Κορμοφάνελα, κοντό, συντρόφι, κάλτσες, καλτσοδέτες, τσαρούχια, φουστανέλα, ζωνάρι, σελάχι, γελέκι, φέρμελη, πατατούκα, φλοκάτα, κάπα ή καπότο, σκούφια, τσιακτσίρα ή μπουραζάνα. Στη φωτογραφία μια οικογένεια απ’ τους Μελισσουργούς (Φώτο από τη συλλογή Α. Καρρά)
——————-
Ο πρώτος βομβαρδισμός στα Θεοδώριανα έγινε στις 8 Ιουνίου του 1943. Δεκαπέντε μέρες μετά ακολουθεί και δεύτερος βομβαρδισμός από Γερμανικά αεροπλάνα. Στις 10:20 το πρωί τρία γερμανικά αεροπλάνα “στούκας” επιτίθενται στο χωριό., ενώ ακολουθούν κι άλλα από διαφορετική κατεύθυνση. Συνολικά 24 αεροπλάνα επιτίθενται στο χωριό κατά κύματα. Οι Γερμανοί πιλότοι βομβαρδίζουν και πυροβολούν οτιδήποτε κινείται καθώς γνωρίζουν ότι οι Εγγλέζοι και οι αντάρτες βρίσκονται στο χωριό. Ο βομβαρδισμός είναι σφοδρός και κρατάει περισσότερο από δύο ώρες, ενώ υπολογίζεται ότι έπεσαν πάνω από 500 βόμβες. Εκτός από τις υλικές ζημιές, εφτά γυναίκες είναι νεκρές και έξι ελαφρά τραυματισμένες. Ανάμεσα σε αυτές που χάθηκαν, τρεις αδελφές που είχαν πάει να βοηθήσουν στο θέρισμα τους γειτόνους : Η Περσεφόνη, η Κωστάντω και η Ελένη Μητρογιάννη.
Στη φωτογραφία η Περσεφόνη Μητρογιάννη. Στο σχόλιο η αφιέρωση στο οπισθόφυλο της φωτογραφίας. (Η φωτο είναι από τη συλλογή της κ. Ελένης Πλεύρη)
“……………Όλος ο κεντρικός δρόμος που ήταν πια γεμάτος πέτρες, μπάζα, σοβάδες, σπασμένα ξύλα και θρυμματισμένα τζάμια από τα σπίτια που μισογκρεμίστηκαν, καθώς και τρύπες από τις βόμβες, ήταν κατάσπαρτος από κορμιά ανθρώπων, ανδρών, γυναικών και παιδιών κάθε ηλικίας, ακόμη και στρατιωτών, καθώς και ζώων στις πιο απίθανες στάσεις. Άλλοι ανάσκελα, άλλοι πρηνηδόν και άλλοι στο πλευρό. Πολλοί , ακίνητοι πια με μισάνοιχτο στόμα και ορθάνοικτα, απλανή μάτια, ενώ άλλοι βογκούσαν, φώναζαν, συστρέφονταν ή έμεναν ακίνητοι αναπνέοντας με δυσκολία. Όσοι είχαν απομείνει γεροί, έτρεχαν σαν τρελοί ανάμεσα από τους πεσμένους. Άκουγα παντού βογκητά, κραυγές, επικλήσεις για βοήθεια, υστερικές φωνές γυναικών, που για μέρες μετά εξακολουθούσαν να μου τρυπούν τ’αυτιά……………………………………………………………………… Βιαστικά προχωρώντας και ρίχνοντας σύντομες ματιές στους πεσμένους ανθρώπους ψάχνοντας για το θείο μου, έφτασα τρέχοντας μέχρι την πλατεία Κιλκίς. Εκεί έγινε το μεγαλύτερο κακό. Σκόρπια παντού τα κορμιά πεσμένων ανθρώπων, νεκρών και τραυματιών. Δεν έλειπαν και τα τραυματισμένα και τα σκοτωμένα ζώα, άλογα, μουλάρια και γάιδαροι που προσπαθούσαν μάταια να ανασηκωθούν και χρεμέτιζαν απελπισμένα. Μεγάλες κηλίδες αίματος ήταν σκόρπια απλωμένες παντού, ενώ δυο, τρία αυτοκίνητα είχαν λαμπαδιάσει. Στην πλατεία αυτή υπήρχαν τότε ένα ή δύο χάνια, πανδοχεία δηλαδή στα οποία οι χωρικοί εύρισκαν κατάλυμα και άφηναν τα ζώα τους κάτω στο στάβλο. Έμαθα αργότερα ότι εκεί σκοτώθηκαν, μεταξύ πολλών άλλων και 10 μέλη μιας και της αυτής οικογένειας από ένα κοντινό χωριό. Οι κραυγές, οι οιμωγές και οι θρήνοι που με υποδέχτηκαν κι εδώ με έκαναν να αισθανθώ σαν να είχα καταπιεί μια οκά μολύβι…..” Το απόσπασμα είναι από το βιβλίο του Σπύρου- Αγησίλαου Κατσαούνου “Παιδικές αναμνήσεις από τον πόλεμο και την κατοχή”, 12 ετών τότε, όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Κ. Βάγια, Η ΑΡΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ, ΑΡΤΑ, 2004. Τότε το βιβλίο του κ. Κατσαούνου ήταν υπό έκδοση αλλά δυστυχώς δεν μπορέσαμε να το εντοπίσουμε δημοσιευμένο.
Στη φωτογραφία το Γεφύρι της Πλάκας βομβαρδισμένο από τους Γερμανούς (Πηγή φωτογραφίας blog “Τα φιλαράκια”)
1934 : Αναμνηστική φωτογραφία μπροστά στο Γεφύρι της Άρτας από εκδρομή της Πανηπειρωτικής στην Ήπειρο τον Ιούλιο του 1934.
Το Χάνι του Γεωργόπουλου βρισκόταν στο δρόμο μπροστά στην Πλατεία Κιλκίς και δίπλα στο μετέπειτα ξενοδοχείο Η ΕΛΛΑΣ. Είχε μεγάλα δωμάτια με φαρδιά κρεββάτια. Μέσα στο Χάνι υπήρχε το καφενείο του Μαλτέζου, πατέρα του Γεράσιμου Μαλτέζου (Καπετάν Τζουμερκιώτη). Στο χάνι του Γεωργόπουλου πήγαιναν συνήθως άνθρωποι του κάμπου με τα άλογά τους και αγωγιάτες από την Σκούπα και τον Αμμότοπο.
1930 : Στη φωτογραφία γιορτάζοντας την Πασχαλιά στο Χάνι του Γεωργόπουλου. (Πηγή και φωτο από το βιβλίο του Κ. Τσιλιγιάννη “Σεργιάνι στην παλιά ‘Αρτα”, Αθήνα , 2013)
————-
1960ς : Οι κήποι μέσα στο Κάστρο, μπροστά από το καινούργιο ξενοδοχείο “Ξενία”. Σύμφωνα με τον κ. Λιαγκούα , ο πρώτος κηπουρός που σχεδίασε και διαμόρφωσε τον υπέροχο κήπο του Ξενία που θαύμασαν ντόπιοι και ξένοι, ήταν ο πατέρας του Νικόλαος Λιαγκούας. Τα περισσότερα λουλούδια τα φέρνανε από την Ιταλία οι τότε Αρτινοί φοιτητές καθώς η ντόπια αγορά ήταν ακόμη σε εμβρυικό στάδιο. Αν και η Αρχιτεκτονική Τοπίου ήταν ακόμη μια άγνωστη έννοια και λέξη για τους Αρτινούς, βλέποντας τους κήπους του Ξενία θα μπορούσαμε κάλλιστα να ισχυριστούμε ότι ο κ. Λιαγκούας σχεδίασε και διαμόρφωσε τον εξωτερικό χώρο του ξενοδοχείου με ευαισθησία και σεβασμό στην ιστορία του χώρου και του κτηρίου….
Στη φωτογραφία κάρτ ποστάλ της δεκαετίας του ’60 του Γιαννιώτη φωτογράφου Σπύρου Γκιώκα, εκτυπωμένο στην Ιταλία από τον C.G. Trimpoli, Pescara – Συλλογή “Οι καρτ-ποσταλ της Άρτας” δημοσιευμένη από τον κ. Βασίλειο Χολέβα (@Vassilios Cholevas)
———–
Όταν το Ξενία αποτελούσε ζωντανό κομμάτι της κοινωνικής ζωής της Άρτας. Στη φωτογραφία ο εξωτερικός χώρος της καφετέριας με τους Αρτινούς να απολαμβάνουν τη λιακάδα…Εύκολο να αναγνωρίσετε κάποιους….Πρώτος δεξιά ο τέως βουλευτής κ. Καραμπίνας, η κυρία της παρέας ειναι η κ. Ντόρα Μπακογιάννη και πρώτος αριστερά πρέπει να είναι ο κ. Αντώνης Κολιάτσος. ( Φώτο από ιδιωτική συλλογή Ν.Λ.)
1944 : Καλαθοπλέχτες στο Γεφύρι της Άρτας, κάτω από τον πλάτανο (Φωτο από το βιβλίο “Images of Greece” του D. Patmore, London,σελ. 115)
Η καλαθοπλεχτική ήταν μια απ’ τις πιο παλιές τέχνες καθώς τα καλάθια, τα κοφίνια και οι κόφες χρησιμοποιούνταν για να μεταφέρονται ή να αποθηκεύονται πράγματα. Τα χρησιμοποιούσαν δε ευρέως οι μανάβηδες, οι πραματευτάδες αλλά και οι αγρότες. Τα τοποθετούσαν συμμετρικά στα γαϊδούρια, τα έδεναν με σκοινί για να ισορροπούν και έβαζαν μέσα εμπορεύματα που είχαν για πούλημα ή λαχανικά, φρούτα και άλλα προϊόντα για να τα μεταφέρουν από τόπο σε τόπο. Η κατάλληλη εποχή για την κατασκευή τους ήταν η άνοιξη ή το φθινόπωρο. Οι καλαθάδες έκοβαν από τα ποτάμια ευλύγιστα κλαδιά από ιτιά ή λυγαριά, με φλούδα ή χωρίς φλούδα. Τα καλάμια τα έσχιζαν στη μέση και τα έβρεχαν για να μαλακώσουν. Εκτός από τις λυγαριές και τα καλάμια χρησιμοποιούσαν και άλλα υλικά από φυτά, όπως τα βούρλα, τα σχοίνα, τα σφεντάμια, τις βέργες από φουντουκιές, που τις έκοβαν πάντα την άνοιξη γιατί τότε ήταν πιο μαλακές και ευλύγιστες. Το καλάμι στον ΄Αγιο Σπυρίδωνα, και σε άλλα χωριά της Αρτας, χονδρό και λεπτό, μαζί με το ψαθί και το παπύρι, ευδοκιμούσαν και αναπτύσσονταν χωρίς καμιά φροντίδα έτσι η καλαθοπλεχτική ήταν μια τέχνη στην οποία επιδίδονταν αρκετές οικογένειες στον κάμπο της Άρτας.
Στη φωτογραφία Καλαθοπλέχτης στην Άρτα από το φωτογραφικό αρχείο του Ε.Ο.Μ.Ε.Χ., Αριθμός Αρχείου 3987….
1944 : Καλαθοπλέχτες στο Γεφύρι της Άρτας, κάτω από τον πλάτανο (Φωτο από το βιβλίο “Images of Greece” του D. Patmore, London,σελ. 115)
1965-66 : Περνώντας απ’ τη γέφυρα στην Άρτα, φωτογράφος Γιάννης Μαΐλλης.
Όταν το 1881 η Άρτα απελευθερώθηκε και οι Τούρκοι έφυγαν από την πόλη, μέσα σ’ αυτά που δεν μπόρεσαν να πάρουν μαζί τους ήταν το νεκροταφείο τους. Καταλάμβανε μια μεγάλη σχετικά έκταση στο δυτικό άκρο της κεντρικής αγοράς που την αποκαλούσαν ρωμιοπάζαρο και που τότε δεν ήταν ένας ευθύς δρόμος. Το νεκροταφείο ήταν κλεισμένο με χαμηλό μαντρότοιχο και έφτανε μέχρι κάτω στους μύλους και στα σφαγεία. Περιβαλλόταν με μελικοκκιές, χαμόκλαδα και γλυκόριζα. Η πόλη συνεχίζονταν και μετά από αυτό, άλλωστε πιο κάτω ήταν η περιοχή μουχούστι με το σεράι του Τούρκου διοικητή. Περίεργο βέβαια είναι που οι τούρκοι είχαν το νεκροταφείο τους μέσα στη πόλη. Αργότερα ο μαντρότοιχος γκρεμίστηκε, οι ταφόπλακες θρυμματίστηκαν και μια πλατεία άρχισε να διαμορφώνεται εκεί, πέριξ της οποίας ανεγείρονταν κτίρια. Ονομάστηκε ανεπίσημα πλατεία Γαρουφαλιά, επειδή αυτός (Ευάγγελος) είχε χρηματοδοτήσει την κατασκευή της.Στη μάχη του Κιλκίς το 1913 απεστάλησαν για ενίσχυση στρατιωτικές δυνάμεις εξ Άρτης, οι οποίες γύρισαν με πολλές απώλειες. Προς τιμή των πεσόντων αυτών που η πόλη θρήνησε, ονομάστηκε η πλατεία Κιλκίς. Δίπλα της ήκμασε και παρήκμασε κατά καιρούς ένα ομώνυμο κέντρο διασκέδασης , ώστε μερικοί να ισχυρίζονται ότι αυτό προηγήθηκε ως προς το όνομα κι όχι η πλατεία. Το κέντρο επιπλώθηκε με πολύ γούστο, μπήκαν ωραία τραπέζια, καρέκλες, μπιλιάρδα και βιτρίνες. Είχε προδιαγραφές να λειτουργήσει σαν μαγαζί πολυτελείας, επομένως ήταν ακριβό και τις δύσκολες εποχές ο κόσμος δεν μπορούσε να το υποστηρίξει. Αρκετοί πέρασαν σαν ενοικιαστές, αλλά όταν είχε αναδουλειές το παράταγαν. Ακόμα και ο πολύπειρος σε τέτοιες επιχειρήσεις Χρήστος Παππάς, που το ανέλαβε με τον αδελφό του Τάσο, δεν μπόρεσε να το ζωντανέψει κι έπειτα έμεινε για πολύ καιρό κλειστό. Ο επόμενος ενοικιαστής ήταν ο Βασίλης Χατζόπουλος που το έκανε πιο λαϊκό ζαχαροπλαστείο και χαρτοπαικτική λέσχη, για να μαζεύονται εργάτες και απλοί άνθρωποι να χαρτοπαίζουν. Έτσι το κράτησε για πολλά χρόνια, μέχρι που γέρασε και δεν μπορούσε να δουλεύει άλλο. Μετά το πήρε ο Βασίλης Τσολιάς με τον Αριστείδη Χρηστίδη και τον μετατρέψανε σε κινηματογράφο με όνομα «Ορφέας». Εμείς θυμόμαστε την πλατεία Κιλκίς ήσυχη, απόμερη, χαμηλών τόνων, λιγότερο κοσμική, χωρίς φωταψίες, με την πιάτσα των ταξί, το πρακτορείο των ΚΤΕΛ, τη φωτεινή επιγραφή των τσιγάρων Παπαστράτος, την ταβέρνα ψησταριά του Χαρμπή Σφήκα (στη παλιά της θέση κολλητά με το πρακτορείο), τις αποθήκες του Δεβέκου και πιο κάτω το χάνι του Γεωργόπουλου. Αργότερα όταν η οδός ανεξαρτησίας άνοιξε μέχρι τη Μαξίμου Γραικού, η ταβέρνα μεταφέρθηκε δίπλα, αμέσως μετά ήταν το μαγαζί του Δημητριάδη με τα ηλεκτρικά, η είσοδος του κινηματογράφου ΡΕΞ και το παραδοσιακό μπουγατσοπωλείο «ιδανικόν» στη γωνία. Από την άλλη μεριά στη Σκουφά ήταν το ξενοδοχείο ΕΛΛΑΣ. Συνολικά τέσσερα ζαχαροπλαστεία των ξαδελφών Σκανδάλη έβγαζαν τραπέζια και σέρβιραν πελάτες στην πλατεία. Ανάμεσα στα τραπέζια με θέα στο δρόμο, υπήρχε τρίπτυχο ταμπλό όπου οι κινηματογράφοι της πόλης διαφήμιζαν τις ταινίες που παίζονταν, με φωτογραφίες και αφίσες. Η πλατεία Κιλκίς φέρει κι ένα δεύτερο όνομα που λίγοι το ξέρουν, λέγεται και «ανεξαρτησίας». ((Το άρθρο και οι φωτογραφίες είναι από το ιστολόγιο του κ. Σωτήρη Σαρλή, 17/12/2018)
Πλατεία Κιλκίς – Τρίκυκλοι μεταφορείς.
