Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

——————

Τα κούλουμα, βεβαίως, είναι αύριο -αλλά δεν βλάφτει να τα μελετήσουμε από σήμερα, αν μη τι άλλο να προετοιμαστούμε ρίχνοντας μια ματιά στην ετυμολογία της λέξης.
Η πιο διαδεδομένη θεωρία αναφέρει ότι η λέξη προέρχεται από το cumulus, ή, για να αντιγράψουμε το ΛΚΝ: κούλουμο < κούμουλο `σωρός΄ με αντιμετάθ. [m-l > l-m] < λατ. cumul(us) -ο (πρβ. διαλεκτ. κούμουλο, κουμούλι, κουλούμι `σωρός, ιδ. χώματος΄)
Ο Μπαμπινιώτης αναφέρει και μια δεύτερη πιθανή προέλευση, από το κούλουμος = γεμάτος που προέρχεται από δημώδες λατινικό *culmus, από το λατ. culmen = κορυφή.
Όσο για την αλβανική προέλευση, που την είχε προτείνει ο Ανδριώτης, και που φαίνεται να ταιριάζει με τη γεωγραφική κατανομή του όρου “Κούλουμα” (διότι ο όρος φαίνεται να ήταν άγνωστος σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν αρβανίτες), υπάρχει πράγματι λέξη kulluem, με σημασία “καθαρός»”. Ας μην ξεχνάμε ότι η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής, μιας περιόδου 40 ημερών που οι άνθρωποι παλιότερα απείχαν από το να τρώνε κρέας και “καθαρίζονταν” σωματικά και πνευματικά περιμένοντας την Ανάσταση.

Στη φωτο “Κούλουμα στου Κατσή Καρνά” στην Άρτα, το 1932. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε που ήταν η περιοχή αυτή ή αν πρόκειται για όνομα οικογένειας.
(Η φωτο προέρχεται από το Αρχείο του κ. Β. Μπανταλούκα όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα “Άρτα 1881-1941” του κ Ε. Ιντζέμπελη)

———————-

Από το 1910, την Κυριακή της Τυρινής, έκαναν την εμφάνιση τα αποκριάτικα άρματα γνωστά ως Αρτινά Κομιτάτα δηλαδή αυτό που σήμερα λέμε “καρναβάλι”. Τα άρματα παρουσίαζαν διάφορα επίκαιρα θέματα της εποχής με σατυρική διάθεση ή είχαν θέματα ιστορικού περιεχομένου ή εικόνων από την καθημερινή ζωή ή επαγγελμάτων. Ο Σκουφάς πρωτοστάτησε σ’αυτή την κίνηση και παρουσίασε το άρμα του «Οι Λωποδύτες». Ακολούθησε το άρμα του Αχιλλέα, με Πάτροκλο το Ρουσμάνη και Αχιλλέα τον Αποστόλη Τσέτη. Άλλο άρμα ήταν οι Τέσσερις Εποχές και άλλο ο Παν. Όλοι οι Αρτινοί μαζεύονταν στην κεντρική αγορά για να παρακολουθήσουν το καρναβάλι. Εξάλλου, ήταν και από τις λίγες ευκαιρίες για διασκέδαση που είχαν τότε. Εκείνη την εποχή επίσης δημιουργήθηκαν και πολλά αποκριάτικα δίστιχα, που σώζονται ακόμη και σήμερα. Τα περισσότερα με τολμηρό περιεχόμενο και λέγονταν μόνο τις μέρες της Αποκριάς, γιατί σε άλλες μέρες μπορούσαν να αποτελέσουν αιτία παρεξήγησης και καυγά.
Μερικά από τα πιο «αθώα»:
– Μωρή π’ ανάθεμά σε, του χάρου πας και λες
κι ο χάρος δε σε θέλει και κάθεσαι και κλαις.
– Αν είσαι κι αν δεν είσαι του Δήμαρχου παιδί
εγώ θα σε φιλήσω κι ας κάνω φυλακή.
– Τέσσερα πορτοκάλια κι ένα χειμωνικό
στην πόρτα σου κυρά μου θα γίνει φονικό.
– Αν έρθουν να σου πούνε κυράμ’ να παντρευτείς
τον άρρωστο να κάμεις, να μην παραδεχτείς.
-Ράκια, ράκια, ράκια,
Μας πήρανε τον τέντζερη μαζί με τα γιαπράκια.
-Σ’αρέσουν τα ξενάκια απ’ τον Καρβασαρά,
Το ξέρει όλη η Άρτα και όλα τα χωριά.
-Πάει το μαλακό σ’ Παπούλια μ’,
Πάει το μεντζικό σ’,
Το πήραν οι μπαντίδοι Παπούλια μ’,
Το παν στο Μονοπλιό
-Πέντ- έξι Βλαχοπούλες ορθές κατούραγαν,
Πήραν και μια τζαμάρα και την εσούραγαν.
-Δεν τους γ……..τη μάνα των κιαρατάδωνε,
Θέλουν να μας βαρέσουν (ή γανώσουν) και πάλι σκιάζονται.
-Αδέρφια και ξαδέρφια, βλαμάδες και παιδιά,
Τώρα να μου βρεθήτε σε τούτον τον καυγά.
-Μωρή ταμπλαρωμένη, ταμπλάς σε βάρεσε,
Τόσα παιδιά στην Άρτα, κάνα δεν σ’άρεσε.
κ.λ.π. κ.λ.π.
Τα άρματα – τα κομιτάτα όπως τα έλεγαν- ξεκινούσαν γύρω στις 2.30 το μεσημέρι από το Μουχούστι και κατέληγαν στον Άι-Μάρκο (λίγο παραπάνω από τον Άγιο Γεώργιο). Έκαναν δε αυτή τη διαδρομή τρεις φορές.
Η πιο σπουδαία όμως εμφάνιση αρμάτων έγινε το 1924 στην πόλη με την συνεργασία του Συλλόγου «Σκουφάς», της Δημοτικής αρχής αλλά και των τοπικών σωματείων. Όλοι οι Αρτινοί ήταν επί ποδός. Τραγουδούσαν πετούσαν σερπαντίνες, κομφετί. Τα παιδιά είχανε ροκάνες, φούσκες και τρομπέτες.
Μια άλλη αξέχαστη αποκριά ήταν το 1930 όταν εμφανίστηκε η παρέα του Λεωνίδα Βλάχου με το «Πανόραμα». Ήταν ένα φορτηγό, που το είχαν ντύσει έτσι ώστε να μοιάζει με άρμα και επάνω του ήταν μεταμφιεσμένοι που τραγουδούσαν:
Ελάτε να δείτε το Πανόραμα
Για μια φορά στα σοβαρά
Να δείτε όλων τις καρικατούρες
Των πολιτικών κι άλλα πολλά…
Οι εκδηλώσεις της αποκριάς σταμάτησαν με το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και ξανάρχισαν δειλά, δειλά το 1953. ¨Όμως τα πράγματα και οι καταστάσεις δεν ήταν όπως παλιά. Η Ελλάδα προερχόταν από την εμφύλια διαμάχη και ο λαός έμοιαζε σαν να είναι μαζεμένος. Οι αποκριές εξακολούθησαν και τις επόμενες δεκαετίες και μέχρι σήμερα, να είναι περίοδος γλεντιού και ξεφαντώματος. Οι Αρτινοί διατήρησαν πολλά από αυτά τα έθιμα. Με στυλοβάτες τους Συλλόγους «Σκουφάς», «Μακρυγιάννης», τις Γυναίκες της Άρτας (που διοργανώνουν το καρναβάλι Γυναικών, τη δεύτερη Τετάρτη της αποκριάς) αλλά και άλλους τοπικούς συλλόγους, κατάφεραν κάθε χρόνο να γλεντούν, διατηρώντας τα έθιμα. Με το γαϊτανάκι τον Πανάρετο τα στιχάκια αλλά και χορεύοντας τα παραδοσιακά τραγούδια αποτελούν ένα πόλο αντίστασης στην λαίλαπα του μοντερνισμού.(Πηγή : Άρθρο του Τάκη Βαφιά με τίτλο ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΑΡΤΑ που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΚΟΥΦΑΣ, τχ. 50-51)

(Η φώτο δημοσιεύτηκε από το Τμήμα Αυτοδιοίκησης ΣΥΡΙΖΑ Άρτας στη σελίδα τους στο facebook) 

——————-

1951: Απ’ τον μεγάλο Αποκριάτικο χορό του Μ/Φ Συλλόγου ΣΚΟΥΦΑΣ στη Λέσχη Αξιωματικών Άρτας. Υπεύθυνος οργάνωσης ο Τάκης Βαφιάς. Χοροδιδάσκαλος ο Γιώργος Παλάντζας. Στη φωτογραφία διακρίνονται : “Ο Γιατρός” και η ντάμα του (Κώστας Βάγιας και Βούλα Χριστοδούλου), ο “Σεβιλλιάνος” και η ντάμα του ( Κώστας Τσιλιγιάννης και Λίτσα Αλίβερτη), ο “Καουμπόυ” και η ντάμα του (Γρηγόρης Μανόπουλος και Μαρία Σαπρίκη), ο “Τσολιάς” και η ντάμα του (Κοσμάς Αλίβερτης και Αθηνά Καλλίδου) και ο “Αγάς” και οι ντάμες του (Λευτέρης Μανόπουλος και οι αδελφές Χαρίκλεια και Λόπη Παλάντζα).
(Φώτο από το αρχείο του Κώστα Τσιλιγιάννη) 

Ένα αρχαίο έθιμο που περιγράφει ο Σεραφείμ Ξενόπουλος και το οποίο ελάμβανε χώρα στο μέσον του Τριωδίου στην περιοχή μας, ήταν και το εξής : Όταν σε κάποια οικογένεια δεν ζούσαν τα τέκνα, για να εμποδίσουν το κακό, μεταχειρίζονταν το εξής περίεργο, “ ……εκθέτει η μαία το νήπιον άμα τη γεννήσει του, λίαν πρωί, εξαπλώνουσα τούτο εν μέσω Tριωδίου, και κρύπτεται. Ο πρώτος ουν ευρών αυτό διαβάτης (σημειωτέον όμως ότι όλοι ενταύθα οι κάτοικοι γνωρίζουσι το έθιμον τούτο, ειτ’ Οθωμανοί εισίν, ειτ’ Ιουδαίοι), άμα πλησιάσας παρ’ αυτώ, φαίνεται η μαία κράζουσα “στάσου” , εκείνος δε αποκρίνεται “να σταθούν ‘ς την μάνα τα παιδιά”. Και τούτο επαναλαμβάνεται τρις εξ αμφοτέρων. Μετά τούτο υποχρεούται ο ρηθείς τυχόν διαβάτης , ίνα βαπτίση αυτό, ο ίδιος γινόμενος ανάδοχος, ή βάλλων αντ’ αυτού έτερον Χριστιανόν, αν αλλόθρησκος τύχη δι’ εξόδων του. Ούτως όθεν το βρέφος, προ του βαπτιστικού του ονόματος, λαμβάνει το όνομα Στράτος μεν, εάν άρρεν, Στρατούλα δε, εάν θήλυ, ως εκτεθέν δήθεν εν τη οδώ (στράτα)”. (Απόσπασμα από το ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ του Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζαντίου, Εν Αθήναις, 1884)

Στη φωτογραφία το γνωστό σερνικοβότανο που το έπαιρναν οι γυναίκες για να αποκτήσουν αγόρι.
Το σερνικοβότανο είναι μια πανέμορφη ορχιδέα που συναντούμε απ’ τα τέλη Μαρτίου μέχρι και τον Ιούλιο στους αγρούς και στα βουνά της περιοχής μας. Αν ρίξουμε μια ματιά στο κάτω τμήμα του φυτού, στο ζευγάρι των βολβών απ’ όπου ξεκινάει το κοτσάνι, θα καταλάβουμε γιατί αυτή η ορχιδέα λέγεται Orchis Masculus, “κυνός όρχις” κατά τον Διοσκουρίδη, “όρχεις της αλεπούς” κατά τους Άραβες και γιατί την ονόμασαν “σερνικοβότανο”. 

———————

Ένα από τα Αρτινά δρώμενα που θα τα χαρακτηρίζαμε ποίημα σε μορφή διαλόγου ήταν ΟΙ ΕΠΤΑ ΔΥΝΑΜΕΙΣ. Επτά πρόσωπα επί σκηνής υποδύονταν επτά χώρες : τις σύμμαχες χώρες Αγγλία, Γερμανία, Αυστρία, Ιταλία, Γαλλία και τις Ελλάδα και Τουρκία. Οι σύμμαχοι τάσσονταν εμφανώς υπέρ της Τουρκίας και ζητούν τον αφοπλισμό της Ελλάδας. Η Ελλάδα εξίσταται, τα ψέλνει στους συμμάχους και εξυμνεί τα μεγαλεία της και τις αρετές της.. Μεγάλο βάρος έπεφτε στο ενδυματολογικό μέρος και στο μακιγιάζ. Στα πρόσωπα των συμμάχων θέλανε να σατιρίσουν την ξενόφερτη μόδα. Οι δυνάμεις ήταν άντρες ντυμένοι γυναίκες με ότι πιο εξεζητημένο έφτανε από το εξωτερικό. Γροτέσκα ντυμένη ήταν η Τουρκία, ενώ η Ελλάδα φορούσε έναν απλό λευκό χιτώνα με μαιάνδρους. Το δρώμενο εμφανίστηκε για πρώτη φορά γύρω στα 1900.
(Πληροφορίες από το άρθρο του κ. Σωτήρη Σαρλή « Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», Περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998)

Στη φωτο Αρτινοί και Αρτινές ντυμένοι μασκαράδες την εποχή του Μεσοπολέμου (Φωτο από Αρχείο Μ/Φ Συλλόγου ΣΚΟΥΦΑΣ)

——————-

1952 : Στην αυλή του Πρότυπου Δημοτικού Σχολείου στο Ρολόι. Δάσκαλος ο κ. Νίκος Γαλάζιος από το Πέτα Άρτας.
Η φωτογραφία είναι από τη συλλογή της κ. Δωρίτας Σκορδή και η έρευνα του κ. Κώστα Μπανιά.

Και τα ονόματα…….

————————-

Αποκριές στην Άρτα χωρίς τον «Πανάρατο», δεν ήταν Αποκριές. Ο «Πανάρατος» ήταν ένα σκετς, που παίζονταν στους δρόμους της πόλης, με θλιβερό περιεχόμενο, αλλά με δυναμικούς χαρακτήρες και έντονη πλοκή. Άλλοι λένε ότι ήρθε από τα Επτάνησα, άλλοι ότι ήταν εκφυλισμένη αρχαία τραγωδία, άλλοι ότι ήταν παραλλαγή της «Ερωφίλης». Λένε ότι άρχισε να παίζεται από το 1600, ίσως και αργότερα. Αυτό το έθιμο ήρθε από την Ζάκυνθο και έχει ρίζες από την Βενετία. Τα μέλη του θιάσου ήταν περίπου είκοσι. Κύρια πρόσωπα ήταν ο Βασιλιάς, ο Χάρος, η Βασιλοπούλα, ένας ή δυο σαλπιγκτές και πέντε αξιωματικοί.
Το έργο ξεκινάει με τον μονόλογο του Χάρου σαν επισήμανση για το πολύ θανατικό που κυριαρχεί στο δράμα. Ο Βασιλιάς στέλνει τον Πανάρατο για να αναγγείλει στην κόρη του πως θέλει να την παντρέψει κι αυτός εκτελεί την διαταγή παρόλο που έχει ερωτική σχέση με την Βασιλοπούλα. Ένας αντίζηλός του, ο Καρποφόρος, τον προδίδει στο Βασιλιά κι εκείνος οργισμένος στέλνει τον Αρχιστράτηγο να συλλάβει τον Πανάρατο. Ο άτυχος νέος καταλήγει στον δήμιο και ο αδίσταχτος πατέρας δείχνει το κεφάλι του Πανάρετου μέσα σε ένα κασελάκι στη Βασιλοπούλα κι αυτή πέφτει νεκρή. Τέλος ο υπασπιστής του Βασιλιά, που ήταν κι αυτός ερωτευμένος με τη Βασιλοπούλα, σκοτώνει τον Βασιλιά. Κι όλα αυτά γίνονται μέσα σε 109 στίχους.
Παραπέμπουμε σε λίγους διαλόγους από το έργο:
Βασιλιάς: Πανάρατε …παιδί μου , έλα εμπρός μου να σου πω, δυο λόγια να σου κρίνω.
Πανάρατος: Τους ορισμούς Σας γροίκησα της υψηλότητός Σας, ήθελα μάθω βασιλιά ποιο είν’ το πρόσταγμά Σας.
Βασιλιάς: Θέλω να πεις στη κόρη μου την πολυαγαπημένη… να της πεις να παντρευτεί θα κάνουμε τους γάμους…
Θέατρο του δρόμου, παιζόταν χωρίς σκηνικά σε δρόμους, πλατείες, σταυροδρόμια. Παιζόταν σε ένα μέρος της πόλης και μόλις τέλειωνε μεταφερόταν σε άλλο για να παιχτεί ξανά. Ο Βασιλιάς φορούσε κορόνα, χρωματιστές κορδέλες, περικνημίδες από άσπρο πανί και μπότες. Ο Χάρος μια προσωπίδα μαύρη, προβιά , δυο φτερά από χήνα και κρατούσε μια κοσιά στα χέρια του για ρομφαία. Οι αξιωματικοί φορούσαν χάρτινες περικεφαλαίες και χρωματιστές στολές. Οι στρατιώτες κουβαλούσαν μια πολυθρόνα για να κάθεται ο βασιλιάς.. Παρόλη την απλοϊκότητά του το δρώμενο αυτό είχε μεγάλη απήχηση στον κόσμο. Οι γυναίκες έκλαιγαν, τα παιδιά τρόμαζαν και δεν εννοούνταν Αποκριά χωρίς Πανάρατο. Το έθιμο παιζόταν από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. (Πληροφορίες από το άρθρο του κ. Σωτήρη Σαρλή « Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», Περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998)

Στη φωτο “Ο Πανάρατος” από το αρχείο Ι. Έξαρχου.

——————-

1989(?) : Απόκριες στα Αγγλικά. Από αριστερά : Αντρέας Τατσής, Μαρία Πετσιμέρη, Ευγενία Μπιγέρη, Ρούλα Κουτσούπα, Χρύσα Καράμπαλη και η αξέχαστη Ρούλα Κορδούλα που χάθηκε τόσο άδικα….(Από τη συλλογή Α. Καρρά)