Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

“Τα Θεοδούλια, γνωστά και ως Θοδούλια, είναι οικισμός που ανήκει στο ελληνόφωνο χωριό Άγναντα που βρίσκεται στην περιφερειακή ενότητα Άρτας, στο ελληνικό τμήμα της Ηπείρου.

Στο αναλυτικό οθωμανικό μητρώο TD 350 (από το έτος 1564/65), ο οικισμός των Θεοδουλίων ήταν χωριό και αναφέρεται ως «karye-i S̱oduli» (δηλ. «χωριό Σ̱οδούλι», s̱ = ου). Το χωριό ανήκε στο Çemernik nâhiye (δηλαδή υποσυνοικία Τζουμέρκα) του Narda kazâ (δηλαδή της συνοικίας της Άρτας).

Στο χωριό καταγράφηκαν 6 νοικοκυραίοι και 3 εργένηδες. Αναφέρονται λοιπόν ονομαστικά συνολικά 9 κάτοικοι, η μεγάλη πλειοψηφία των οποίων, δηλαδή τα 7/9, ήταν σαφώς Αλβανοί (Αρβανίτες)*.

Από τους 6 οικογενειάρχες, οι 4 είχαν τα αλβανικά ονόματα Gön (δηλαδή Gjon) και Leka ή είχαν σχέση αίματος με άνδρες με αυτά τα ονόματα:

◼ Yani Gön

◼ İstamad Gön (İstamad = Stamat)

◼ Ο Γιόργκι Λέκα και ο [γιος του] Μίχο Γιόργκι

Οι υπόλοιποι 2 νοικοκυραίοι ήταν οι: İstamad Pavlo και Dimo ​​Yorgi.

Από τους 3 εργένηδες, όλοι είχαν τα αλβανικά ονόματα Doriza (δηλαδή Dorëza) και İstoya (δηλαδή Stoja = αλβανοποιημένη μορφή του σλαβικού ονόματος Stojo):

◼ İstoya Doriza

◼ Todor Doriza

◼ Yorgo İstoya

Το Dorëza ήταν ένα κοινό αλβανικό ταράφι – φατρία (clan) της περιόδου. Μαρτυρείται, για παράδειγμα, μεταξύ των κατοίκων της Πελοποννήσου που αναφέρονται ρητά ως Αλβανοί από τους Οθωμανούς τη δεκαετία του 1460, (https://imgur.com/ctPvbJL). Τα πολλά χωριά που ονομάζονται Dorëz στην Αλβανία (ένα από αυτά βρίσκεται στην περιοχή Tepelenë) συνδέονται με αυτό το όνομα της φυλής.

Stojë (οριστική μορφή: Stoja), αλβανικό όνομα σλαβικής προέλευσης, που ήταν επίσης αρκετά διαδεδομένο στους Αλβανούς της περιόδου. Για παράδειγμα, στη δεκαετία του 1460, βρίσκουμε ένα χωριό με το όνομα Stoja στην Πελοπόννησο, το οποίο χαρακτηρίστηκε ρητά ως Αλβανικό από τους Οθωμανούς και όπου οι πρώτοι 3 κάτοικοι ήταν ο İstoya Maẕi (δηλαδή Stojë Madhi, ẕ = dh) και οι γιοί του Gön ( δηλ. Gjon) & Marti, https://imgur.com/4G2S0EL). Το όνομα Στόγια υπάρχει και σήμερα ως επώνυμο στην ευρύτερη περιοχή των Θεοδουλιών (Στόγιας – Στόγιας).

Από τα παραπάνω συνάγεται το συμπέρασμα ότι τα Θεοδούλια ήταν (κυρίως) αλβανικό χωριό το 1564/65 (το χωριό Άγναντα είχε επίσης πολλούς Αλβανούς τον 16ο αιώνα). Από τα αλβανικά ονόματα που μαρτυρήθηκαν στα Θεοδούλια το 1564/65, τα Dorëza και Stoja εξακολουθούν να υπάρχουν στα επόμενα μητρώα:

Στα Θεοδούλια το 1583, όπως φαίνεται από το αναλυτικό οθωμανικό μητρώο ΤΚ, ΚΚΑ 203 (όπου το χωριό αναφέρεται ως Τοτούλι), βρίσκουμε Αλβανούς που ονομάζονται:

◼ İstati Doriza και ο γιος του Yani (İstati = Στάθη)

◼ Ο Todor Yorgi και ο γιος του İstoya

◼ Yani İstoya και [οι γιοι του] Yorgo Yani & Dimo ​​Yani

◼ Ο Yorgi İstoya και ο γιος του Nikola και ο αδελφός του İstamat

Το 1644/45, όπως φαίνεται από το αναλυτικό οθωμανικό μητρώο MAD 561, τα Θεοδούλια αναφέρονται και πάλι ως Τοτούλι και καταγράφεται μετά το χωριό Άγναντα και πριν από το χωριό Κοσοβίστα (μετονομάστηκε σε Κτιστάδες ). Το μητρώο MAD 561 ακολουθεί καλύτερη γεωγραφική σειρά από τα άλλα μητρώα (τα Θεοδούλια βρίσκονται πράγματι μεταξύ Άγναντας και Κοσοβίστας). Ακριβώς οι μισοί από τους αναφερόμενους κατοίκους (νοικοκυριά) των Θεοδουλίων το 1644/45, δηλαδή τα 3/6, είτε είχαν το όνομα Ντόριζα (δηλαδή Dorëza) είτε ήταν συγγενείς εξ αίματος με άνδρες με αυτό το όνομα:

◼ Ο Γιάνης Ντόριζα και ο [γιος του] Αλέξι Γιάνη και ο [γιος του] Δήμο Αλέξι” (Έρευνα & Παρουσίαση Μιχάλης Ντινόπουλος)

*Οι επωνομαζόμενοι “Αλβανοί” που κατοικούσαν στον Ελλαδικό χώρο ήταν Αρβανίτες, χριστιανοί στο θρήσκευμα. Στην βιβλιογραφία αναφέρονται ως Αλβανοί. Όπως και οι Σουλιώτες..

Στη φωτογραφία “Τα Τζουμέρκα κοντά στα Άγναντα”. (Φωτο από προσωπική συλλογή)

Περαιτέρω στοιχεία για τους χριστιανούς στο Ελμπασάν βρίσκουμε στα γραπτά του Αλβανού οθωμανολόγου Ermal Nurja «……Οι χριστιανοί της πόλης χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: σε αυτούς που είχαν μεταφερθεί ως εξόριστοι από την εποχή του σουλτάνου Μεχμέτ Β’, μετά την οικοδόμηση του φρουρίου του Ελμπασάν, και σε αυτούς που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη με δική τους θέληση.  Οι πρώτοι απαλλάσσονταν από όλους τους φόρους, εκτός από τον φόρο που πλήρωναν στον Σαντζάκμπεη του Ελμπασάν, αλλά αργότερα, με το σουλτανικό αγρόκτημα, απαλλάχτηκαν και από αυτόν τον φόρο. Εκτελούσαν υπηρεσίες στο κάστρο, για τις ανάγκες που είχε (φροντίδα, καθαρισμός χαντακιών γύρω από το κάστρο, συντήρηση γεφυρών πύλης”. Κατά δε το κατάστιχο του 1530 “…….στον καζά του Ελμπασάν υπήρχαν 2.444 χριστιανικά σπίτια….”. (Πηγή : https://albanica.al/albanon/article/view/104)

Στη φωτογραφία το σχετικό απόσπασμα από το άρθρο του Ermal Nurja, όπου καταγράφονται αναλυτικά οι μαχαλάδες με του εποίκους της υποχρεωτικής μετανάστευσης στο Ελμπασάν.

Τα πρώτα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας υπήρχαν περιπτώσεις  υποχρεωτικού επικοισμού του ντόπιου ή χριστιανικού πληθυσμού από διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίας σε κάποιες άλλες.

Μια τέτοια περίπτωση ήταν και η υποχρεωτική μετακίνηση και εγκατάσταση στον αλβανικό χώρο και συγκεκριμένα στο Ελμπασάνι, ελληνόφωνων  κατοίκων των Ιωαννίνων, Άρτας, Αυλώνας, Σερρών και Καστοριάς (όπως και από τις κυρίως σλαβόφωνες πόλεις Οχρίδα, Σκόπια και Σόφια). Στα οθωμανικά κατάστιχα αναφέρεται πως το Ελμπασάνι είχε τον 16ο αιώνα συνοικίες με τα ονόματα των πόλεων αυτών (π.χ. συνοικία Άρτα, Ιωάννινα, κτλ.).

“Σύμφωνα με το κατάστιχο TD 367, του 1530, οι Χριστιανοί του Ελμπασάν διαιρούνται σε εκείνους που ήλθαν στα πλαίσια υποχρεωτικού εποικισμού (gebrân-ı sürgünân) και σε εκείνους που ήλθαν οικειοθελώς. Ανάμεσα στους πρώτους ήταν και Αρτηνοί, οι οποίοι σχημάτισαν μαχαλά με το όνομα Άρτα (Narda στα οθωμανικά).  Πάντως ήταν αρκετά μικρές οι συνοικίες αυτές, π. χ. η συνοικία Άρτα είχε 8 πλήρεις εστίες το 1530 και το 1568 είχε εξαφανιστεί, ενώ η συνοικία Ιωάννινα από 19 πλήρεις εστίες είχε μειωθεί σε 10….”.

Ο υποχρεωτικός εποικισμός γινόνταν συνήθως για να βρεθούν εργατικά χέρια που θα συνεισέφεραν στην κατασκευή δρόμων, κάστρων, γεφυρών κτλ.. Ιδιαίτερα για την  περιοχή του Ελμπασάν διαβάζουμε ότι “…..φαίνεται να είχε εγκαταλειφθεί μέχρι που ο Οθωμανικός στρατός έκανε εκεί ένα στρατόπεδο, που το ακολούθησε αστική ανοικοδόμηση επί Σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ το 1466. Ο Μωάμεθ κατασκεύασε ένα ογκώδες τετράπλευρο κάστρο με βαθειά τάφρο και τρεις πύλες. Το ονόμασε Ελμπασάν που σημαίνει ‘αυτός που πάτησε (με το χέρι του) το κάστρο΄, ‘αυτός που έβαλε το χέρι του’, κ.α.. Έχτισε το κάστρο για να πολεμήσει το Σκεντέρμπεη, λόγω της συνεχιζόμενης σύγκρουσης μεταξύ Οθωμανών και Αλβανών”. Δεν αποκλείεται λοιπόν ο υποχρεωτικός εποικισμός των χριστιανών να έγινε για την ανοικοδόμηση και την φροντίδα του κάστρου. (Ευχαριστώ θερμά τον ερευνητή κ. Μ. Ντινόπουλο για τις πολύ ενδιαφέρουσες αυτές πληροφορίες)

Στη φωτογραφία το απόσπασμα από το Οθωμανικό τεφτέρι του 1530 όπου καταγράφεται ο μαχαλάς της Άρτας στο Ελμπασάν, που αποτελούνταν από 8 οικογένειες και 3 άγαμους άντρες.