι’ όλοι έγιναν καλλικάντζαροι”. Οι παλαιότεροι θυμούνται σχετικά με την πεποίθηση για τους καλικάντζαρους:
“Παραμονή Χριστουγέννων ο μυλωνάς του χωριού ξενυχτούσε στον μύλο του αλέθοντας το αλεύρι των συγχωριανών του για τα Χριστούγεννα. Επειδή όμως ξημέρωναν Χριστούγεννα και συνηθίζονταν να τρώνε ψητό κρέας, ο μυλωνάς το έψηνε κοντά στη φωτιά -χοιρινό- με τη σούβλα του και καθώς λαγοκοιμόταν αντιλήφθηκε οτι δεν είναι μόνος. Απο την άλλη πλευρά στο τζάκι καθόταν ένας κουτσός καλικάντζαρος που είχε δικιά του σούβλα και έψηνε βατράχια. Τα βατράχια σκάγανε απο τη ζέστη και έκαναν έναν ανατριχιαστικό θόρυβο· τότε ο καλικάντζαρος πείραζε τον μυλωνά λεγοντάς του “το δικό σου κάνει ‘τζούζι’ ενώ το δικό μου ‘πράτσα-πράτσα’”. Στην αρχή, ο μυλώνας έδινε τόπο στην οργή και δεν μίλαγε αλλα ο καλικάντζαρος δεν είχε σκοπό να τον αφήσει ήσυχο και αφού μέχρι τότε δεν τον είχε εξοργίσει έβαλε τη δικιά του σούβλα στη θέση της σούβλας του μυλώνα. Μια, δυο φορές έκανε το ίδιο πράγμα ώσπου δεν άντεξε άλλο ο μυλωνάς και του δίνει μία με τη σούβλα του στο σβέρκο κι αυτός – ο καλικάντζαρος – έφυγε ουρλιάζοντας και κλαίγοντας για το κακό που τον βρήκε. Από εκείνη την στιγμή δεν ξαναείδαν καλικάντζαρο να μαγαρίζει το αλεύρι στο μύλο”.
Αυτή είναι η τοπική -Βουργαρελινή- εκδοχή της αφήγησης για τους καλικάντζαρους την οποία μας διηγήθηκαν ο κος Κων/νος Κατσάνος κι ο κος Χρήστος Τσινέρης. Οι ονομασίες των καλικαντζάρων στα Τζουμέρκα, πάλι, σύμφωνα μετους ίδιους πληροφορητές, είναι: αερινά ή αερικά, βελζεβούλια, παγανά, τρισκατάρατοι”. (Πηγή : ΤΟ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΟ ΕΘΙΜΟ ΤΩΝ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΩΝ ΣΤΑ ΤΖΟΥΜΕΡΚΑ: ΜΙΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ, Ερευνητική εργασία των μαθητών της Α’ Τάξης του ΓΕΛ Βουργαρελίου, σχολ. έτος 2011-12)
Μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερες αναρτήσεις σχετικά με τα έθιμα της Πρωτοχρονιάς στο λινκ https://doxesdespotatou.com/dodekaimeritika-pneymata/
και στο λινκ https://doxesdespotatou.com/i-askeletoyra-i-agriokremmydo-i-sta-artina-mpotska/
Στη φωτογραφία “Πίνακας του Π. Τέτση από το βιβλίο «Το ξεκαθάρισμα της κουλούρας από τα καλικατζαρούδια» του Θάνου Βελλούδιου με τίτλο «ΑΕΡΙΚΑ, ΞΩΤΙΚΑ & ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ»
«Η Πρωτοχρονιά πέρασε χαρούμενη με το κόψιμο της Βασιλόπιτας εις κάθε Ομάδα Παιδιών. Το απόγευμα της Πρωτοχρονιάς είχαμε μια καλή Εορτή και μετά το τέλος της διανεμήθησαν εις όλα τα Παιδιά δώρα, τα οποία απέστειλεν η Δεσποινίς Montandon Καθηγήτρια του Κολλεγίου της Neuchatel της Ελβετίας εκ μέρους των μαθητών του Κολλεγίου προς τα Παιδιά της Παιδοπόλεως».
Αξίζει να σταθούμε λίγο στην παραπάνω πληροφορία για την διανομή δώρων στα παιδιά. Η αναφερόμενη στο έγγραφο ελβετίδα δεσποινίς Montandon είχε επισκεφτεί παλιότερα το Ζηρό και ως αποτέλεσμα αυτής της επίσκεψης ανέλαβε την πρωτοβουλία να συλλέξει με τους μαθητές της δώρα για τα παιδιά της Παιδόπολης. Από την επιστολή της φαίνεται ότι είχε εκτιμήσει ιδιαίτερα το έργο του προσωπικού, αλλά και είχε συνδεθεί ιδιαίτερα με κάποια παιδιά, καθώς αναφέρεται ονομαστικά σε ένα από αυτά για το οποίο μάλιστα έστειλε ως δώρο ένα ποδήλατο. Επίσης, οι Ελβετοί μαθητές της έστειλαν παιχνίδια, γράμματα και χριστουγεννιάτικες κάρτες. Στις επιστολές τους, οι μικροί Ελβετοί περιγράφουν τα εορταστικά τους έθιμα και την ζωή τους στην πόλη τους ενώ στέλνουν τις ευχές τους και εκφράζουν την ελπίδα να ευχαριστηθούν τα παιδιά της Παιδόπολης με τα δώρα τους. Το υλικό αυτό στάλθηκε στον φορέα που επόπτευε τις Παιδοπόλεις (Βασιλική Πρόνοια) και έτσι οι επιστολές των Ελβετών μεταφράστηκαν, ώστε να διαβαστούν από τα παιδιά του Ζηρού, τα οποία με τη σειρά τους απάντησαν με επιστολές στους συνομηλίκους τους, εκφράζοντας τις ευχαριστίες τους και τα συναισθήματά τους, αλλά και περιγράφοντας τα ελληνικά χριστουγεννιάτικα έθιμα καθώς και το εορταστικό κλίμα στην Παιδόπολη.
Η σχέση της Παιδόπολης Ζηρού με την Ελβετία δεν ήταν πρόσφατη, καθώς οι Ελβετοί είχαν ενεργό συμμετοχή στην κατασκευή της. Το γεγονός αυτό δεν το αγνοούν ούτε το προσωπικό ούτε τα παιδιά της Παιδόπολης. Η αρχηγός αναφέρει χαρακτηριστικά στην επιστολή της προς την δεσποινίδα Montandon : «Η Παιδόπολίς μας είναι συνδεδεμένη με τη χώρα σας με άρρηκτους δεσμούς και σεις προσωπικώς συνεχίζετε την παράδοσιν της συσφίξεως αυτής της φιλίας».
Μα και ο μικρός κάτοικος της Παίδοπολης, Β. Κ. σημειώνει πολύ παραστατικά: «Η Παιδόπολίς μας που σεις την πρωτοκτίσατε έχει ένα κομμάτι από την πατρίδα σας».
Γενικά, οι επιστολές των παιδιών της Παιδόπολης ίσως είναι οι πιο γνήσιες μαρτυρίες του κλίματος των ημερών καθώς μας δίνουν με την δικιά τους ματιά τις περιγραφές όλων των παραπάνω εορτών. Ο μικρός Χ. Σ. γράφει: «Τι ωραία πράγματα μας έφερε ο Άϊ Βασίλης φέτος! Μάθαμε ότι μας τα στείλατε σεις τα καλά παιδιά της Ελβετίας. Ο Άϊ Βασίλης (ένα μεγάλο παιδί ντυμένο) περνούσε και μας τα μοίραζε το βράδυ της Πρωτοχρονιάς. Δεν χορταίναμε να τα βλέπουμε! Θέλαμε να τα γνωρίσουμε όλα, να παίξουμε με όλα. Τι ωραία ήταν ο σιδηρόδρομος, οι σβούρες, οι εικόνες. Όλα, μα όλα ήταν πολύ καλά. Σας ευχαριστούμε για όλα αυτά. Την άλλη μέρα κόψαμε και τις βασιλόπιτες και το νόμισμα από τη δική μας, της ομάδος μας, έτυχε σε σας. Σας ευχόμαστε ευτυχισμένο τον καινούργιο χρόνο και καλή πρόοδο στα μαθήματά σας. Με πολλή αγάπη.»
Στο ίδιο μήκος κύματος και η επιστολή του Β.Κ. «Πήραμε τα δώρα που μας στείλατε. Δεν μπορώ να σας περιγράψω τη χαρά που νοιώσαμε. Φέτος ο Αϊ Βασίλης άλλαξε δρόμο και ενώ τον περιμέναμε από την ανατολή, μας ήλθε από την πατρίδα σας. Την αγάπησε φαίνεται πολύ κι’ έμεινε αυτού για να σκορπίζει με τα δικά σας χέρια τη χαρά και την καλοσύνη σ’ όλο τον κόσμο. Ρωτήσαμε τον κύριο μας για τη χώρα σας και μας είπε για τις φυσικές καλλονές της, τον πολιτισμό και την καλοσύνη σας. Πόσο θα θέλαμε να τη γνωρίσουμε έστω και από φωτογραφίες!». Η χαρά και οι ευχαριστίες των μικρών Ελλήνων συνοδεύονται από προσκλήσεις προς τους νέους φίλους τους, τα παιδιά της Ελβετίας, να επισκεφτούν την Ελλάδα και την Παιδόπολη. Ο μικρός Γ. Ι., έχοντας μπολιασμένη την ψυχή του με την πανάρχαια αντίληψη της υποχρέωσης ανταπόδοσης του δώρου εκφράζει με κάποιο παράπονο την αδυναμία του ιδίου και των φίλων του να ανταποκριθούν σε αυτήν. «Σας ευχαριστούμε για τα δώρα που μας στείλατε. Έπρεπε να είσαστε κοντά μας για να δείτε τη χαρά μας. Όλα τα περιεργαζόμαστε και δεν χορταίναμε να τα βλέπουμε. Εμείς δεν έχουμε τι άλλο να σας στείλουμε. Μαζί με το ευχαριστώ σας στέλνουμε και μερικές φωτογραφίες από την Παιδόπολί μας». Στη συνέχεια, οι φωτογραφίες δίνουν στον Γ.Ι. την αφορμή να περιγράψει την Παιδόπολη και τη ζωή του σε αυτήν.
Μα όσο και θετικές να είναι οι περιγραφές, πιστεύουμε ότι οι μικροί φιλοξενούμενοι της Παιδόπολης δεν ξεχνούσαν την ιδιαίτερη πατρίδα τους και τις οικογένειές τους. Θα κλείσουμε λοιπόν με την παραστατική περιγραφή του Α. Τ. που επέλεξε με προφανή νοσταλγία να περιγράψει τα εορταστικά έθιμα του τόπου του.
«Μάθαμε από τα γράμματά σας πώς γιορτάζετε τα Χριστούγεννα. Εμείς εδώ στα χωριά μας έχουμε άλλα έθιμα. Παρέες – παρέες με τρίγωνα και με ένα καράβι στα χέρια ή την Αγιά Σοφιά γυρίζουμε στα σπίτια την παραμονή και ψάλλουμε τα κάλαντα. Όλο το χωριό βούίζει! [.]. Το βράδυ γύρω από το τζάκι ψήνουμε σε πλάκες τηγανήτες επάνω στην φωτιά που τη στολίζουμε με κλαδιά απ’ όλα τα είδη των δένδρων. […..] Σας περιμένουμε να γνωρίσετε και σεις τη γαλάζια μας ένδοξη Πατρίδα». (Πηγή φωτογραφίας & σχολίου : Aρθρο του Σπ. Σκλαβενίτη, Προισταμένου στα ΓΑΚ Πρέβεζας στη σελίδα ROMIANEWS).
Στη φωτογραφία “Γράμμα προς τα παιδιά της Παιδόπολης” μεταφρασμένο στα Ελληνικά, από το ίδιο άρθρο.
Πόρτα παλιάς κατοικίας στην οδό Χαϊκάλη σήμερα…….
