Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Η μακροβιότερη κομπανία της περιοχής των Τζουμέρκων υπήρξε αυτή των Γεροδημαίων, η οποία εξυπητέτησε αποκλειστικά τα Τζουμέρκα, καλλιεργώντας μια τοπική μουσική προφορά, η οποία ωστόσο δεν παίρνει τις διαστάσεις χαρακτηριστικού ιδιώματος, όπως για παράδειγμα στο Πωγώνι. Άλλες κομπανίες ήταν οι Μπεσιραίοι, που είχαν σαν βάση τα Τρίκαλα και οι Διαμανταίοι, από τα Πράμαντα. Αυτό που χαρακτηρίζει την τοπική ιδιαιτερότητα είναι κυρίως το ρεπερτόριο, το οποίο, ακόμα και στην βλαχόφωνη εκδοχή του, εμμένει στα “βαριά”, “στον τόπο τσάμικα”, με πολλές παραπομπές στο κλέφτικο τραγούδι. Οι χοροί αυτοί, μερακλήδικοι και δεξιοτεχνικοί, έδωσαν έδαφος στην έκφραση εξαιρετικών χορευτών στην περιοχή. Η καταγωγή αυτού του ύφους φαίνεται ότι κρατά από το γειτονικό Ξηρόμερο, όπου κυριολεκτικά συγκροτεί το μουσικό σκελετό του ρεπερτορίου του. Για το πέρασμα του μουσικού αυτού ιδιώματος στα Τζουμέρκα φαίνεται πως διαμεσολαβεί η περιοχή της Άρτας, η οποία διαθέτει περισσότερο ξηρομερίτικα, παρά ηπειρώτικα χαρακτηριστικά. (Πηγή : ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων,2008)

Στη φωτογραφία “Οι Γεροδημαίοι σε πατινάδα, δεκαετία 1950. Ο βιολιστής είναι ο Μιχ. Αλέκος από Τερπνά Καψάλων” (Από ιδιωτική συλλογή Δ. Παπαρούνη, στο ίδιο βιβλίο)

Τα Τζουμέρκα δύσκολα μπορούν να προσδιοριστούν από μουσικολογική άποψη. Τοπικές κομπανίες δημιουργούνται εδώ στα ονομαστά βλαχοχώρια Συρράκο και Καλαρρύτες. Η υπόλοιπη περιοχή τροφοδοτείται κυρίως με κομπανίες από την Άρτα, τα Γιάννενα, κάποιες φορές και από τα Τρίκαλα, οι οποίες έρχονται για να συνδράμουν τις τοπικές. Για ένα λόγο που δεν μπορεί εύκολα να ερμηνευτεί, οι μουσικοί αυτοί ήταν στην πλειονότητά τους βιολιστές, που δεν μπορούσαν να καλύψουν μόνοι τους τη μεγάλη αυτή περιοχή. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να μην μπορέσει να μεταβιβαστεί και να διατηρηθεί ως τις μέρες μας και να εξελιχθεί το παλιό φωνητικό ρεπερτόριο της περιοχής των Τζουμέρκων. Αυτό το ρεπερτόριο ήταν ωστόσο εξαιρετικά πλούσιο και ενδιαφέρον. Ενδεικτικά σημειώνουμε το ρεπερτόριο πολύστιχων και απλών στο μέλος τραγουδιών, που συνοδεύουν το περίφημο καγκελάρι ή κύκλες, μεγάλο χορό με απλή χορογραφική δομή, που επιβιώνει ακόμα σε πολλά χωριά της περιοχής. (Πηγή : ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων,2008)

Στη φωτογραφία “Διπλός χορός στα Θοδώριανα Άρτας, πρώτος ο Βασίλης Τζαδήμας και δεύτερος ο Παπακώστας Σκουροπάνος”, Αθήνα Μουσείο Μπενάκη – Φωτογραφικά Αρχεία (από Κ. Μπαλάφας, ΉΠΕΙΡΟΣ, Ποταμός, Αθήνα,2003 ) 

Tις πρώτες γραπτές μαρτυρίες για τα μουσικά όργανα στην Ήπειρο τις βρίσκουμε σε κείμενα ξένων περιηγητών, οι οποίοι δυστυχώς δεν καταγράφουν λεπτομέρειες ούτε προχωρούν σε αναλύσεις. Από μια χαρακτηριστική αναφορά του Άγγλου περιηγητή W.M. Leake που επισκέφτηκε την Ήπειρο στις αρχές του 19ου αι. αντλούμε χρήσιμες πληροφορίες για τα όργανα της εποχής στην περιοχή μας. Αναφερόμενος σε μια λαική ορχήστρα Γύφτων μουσικών που άκουσε στα Τζουμέρκα, σημειώνει πως “…….τραγουδούσαν δυνατά και άσχημα”. Δυστυχώς η αδυναμία του να κατανοήσει ξένα για το δικό του κόσμο μουσικά ιδιώματα και όργανα, τον οδηγεί πολύ συχνά σε παρανοήσεις. Μια τυπική ορχήστρα της εποχής φαίνεται να μετρά δυο νταούλια, δυο βιολιά, δυο ζουρνάδες, κάποιο άλλο πνευστό, που ο περιηγητής αδυνατεί να το ονοματίσει, και ένα fifre. Προφανώς ο Leake δεν γνώριζε τη τζαμάρα ή το νέι, όργανα κοινά την εποχή εκείνη στην ευρύτερη περιοχή. Φαίνεται όμως πως τόσο το σχήμα όσο και ο τρόπος εκτέλεσης του οργάνου ( ο εκτελεστής το κρατά πλαγίως) τον ώθησαν να τα ταυτίσει με το fifre, όργανο με ξύλινο ή μεταλλικό σώμα, που ανήκει στην κατηγορία του “πλαγίαυλου” και το συναντάμε συνήθως στις στρατιωτικές μπάντες της κεντρικής Ευρώπης. Για το πνευστό αυτό ο περιηγητής σημειώνει ότι “……. έπαιζε και τις πιο διαπεραστικές νότες”.
(Πηγή : W. M. Leake, TRAVELS IN NORTHERN GREECE IV, Άμστερνταμ,1967)

Στη φωτο Καγκελάρι στους Μελισσουργούς την εποχή του Μεσοπολέμου (Φωτο από συλλογή Ε.Κ.)