Ποιος θα φανταζόταν ότι ανάμεσα στα προϊόντα που κάποτε έφευγαν από την Άρτα για την Τεργέστη βρίσκονταν και… βδέλλες;
Την απρόσμενη αυτή πληροφορία δίνει ο Τσιλιγιάννης στο βιβλίο του για τη Μονή Κάτω Παναγιάς. Η μονή διέθετε σημαντική κτηματική περιουσία και αξιοποιούσε με πολλούς τρόπους τα προϊόντα των κτημάτων της. Ανάμεσά τους ήταν και οι βδέλλες, που συλλέγονταν στις όχθες του Αράχθου και στις παραποτάμιες περιοχές που της ανήκαν και εξάγονταν στην Τεργέστη.
Η πληροφορία μπορεί σήμερα να ξενίζει, τον 19ο αιώνα όμως η φαρμακευτική βδέλλα ήταν περιζήτητη στην ευρωπαϊκή ιατρική. Η μεγάλη χρήση της στις αφαιμάξεις είχε δημιουργήσει ένα εκτεταμένο διεθνές εμπόριο, στο οποίο σημαντική θέση κατείχαν οι περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που διέθεταν κατάλληλους υγροτόπους.
Και εδώ η πληροφορία του Τσιλιγιάννη αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σε οθωμανική καταγραφή του 1852 η Πρέβεζα εμφανίζεται ως «Preveza (Golfe d’Arta)», δηλαδή Πρέβεζα – Κόλπος της Άρτας, με εξαγωγή 3.000 οκάδων βδελλών ή και περισσότερων, περίπου 3.850 κιλών. Δεν μπορούμε βέβαια να συνδέσουμε αυτή την ποσότητα με την Κάτω Παναγιά. Η καταγραφή όμως δείχνει ότι στον Αμβρακικό υπήρχε στα μέσα του 19ου αιώνα αξιόλογο εξαγωγικό εμπόριο βδελλών.
Και πώς μπορούσαν να φτάσουν ζωντανές στην Τεργέστη; Οι βδέλλες έχουν τη δυνατότητα να επιβιώνουν για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να τραφούν ξανά με αίμα. Το βασικό πρόβλημα κατά το ταξίδι ήταν επομένως η σωστή συντήρησή τους. Στο οργανωμένο εμπόριο του 19ου αιώνα διατηρούνταν και μεταφέρονταν με ειδικές μεθόδους, ώστε να παραμένουν υγρές και ζωντανές, ενώ κατά τα θαλάσσια ταξίδια προβλεπόταν τακτική ανανέωση του νερού τους.
Η πληροφορία για την Κάτω Παναγιά φέρνει στον νου μια πολύ μεταγενέστερη εικόνα από την Άρτα, για την οποία είχα γράψει παλιότερα στην ανάρτηση «Ψαρεύοντας βδέλλες!». Ο Ζαχαρής, αναφερόμενος στην Άρτα του 1930, γράφει ότι τα φαρμακεία της πόλης είχαν ως προμηθευτές βδελλών τους Ντάκα και Γούσια, οι οποίοι τις έβγαζαν από τον βάλτο της Μπάνης. Εκείνο που τότε μου είχε φανεί ως μια παράξενη μικρή ιστορία της παλιάς Άρτας αποκτά τώρα μεγαλύτερο ιστορικό βάθος: η συλλογή και η εμπορία της βδέλλας στην περιοχή είχε πολύ παλαιότερες ρίζες.
Από τις όχθες του Αράχθου και τις υγρές εκτάσεις της Κάτω Παναγιάς στην Τεργέστη, και πολύ αργότερα από τον βάλτο της Μπάνης στα φαρμακεία της Άρτας, η βδέλλα υπήρξε ένα μικρό αλλά απρόσμενο κεφάλαιο της οικονομικής ιστορίας του τόπου.
Στη φωτογραφία : Έμποροι βδελλών στη Θεσσαλονίκη, 1914–1916. Οι βδέλλες, περιζήτητες για την ιατρική τους χρήση, αποτελούσαν για πολλά χρόνια αντικείμενο οργανωμένου εμπορίου.
Πηγή: Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ), Ψηφιακές Συλλογές.
