“Το πέτρινο τοπίο του προσφυγικού συνοικισμού της Άρτας στις αρχές της δεκαετίας του 1930. Σκηνικό ατομικής μοναχικότητας συνθέτουν τα εικονιζόμενα πρόσωπα : ο προστάτης της οικογένειας Χρήστος Παπαδόπουλος, η ακουμπισμένη στο βράχο Κυριακούλα που έγινε μοδίστρα, η Μαρίκα που έγινε δημοδιδασκάλισσα στις Σέρρες και μια αταύτιστη γυνακεία φιγούρα. Στην κορυφή του βουνού διαγράφονται τα κτίρια του Στρατώνα…….” (Πηγή : Ν’ ΑΚΟΥΓΑ ΤΗΝ ΛΑΛΙΑΝ ΤΟΥΣ, Ε. Ντάτση, Αθήνα, 2024)
“Ήταν βακούφικο της Ιεράς Μονής Κάτω Παναγιάς της Άρτας τούτος ο ξερότοπος, πάνω στον λόφο της Περάνθης, γεμάτος ασφάκες και φραγκοσυκιές και λίγο χορτάρι ίσα που να τρώνε τα ζωντανά μην και ψοφήσουν. Και λίγα δέντρα, πεύκα και κυπαρίσσια, που σταμάταγαν το νερό της βροχής, σαν δεν θύμωνε ο ουρανός πολύ και που ήταν ένα μικρό δάσος. “Βαλαώρα” τον έλεγαν οι ντόπιοι, ήταν σαν ακρόπολη απ’ όπου αντίκριζες ώς πέρα τον Αμβρακικό και την Κοιμωμένη. Έτσι λέγαμε το βουνό της Πρέβεζας, εκείθε από το Ζάλογγο, που ‘μοιαζε σαν κόρη με τα ξέπλεκα μαλλιά της να κοιμάται.
Εδώ έφτασαν λίγοι στην αρχή τσοπαναραίοι, από τους Μελισσουργούς, τα Θεοδώριανα και την Πράμαντα κυρίως, ορεινά χωριά των Τζουμέρκων, όταν αναζητούσαν πρόσφορο μέρος για να ξεχειμωνιάσουν αυτοί και τα κοπάδια τους, που με τον καιρό λιγόστεψαν, ώσπου χάθηκαν έτσι που το ’φερε η ζωή στου χρόνου τα γυρίσματα, αφού δεν έκαναν βιος με τούτα. Κι έτσι σιγά – σιγά η Βαλαώρα έγινε μόνιμος τόπος τούτων των ξωμάχων και με τον καιρό πλήθαιναν και άρχιζαν να φτιάχνουν τα κονάκια τους.
Σαν στέριωσαν οι Βαλαωρίτες λιγάκι στον νέο τόπο, χωρίς πλέον ζωντανά, ρίχνονται στη βιοπάλη. Άλλοι γίνονται εργάτες γης στα πορτοκάλια του κάμπου, που ζούσαν τότε όλον τον κοσμάκη της περιοχής, άλλοι μικροέμποροι με μαγαζιά που πωλούσαν μαλλιά και με μικρά γαλακτοπωλεία και τυροκομεία, κι άλλοι μανάβηδες στη λαϊκή αγορά της πόλης.
Ήταν χρόνια δύσκολα κι αν είχες ιδέες για κοινωνία με δικαιοσύνη και ελευθερία, δεν στεκόσουν εύκολα. Παλαιοί αντάρτες, αγωνιστές και εξόριστοι δεν είχαν στον ήλιο μοίρα. Τους κυνηγούσε το καθεστώς της μισαλλοδοξίας, που επικράτησε μετά από τους πολέμους. Και να, μια απόπειρα που έκανε ο πατέρας με το θείο Βασίλη να στήσουν ένα μικρό γαλακτοπωλείο κοντά στη λαϊκή αγορά, απέβη μάταιη, καθώς τους κυνηγούσε η χωροφυλακή με αναίτιους ελέγχους και πρόστιμα.
Έκανε πολλές δουλειές ο πατέρας. Τσαγκάρης, κλαδευτής και εργάτης στα πορτοκάλια στην αρχή και ύστερα μικροέμπορος του κάμπου. Πορτοκάλια, λεμόνια, μανταρίνια, κεράσια λίγα, ήταν το εμπόρευμα που έστελνε στην Αθήνα, στην κεντρική λαχαναγορά σ’ έναν έμπορο κι έτσι πορεύτηκε ώσπου σταμάτησε να δουλεύει.
Το “Μουχούστι”, συνοικία της Άρτας στο έμπα της πόλης από το γεφύρι και δίπλα από το νοσοκομείο, ήταν ο τόπος συνάντησης των εργατών του κάμπου. Αχάραγα ξεκινούν από τη Βαλαώρα άντρες, γυναίκες, ακόμη και παιδιά, με τον τρουβά στον ώμο, που ‘χε λίγο ψωμοτύρι για κολατσιό. Και οι άντρες με το κλαδευτήρι τους. Εκεί τους περίμεναν οι μεγαλέμποροι και διάλεγαν ποιοι θα πάνε στη δούλεψή τους. “Εσύ, εσύ και εσύ”, έδειχναν με το δάχτυλο κι όσοι διαλέγονταν ανέβαιναν στην καρότσα των φορτηγών για τους πορτοκαλεώνες. Παρακάλαγαν οι εργάτες και κυρίως οι εργάτριες για να πιάσουν μίας μέρας δουλειά. Κι όσοι δεν τα κατάφερναν έπαιρναν περίλυποι τον δρόμο της επιστροφής για τα κονάκια τους. Ή πάλι αν ο καιρός ήταν δύσκολος κι άγριος, δεν δούλευε κανένας.
Σκληρή η δουλειά στο πορτοκάλι. Ήταν φορές που ο καιρός χάλαγε στη διάρκεια της μέρας κι η βροχή έκανε βούρκο τα χωράφια. Και δεν σταματούσαν κι ας μπόλιαζε και περόνιαζε το χιονόνερο ώς μέσα τα σώματα. Κι ύστερα δεν είχαν ωράριο στη δουλειά. Έπρεπε αυτή να τελειώσει, σύμφωνα με τις προσταγές του αφέντη, και κράταγε ώς αργά το δείλι. Τότε σχόλαγαν και σιγά – σιγά γύριζαν στα σπίτια τους.
Μονολογούσε ο πατέρας κάποτε – κάποτε σαν τον έπνιγε τούτη η χωρίς όρια ταλαιπωρία για το μεροκάματο κι είχε έτοιμη την παροιμία στα χείλη: «Η φτώχεια τέχνη μάθαινε κι η αρχοντιά καμάρι». Που πάει να πει πως η φτωχολογιά με την τέχνη της φτιάχνει ανώγια και κατώγια, περίφημα έργα, που δεν καρπώνεται όμως αυτή τον μόχτο τους, παρά οι άρχοντες, οι έχοντες τον παρά και καμαρώνουν γι’ αυτά τα έργα σαν να τάφκιασαν οι ίδιοι.
Ήταν τότε που το πορτοκάλι ήταν στις δόξες του. Από αυτό ζούσαν όλη η πόλη και τα γύρω χωριά του κάμπου.
Μοσχοβόλαγε ο τόπος την άνοιξη από τις ανθισμένες πορτοκαλιές και την ανθισμένη χλόη των χωραφιών και σκορπούσε ερωτικά το άρωμά του γύρω του. Ο μεγάλος εχθρός για το πορτοκάλι ήταν ο πάγος. Έτσι κι έρχονταν σκληρός, δεν πάγωνε μόνο ο καρπός, αλλά και το δέντρο. Και τότε “πάγωναν” και οι καρδιές των ανθρώπων.
Ας είναι ευλογημένος τούτος ο καρπός που έδωσε ζωή στους ξωμάχους του κάμπου και μοίρασε την έγνοια για την πόρεψή τους. Και πορεύτηκαν, όσοι άντεξαν, καλά στη ζωή τους, ανάθρεψαν και μεγάλωσαν παιδιά, τα ‘μαθαν γράμματα και κυρίως τους μετέδωσαν την περηφάνεια για την εντιμότητά τους. Και οι επίγονοι που ακολούθησαν πήγαν τις αρετές αυτές ακόμη παραπέρα, με τον γενέθλιο τόπο πάντα στην ψυχή τους, να τους καθοδηγεί στην καθημερινότητά τους όπου κι αν βρίσκονται. Κι άμποτε τούτη η παροιμία που σημάδεψε τη γενιά των προγόνων, να μην έρχεται σήμερα στα χείλη μας συχνά και οι εργάτες του μόχθου να απολαμβάνουν τα έργα τους ικανοποιημένοι πως αφήνουν έντονο το χνάρι της αξίας τους στη ζωή”. (Eυχαριστούμε θερμά τον κ. Αντρέα Ρίζο που μας έστειλε αυτό το όμορφο κείμενο – Πρωτοδημοσιεύθηκε στον ΤΑΧΥΔΡΟΜΟ της Άρτας στις 20/11/2024)
Στη φωτογραφία “Στα πορτοκάλια την δεκαετία του ’50” (Φωτο από οικογενειακή συλλογή Ε.Μ.)
Η φωτογραφία Νο 3 από την ομάδα φωτογραφιών με τίτλο “Η μοντέρνα ελληνική αρχιτεκτονική”, απεικονίζει έναν δρόμο στην πόλη της Άρτας το 1931. Υπάρχουν χαμηλά διώροφα σπίτια, χαρακτηριστικά της εποχής της Τουρκοκρατίας, δίπλα σε ένα πιο σύγχρονο νεοκλασσικό σπίτι, κτισμένο μετά την απελευθέρωση. Μερικά παιδιά παίζουν στο δρόμο και μια γυναίκα στέκεται στην πόρτα ενός σπιτιού. Πρόκειται τελικά για την οδό Σταματελοπούλου. Διακρίνονται οι οικίες Βάγια, Ρούμπου και Παπαδημητρίου. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν).
A street in Arta!
Photo No. 3 from the group of photos entitled “The Modern Greek Architecture”, depicts a street in the city of Arta in 1931. There are low two-story houses, typical of the Ottoman era, next to a more modern neoclassical house, built after the liberation. Some children are playing in the street and a woman is standing in the doorway of a house. (Photo Courtesy of the Holtermann Family).
Η φωτογραφία Νο 2 από την ομάδα φωτογραφιών με τίτλο “Η μοντέρνα ελληνική αρχιτεκτονική”, απεικονίζει ένα μεγάλο κτίριο στην Άρτα, που το 1931 χρησίμευε σαν αποθήκη. Το κτίριο είναι κτισμένο με πέτρα και έχει δυο ορόφους. Στο κέντρο του πάνω ορόφου διακρίνεται το σαχνισί και κάποια ρούχα που είναι απλωμένα για να στεγνώσουν. Προφανώς ο επάνω όροφος χρησιμοποιούνταν σαν κατοικία. Στο κέντρο της σκεπής υπάρχει μια φωλιά πελαργών και συνολικά τρεις πελαργοί και μερικά άλλα πουλιά, ποζάρουν στον φωτογράφο. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν).
A Warehouse!
Photo No. 2 from the group of photos entitled “The Modern Greek Architecture”, depicts a large building in Arta, which in 1931 served as a warehouse. The building is built of stone and has two floors. In the center of the upper floor someone can see the sakhnisi ( şahnişin) and some clothes spread out to dry. Apparently the upper floor was used as a residence. In the center of the roof there is a stork nest and a total of three storks and a few other birds pose for the photographer. (Photo Courtesy of the Holtermann Family).
Μια από τις ομάδες φωτογραφιών στο άλμπουμ του R. W. Holtermann έχει τον τίτλο “Η μοντέρνα ελληνική αρχιτεκτονική” και έχει φωτογραφίες από οικοδομήματα στην Άρτα, τα Γιάννενα, το Αγρίνιο και την Αθήνα. Η φωτογραφία Νο 1, έχει τον τίτλο “Σπίτι από λάσπη” και απεικονίζει ένα σπίτι φτιαγμένο με τσατμά και στέγη από κεραμίδια, όπως συνήθως ήταν τα αγροτικά σπίτια στον κάμπο της Άρτας στις αρχές του 20ου αιώνα. Δυο από τα μέλη της ομάδας Holtermann, ποζάρουν για τη φωτογραφία ενώ ένα τρίτο στέκεται στην πόρτα του σπιτιού. (Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν).
A Mud house
One of the groups of photographs in R.W. Holtermann’s album is entitled “The Modern Greek Architecture” and has photographs of buildings in Arta, Ioannina, Agrinio and Athens. Photo No. 1, is entitled ” A Mud House” and depicts a house made of thatch and a roof made of tiles, as were typical rural houses in the Arta plain at the beginning of the 20th century. Two of the members of the Holtermann team pose for the photo while a third stands in the doorway of the house. (Photo Courtesy of the Holtermann Family).
Μια και πρόσφατα γράψαμε για τις παλιές οθωμανικές κατοικίες που αγοράστηκαν από τους Αρτηνούς, όταν οι Οθωμανοί κάτοικοι εγκατέλειψαν την πόλη, παρουσιάζουμε σήμερα μια απ’ αυτές τις άγνωστες πλέον κατοικίες. Δεν μπορούμε να πούμε με σιγουριά αν η οικία ήταν αυτή που αγοράστηκε το 1881 από τον Ιωάννη Τσιμπούκη – σύμφωνα με τον κατάλογο που έχουμε αναρτήσει προχτές – ωστόσο υπάρχουν αρκετές πιθανότητες να πρόκειται περί αυτής.
Η συγκεκριμένη κατοικία αποτελεί το φόντο στον γάμο του Λεωνίδα Τσιμπούκη με την Μαργαρίτα Μαστραπά, που έγινε στις 26 Οκτωβρίου 1950. Τότε, ως επί το πλείστον, οι γάμοι γίνονταν στα σπίτια, κυρίως της νύφης, αλλά εδώ πρόκειται για το σπίτι του γαμπρού που βρίσκοταν κοντά στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων κοντά στο Κάστρο, καθώς η Μαργαρίτα έμενε τότε μαζί με την αδελφή της Αφροδίτη Μαστραπά – Ματσόκη στα Λέλοβα. Αυτός ήταν ο δεύτερος γάμος του Λεωνίδα Τσιμπούκη, καθώς την πρώτη του γυναίκα την είχαν σκοτώσει οι Γερμανοί, έγκυο στον όγδοο μήνα στο πρώτο της παιδί.
Στην πρώτη φωτογραφία απεικονίζονται όλοι οι συγγενείς που παραβρέθηκαν στο μυστήριο, στην αυλή μπροστά από το σπίτι, που καθώς φαίνεται ήταν διώροφο και είχε πολλές καμάρες στην πρόσοψη του ισογείου, με την πλακόστρωτη αυλή. O σχεδιασμός του κτηρίου μας προδιαθέτει ότι επρόκειτο για αρχοντικό σπίτι.
Στην δεύτερη φωτογραφία φαίνεται η μεγάλη πόρτα της εισόδου στο σπίτι, πάνω δε από την κολώνα της τρίτης καμάρας, υπάρχει μια μαρμάρινη επιγραφή, όπου δυστυχώς δεν διακρίνονται τα γράμματα. Στη άκρη, καθισμένος ο παπα – Νίκος, ιερέας στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου στην Άρτα, που είχε τελέσει το μυστήριο. Η οικία του Λεωνίδα Τσιμπούκη βρίσκονταν πολύ κοντά στην εκκλησία των Αγίων Αναργύρων, δίπλα στην οικία Μπιτζελέκη. (Οι φωτογραφίες είναι από την οικογενειακή συλλογή)
Στα μέσα της δεκαετίας του 1940. Παίρνοντας το μονοπάτι για τους Μελισσουργούς, ο Κώστας Γκίζας του Νικολάου καβάλα στο ζώο. (Φωτο από αρχείο Αικατερίνης (Κατίνας) Νικολάου – Κούτσικου).
“Το οδικό δίκτυο της Άρτας ήταν οργανωμένο σε τρία επίπεδα : α) οι λιθόστρωτοι δρόμοι που αναπτύσσονταν στα μεσημβρινά μέρη του καζά ήταν βατοί από άμαξες (κίτρινο χρώμα), β) οι βατοί ημιονικοί δρόμοι (κόκκινο χρώμα) και γ) στο τρίτο επίπεδο κατατάσσουμε τα μονοπάτια στα οποία διακλαδώνονταν οι κεντρικές αρτηρίες και αποτελούσαν τους διαύλους επικοινωνίας των οικισμών με αυτές”. (Πηγή : Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΣΕ ΜΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ, Α. Χιωτάκη, Αθήναι, 1994)
Στη φωτογραφία η οργάνωση του οδικού δικτύου της Άρτας τις παραμονές της προσάρτησης. Με την κίτρινη γραμμή οι αμαξωτοί δρόμοι, με την κόκκινη οι ημιονικοί (κοινώς μουλαρόδρομοι) και με τις μαύρες τελίτσες τα μονοπάτια που οδηγούσαν σε οικισμούς και συνοικισμούς.
Στους πίνακες που ακολουθούν μπορεί κάποιος να δει τις ωριαίες αποατάσεις μεταξύ των οικισμών και των συνοικισμών από την πόλη της Άρτας και των συνοικισμών από τους οικισμούς, όπως καταγράφηκαν στο βιβλίο του Ι. Νουχάκη “Ελληνική Τοπογραφία” το 1901.
“Το έγγραφο του Νομάρχη Άρτης με ημερομηνία 13 Φεβρουαρίου 1885 που αφορά την καταγραφή των Οθωμανών που μετοίκησαν από την Άρτα μετά την απελευθέρωσή της το 1881, συνοδεύεται με αναλυτική κατάσταση με τα παρακάτω στοιχεία :
Στη φωτογραφία η δεύτερη σελίδα του καταλόγου με τις οληροφορίες για τους μετοικήσαντες από την Άρτα οθωμανούς κατοίκους. (Πηγή : ΓΑΚ, Κ.Υ.)
