Το Κάστρο της Άρτας σε φωτογραφία των αρχών του 20ου αιώνα όπου διακρίνονται τμήματα της αρχαίας οχύρωσης, που σήμερα δεν είναι ορατά. Η φωτογραφία είναι από το Λεύκωμα “ΑΡΤΑ – ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ και η οχύρωση της αρχαίας Αμβρακίας”, Έκδοση Υπουργείο Πολιτισμού & Αθλητισμού – Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας, Επιμέλεια Β. Παπαδοπούλου, Ιωάννινα, 2023.
…και φωτογραφία του εξωφύλλου του Λευκώματος… Ευχαριστούμε την Εφορεία Αρχαιοτήτων Άρτας γαι την προσφορά του πολύ ενδιαφέροντος αυτού βιβλίου!
“Το κείμενο και οι φωτογραφίες που ακολουθούν, αποτελούν μέρος της παρουσίασής μου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Άρτας, με θέμα «Τα Λοιμοκαθαρτήρια και οι Υγειονομικοί σταθμοί στην Άρτα τον 19ο και 20ο αιώνα.”
Αναστασία Καρρά – Μαστραπά
Στην παραπάνω φωτογραφία απεικονίζεται ένα κτίριο το 1918, το οποίο κατά την διάρκεια της επιδημίας του Εξανθηματικού τύφου στην Άρτα, χρησιμοποιήθηκε σαν το Κεντρικό Απολυμαντήριο της πόλης. Η φωτογραφία προέρχεται από το βιβλίο «Ο Εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω» των γιατρών Albert Vaudremer και Κυριάκου Κυριαζίδου, που εκδόθηκε το 1919. Σύμφωνα με τα γραφόμενα «Στο κέντρο της Άρτας ιδρύθηκε κεντρικό απολυμαντήριο, σε ένα ευρύχωρο κτήριο κοντά στο Κάστρο. Περιλάμβανε αποφθειριατήριον (με κουρείο και λουτρό για δέκα άτομα και δωμάτιο ένδυσης των καθαρών ρούχων) και το κυρίως απολυμαντήριο».
Που να ήταν άραγε το εν λόγω κτίριο? Αν παρατηρήσουμε προσεκτικά την φωτογραφία θα δούμε ότι δίπλα του ακριβώς, στα δεξιά της φωτογραφίας, ορθώνεται ο μεγαλοπρεπής όγκος του Ρολογιού της πόλης ενώ πίσω του διακρίνεται ο επιβλητικός τοίχος του Κάστρου της Άρτας. Το κτίριο λοιπόν αυτό βρισκόταν δίπλα στο Ρολόι, ένα στοιχείο που μπορεί κατά κάποιο τρόπο να μας οδηγήσει στο να βρούμε στοιχεία για την κατασκευή του και την λειτουργία του.
Η θέση του
Πρώτα – πρώτα, όσον αφορά τη θέση του, το κτίριο βρισκόταν στην κατά την οθωμανική περίοδο «Πλατεία του Ρολογιού», όπου είχε ανεγερθεί το μεγαλοπρεπές Τζαμί του Βαγιαζήτ Χαν και το Ρολόι της Πόλης. Η πλατεία, που βρίσκονταν ακριβώς έξω από το Κάστρο της Άρτας, αποτελούσε το κέντρο των Οθωμανικών συνοικιών που εκτείνονταν στη νότια και δυτική πλευρά της. Ήταν δε και το εμπορικό κέντρο της Άρτας καθώς εκεί κατέληγε και ο δρόμος της πόλης με τα οθωμανικά καταστήματα, το «Τουρκοπάζαρο», ενώ ένα μεγάλο χάνι, που εξυπηρετούσε τους εμπόρους και τους ταξιδιώτες, είχε ήδη κτιστεί εκεί από τον 17ο αιώνα, όταν ο Εβλιγιά Τσελεμπή επισκέφτηκε την Άρτα.
«…..Και υπάρχει και ένας εμπορικός δρόμος. Πέρα απ’ αυτό το δρόμο, στο κάτω μέρος του τζαμιού του Σουλτάνου Βαγιαζήτ Χαν είναι χτισμένο ένα μεγάλο πανδοχείο. Μπροστά στην πόρτα αυτού του πανδοχείου υψώνεται ένας θαυμαστός πύργος : Είναι ένας επιβλητικός πύργος ρολογιού στην άλλη πλευρά του δρόμου απέναντι από το χάνι, ένας πύργος που η καμπάνα του είναι πολύ μεγάλη. Ο ήχος του ακούγεται καθαρά, μια ολόκληρη ώρα μακριά. Διαθέτει δίσκο που περιστρέφεται μια φορά σε 24 ώρες Είναι πολύ καλλιτεχνικό κι ένα τέτοιο τεχνικά κατασκευασμένο με μηχανισμό ρολόι, δεν υπάρχει σε καμιά άλλη χώρα» (Καρρά, 2024)
Η χρήση του
Επιπλέον στοιχεία για τα κτίρια στην Πλατεία του Ρολογιού αντλούμε από την περιουσία του βακουφιού του Royal Kasapbasi Mehmed Agha τον Μάρτιο του 1704 (Καρρά, 2024), σύμφωνα με το οποίο ο Μεχμέτ Αγάς του Ισκεντέρ Μπέη (Iskender Bey), κάτοικος Κωνσταντινούπολης, σημαιοφόρος της φρουράς του παλατιού, εκτός από τα καταστήματα και τα οικόπεδα που είχε δωρίσει στο τζαμί του Βαγιαζήτ Χαν, είχε κτίσει και ένα σχολείο (madrasah) όπου οι μαθητές θα διδάσκονταν το Κοράνι. Αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι στο τζαμί δωρίζεται «….Το οικόπεδο που βρίσκεται κοντά στο τζαμί στο οποίο κατεδαφίστηκε το κτίριο από το βακούφι του αείμνηστου Κιοσέ Μεχμέτ Πασά (Kose Mehmed Pasa) και το νέο σχολείο και το χαμάμ που χτίστηκε σ’ αυτό». Επομένως στην Πλατεία του Ρολογιού βρισκόταν ακόμη ένα θρησκευτικό σχολείο και ένα λουτρό.
Παρατηρώντας επίσης τα χαρακτηριστικά του «ευρύχωρου», όπως αναφέρεται, κτιρίου (απολυμαντηρίου) στη φωτογραφία, τα μεγάλα παράθυρα, το αέτωμα, και τα άλλα αρχιτεκτονικά στοιχεία, είναι σαφές ότι πρόκειται για ένα επίσημο κτίριο, που μας οδηγεί να αναλογιστούμε ότι ίσως το εν λόγω κτίριο ήταν το οθωμανικό, θρησκευτικό σχολείο στην Πλατεία του Ρολογιού, κοντά στο τζαμί Βαγιαζήτ Χαν, καθώς η αρχιτεκτονική των οθωμανικών λουτρών ήταν εντελώς διαφορετική.
Το κτίριο μέσα στο χρόνο
Προσπαθήσαμε λοιπόν να ανασυνθέσουμε την ιστορία του κτιρίου και την πορεία του μέσα στο χρόνο, με βάση φωτογραφίες που υπάρχουν και το απεικονίζουν.
Στην πρώτη φωτογραφία του 1910, το κτίριο στην Πλατεία του Ρολογιού, μόλις διακρίνεται, πίσω από τα δέντρα. Η φωτογραφία είναι από το αρχείο Μπανταλούκα, όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα του Ε. Ιντζέμπελη, «ΑΡΤΑ, 1881 – 1941», Άρτα, 2010.
Στη δεύτερη φωτογραφία το ίδιο κτίριο το 1918, όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Ο Εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω», Albert Vaudremer και Κυριάκος Κυριαζίδης, Αθήνα, 1919.
Στην τρίτη φωτογραφία, στις αρχές του 1930, απεικονίζεται το ίδιο κτίριο, με διαφορετική πλέον μορφή. Η στέγη έχει αλλάξει και το αέτωμα δεν υπάρχει πια, ωστόσο τα ανοίγματα της εισόδου και των παραθύρων παραμένουν ίδια, ενώ έχουν μπει υαλοστάσια. Πιθανόν, κρίνοντας από τους μαθητές που ποζάρουν για την φωτογραφία, το κτίριο να είχε χρησιμοποιηθεί ως Σχολαρχείο. Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα σχολείο ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, τχ. 191, το 2007.
Στην τέταρτη φωτογραφία του ερασιτέχνη φωτογράφου Γιώργου Βαφιαδάκη, το 1936, διακρίνεται η μοναδική είσοδος του Πύργου του Ρολογιού με την πέτρινη σκάλα και το κτίριο του απολυμαντηρίου – σχολαρχείου από την πίσω πλευρά. (Πηγή : http://www.elia.org.gr/)
Στην πέμπτη φωτογραφία του Στ. Μαλικόπουλου με ημερομηνία 27 Μαρτίου 1947, διακρίνονται τα ερείπια του κτιρίου. Η περιοχή έχει διαμορφωθεί με την κατασκευή του Β’ Δημοτικού Σχολείου Άρτης (Πηγή : Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη, Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ, Άρτα, 1991.
Στην έκτη και τελευταία φωτοκάρτα, όπου διακρίνεται τμήμα του φρουρίου και το Ρολόι, από την δεκαετία του ’60, τα ερείπια του κτιρίου είναι ακόμη ορατά. Σήμερα δεν υπάρχει τίποτα που να μαρτυρεί ότι εκεί βρισκόταν ένα οθωμανικό, ιστορικό κτίριο.
Κείμενο : Αναστασία Καρρά
“Κατά την διάρκεια της επιδημίας του εξανθηματικού τύφου ιδρύθηκε στο κέντρο της Άρτας κεντρικό απολυμαντήριο, σε ένα ευρύχωρο κτήριο κοντά στο Κάστρο. Περιλάμβανε αποφθειριατήριον (με κουρείο και λουτρό για δέκα άτομα και δωμάτιο ένδυσης των καθαρών ρούχων) και το κυρίως απολυμαντήριο….”(Πηγή : “Τα Λοιμοκαθαρτήρια και οι Υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19 αιώνα”, Αναστασία Καρρά, Άρτα, 2025)
Στη φωτογραφία “Το Κεντρικόν Απολυμαντήριον Άρτης”. (Πηγή : «Ο Εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω», Albert Vaudremer και Κυριάκος Κυριαζίδης, Αθήνα, 1919».
“Το 1918, κατά την διάρκεια της επιδημίας του εξανθηματικού τύφου στην Άρτα, λειτούργησε απομονωτικό νοσοκομείο. Για την λειτουργία του κρίθηκε κατάλληλο ένα απομονωμένο παράρτημα του στρατιωτικού νοσοκομείου, που βρίσκονταν στη μέση ενός μεγάλου κήπου. Εκεί ορίστηκε ένας θάλαμος για τα βεβαιωμένα κρούσματα και άλλος για τα ύποπτα. Όσοι ανέρρωναν από την ασθένεια έμεναν σε σκηνές έξω από το νοσοκομείο. Περιλαμβάνονταν επίσης εγκατάσταση απολύμανσης, αποφθειρίασης, λουτρού, κουρείου και πλυντηρίου. Το νοσοκομείο περιλάμβανε 50 κλίνες για τα βέβαια κρούσματα, 16 για τους υπόπτους και 30 για όσους βρίσκονταν στην ανάρρωση.
Η διεύθυνσή του ανατέθηκε στον στρατιωτικό γιατρό Κατραχούρα που αργότερα αντικαταστάθηκε από τον ανθυπίατρο Καραγιάννη. Νοσηλεύτηκαν 59 βέβαιες περιπτώσεις εξανθηματικού τύφου και 14 ύποπτοι, στους οποίους δεν εκδηλώθηκε η νόσος…..”. (Πηγή : “Τα Λοιμοκαθαρτήρια και οι Υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19 αιώνα”, Αναστασία Καρρά, Άρτα, 2025)
Στη φωτογραφία το «Απομωνοτικόν Νοσοκομείον Άρτης» (Πηγή : «Ο Εξανθηματικός τύφος εν Ηπείρω», Albert Vaudremer και Κυριάκος Κυριαζίδης, Αθήνα, 1919».
“………Η συγκεκριμένη διαρρύθμιση είναι εμφανής και στην κάτοψη του λοιμοκαθαρτηρίου στο Άννινο. Το κτίριο αποτελούνταν από δυο ορόφους. Στο ισόγειο υπήρχε αριστερά η αρκετά στενή είσοδος και ο χώρος του Διαλεκτηρίου, όπου γινόταν η διαλογή των εισερχομένων. Κατόπιν οι εισερχόμενοι περνούσαν στον περίβολο του λοιμοκαθαρτηρίου, που περιβάλλονταν από τοίχο και χρησίμευε κυρίως για την παραμονή των ζώων και τη εναπόθεση πραγμάτων ή εμπορευμάτων. Η κεντρική θέση του περιβόλου, μπροστά από την εσωτερική όψη της διοίκησης, αποτελούσε εύκολα εποπτεύσιμη περιοχή σε κάθε σημείο της, δεδομένου του ότι κάποιες από τις διοικητικές χρήσεις βρίσκονται σε υψηλότερο επίπεδο από αυτήν. Από εκεί υπήρχαν 5 ξεχωριστές είσοδοι που οδηγούσαν στα αντίστοιχα δωμάτια του ισογείου, ενώ από τις δυο πλευρές υπήρχαν δυο δωμάτια – καταλύματα με ξεχωριστή είσοδο, αριστερά το κατάλυμα της Φρουράς και δεξιά το κατάλυμα των Φυλάκων, επιτρέποντας έτσι τον έλεγχο των επισκεπτών. Το Καπνιστήριον, για το κάπνισμα των αποσκευών, βρισκόταν μπροστά από τα κατάλυμα των Φυλάκων. Μπροστά από τα 5 δωμάτια του ισογείου υπήρχε προαύλιος χώρος που περιβάλλονταν κι αυτός από τοίχο.
Έξω από τα καταλύματα, αριστερά και δεξιά του ισογείου υπήρχαν σκάλες για τον επάνω όροφο, το Ανώγειον, που οδηγούσαν σε εξώστη, από όπου μπορούσες να εισέλθεις σε 5 ξεχωριστά δωμάτια : αριστερά το δωμάτιο του Υγειονομικού, στο κέντρο 3 δωμάτια των καθαριζομένων ατόμων και δεξιά το κατάλυμα του αξιωματικού φρουράς. Το μήκος της πρόσοψης του Λοιμοκαθαρτηρίου ήταν 35 μέτρα, ενώ η εξωτερική του μορφή φανερώνει αναφορές στην μοναστηριακή, φρουριακή αρχιτεκτονική…..” (Πηγή : “Τα Λοιμοκαθαρτήρια και οι Υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19 αιώνα”, Αναστασία Καρρά, Άρτα, 2025)
Στη φωτογραφία η κάτοψη του Λοιμοκαθαρτηρίου Αννίνου (Πηγή : Γ.Α.Κ. Κεντρική Υπηρεσία)
Το τοπογραφικό σχέδιο του Λοιμοκαθαρτηρίου Αννίνου με ημερομηνία 6 Φεβρουαρίου 1851. (Πηγή: Γ.Α.Κ., Κεντρική Υπηρεσία)
“Το Άννινο ή Αννίνο, η σημερινή Συκούλα, ήταν ένας οικισμός που ουσιαστικά αναπτύχθηκε περισσότερο μετά το 1950. Άνθρωποι που είχαν σπίτια ή σπιτοκάλυβα στην ευρύτερη παραποτάμια περιοχή προπολεμικά, έκτισαν εκεί τα σπίτια τους, βρίσκοντας απασχόληση στους πορτοκαλεώνες του κάμπου. Η λέξη «Annino» απαντάται στην Ιταλία και αποτελεί χαϊδευτικό υποκοριστικό του βιβλικού ονόματος Anna και του αρσενικού Anno.
Περαιτέρω στοιχεία για την ονομασία μπορούμε να αντλήσουμε από το βιβλίο του Γιάννη Κραμπή «Η Φλωριάδα και τα τοπωνύμιά της». Γράφει σχετικά ο συγγραφέας : «Συκιά – Συκούλα. Σε χάρτες παρουσιάζεται ως «Άννινον», «Ανίνα» και ναός «Ανίνα». Ο Μ. Τριανταφυλλίδης αναφέρει : «Οι Άννινοι της Κεφαλληνίας κατάφυγαν εκεί, κατά παλιά οικογενειακή παράδοση, στα 1509 από το Άννινο ή μάλλον του Ανίνου Ακαρνανίας, όταν πλησίαζαν οι Τούρκοι. Τότε κατοικίστηκαν τα Αννινάτα της Κεφαλληνίας». Ο Γ. Α. Σιορόκας σημειώνει : «….β) Ειδήσεις για τις πολεμικές ετοιμασίες των Βενετών. Οι πρόξενοι συγκεντρώνουν και διαβιβάζουν στο υπουργείο Ναυτικών κάθε πληροφορία σχετική με τα οχυρωματικά έργα των Βενετών, τη στρατολογία Ελλήνων από την περιοχή του προξενείου, την αγορά αλόγων ξυλείας και άλλων προμηθειών ακόμη αναφέρουν τη χαρτογράφηση της περιοχής από τους Βενετούς, καθώς και την επινόηση νέων όπλων [….] 2.Τους Έλληνες αυτούς οι πρόξενοι Άρτας τους ονομάζουν Αλβανούς. Οι σχετικές πληροφορίες αναφέρονται στον αριθμό των στρατολογουμένων, στις αντιδράσεις των Τούρκων, στη λήξη ή τη νέα έναρξη της στρατολογίας καθώς και σε ευγενείς Κεφαλλονίτες (Μεταξάς, Άννινος, Καράφας, Φλόριας) που διενεργούσαν στρατολογία για λογαριασμό των Βενετών…» […..].Ο Γιάννης Καλπούζος ταυτίζει τον σημερινό οικισμό «Συκούλα» με το «Αννίνο» που έφερε την ονομασία αυτή ως πολύ μικρός οικισμός το 1881. Συναντάται επίσης «Αννίνα», κορυφή του Ταϋγέτου στη Λακωνία με ύψος 1681 μ., «Άννινος» κορυφή του Παναιτωλικού στα όρια των νομών Αιτωλοακαρνανίας και Ευρυτανίας και υψόμετρο 1701 μ. και «Αννινάτα», οικισμός της Κεφαλλονιάς (Κραμπής, 2015).
Αντίθετα, σύμφωνα με τον Κεφαλονίτη ιστορικό Τσιτσέλη «…οι Άννινοι είναι απόγονοι της αρχαίας και διακεκριμένης Βυζαντινής οικογένειας των Αοίνων, των οποίων το όνομα έγινε κατά συγκοπήν Άνοινος…… Εις την Κεφαλονιά συναντώνται οι Άννινοι εγκατεστημένοι ως φεουδάρχαι το 1262…..Φαίνεται ότι αργότερα επέρασαν εις την Ακαρνανία, όπου εξουσίαζαν ένα τιμάριο, παραχωρηθέν εις αυτούς προφανώς υπό της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και γνωστόν υπό το όνομα «Άννινον»….Εις μίαν «Προκήρυξιν προς τους εκλογείς του ο Δρ. Giov. J. Anino εκδηλώνεται ως ακολούθως τη 23 Σεπτεμβρίου 1879 : « Γνωρίζετε το αίμα, όπερ ρέει εις τας φλέβας μου. Του Αννίνου Ακαρνανίας επιμαρτυρεί το όνομά μου». (Άννινος, 1934)
Σύμφωνα όμως με τον ερευνητή Μιχάλη Ντινόπουλο η λέξη αποτελεί φυτωνυμικό βλαχογενές τοπωνύμιο που σημαίνει «τόπος με σημύδες ή σκλήθρα», προερχόμενο από την βλάχικη λέξη Anin = σκλήθρο, ένα δέντρο που φυτρώνει σε υγρούς τόπους. Στην θεωρία αυτή συντείνει και το γεγονός ότι στην ίδια περιοχή απαντώνται και δυο άλλα φυτωνυμικά τοπωνύμια όπως το Φάγγο στη Μεγάρχη, προερχόμενο από την βλάχικη λέξη Fag = οξυά και το Κορνέσι ή Κορνίσι στη Φλωριάδα, πάνω από το Μενίδι, που σημαίνει «τόπος με κρανιές» και προέρχεται από τη βλάχικη λέξη Carpin = κρανιά. Το ενδιαφέρον επίσης είναι ότι στα βλάχικα η λέξη anin(u) = σκλήθρο τονίζεται και άνιν(ου) και ανίν(ου). Όλα αυτά υποδηλώνουν βλάχικη παρουσία στην περιοχή”. (Πηγή : “Τα Λοιμοκαθαρτήρια και οι Υγειονομικοί σταθμοί στην περιοχή της Άρτας τον 19ο αιώνα”, Αναστασία Καρρά, Άρτα, 2025)
Στη φωτογραφία “Αναμνήσεις Άρτης. Άννινον, 21 Σεπτεμβρίου 1881” (Πηγή : Ε.Λ.Ι.Α.)
“Η εργασία ερευνά ένα σχεδόν άγνωστο κομμάτι της ιστορίας της περιοχής της Άρτας, με ιστορικές και αρχειακές αναφορές σε σχέση με :
Μπορείτε να διαβάσετε την εργασία στο λινκ https://doxesdespotatou.com/wp-content/uploads/2025/12/ΤΑ-ΛΟΙΜΟΚΑΘΑΡΤΗΡΙΑ.pdf
ή στο λινκ https://independent.academia.edu/AnastasiaKarra4
Μέλη της οικογένειας Νάτσικα σε φωτογραφία του 1950, λίγο μετά την εγκατάστασή τους ως πολιτικοί πρόσφυγες στην Τασκένδη. Διακρίνονται από αριστερά : Κώστας Νάτσικας, Ευτυχία Νάτσικα, Αγλαΐα Νάτσικα και Χρ. Μπάκος, όλοι με καταγωγή από το Τραπεζάκι, συνοικία στο Δίστρατο Άρτης. (Πηγή : ΤΟ ΔΙΑΣΤΡΑΤΟ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΑΜΕ, Χ. Ντάλας, Αθήνα, 2008)
Έφυγε σήμερα από τη ζωή, πλήρης ημερών, ο αγαπημένος βιβλιοπώλης των παιδικών μας χρόνων, που, όντας κάποτε παιδιά, τον θυμόμαστε πάντα εξυπηρετικό, καλωσυνάτο και με το χαμόγελο στα χείλη.
Μεγαλώνοντας μάθαμε για τους αγώνες του για τις ιδέες του και γι’ αυτό θα τον θυμόμαστε και με την εκτίμηση και τον σεβασμό που αξίζουν σε έναν γενναίο άνθρωπο…….
Στη φωτογραφία ο Λάμπρος Νάτσικας, πρώτος δεξιά, το 1966, κατά την επίσκεψή του στην Τασκένδη όπου είχαν καταφύγει τα αδέλφια του ως πολιτικοί πρόσφυγες. Δίπλα του οι Χρ. Μπάκος, Κώστας Νάτσικας και Σωτ. Καίκης. (Πηγή : ΤΟ ΔΙΑΣΤΡΑΤΟ ΠΟΥ ΑΓΑΠΗΣΑΜΕ, Χ. Ντάλας, Αθήνα, 2008)
