Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

Για την επιδημία πανούκλας στην Άρτα τον 19^ο αι. έχουμε γράψει και πιο παλιά, κυρίως τις αναφορές του Σεραφείμ Βυζάντιου, του Πουκεβίλ και του Κατωπαναγίτη Κωνστάντιου. Ωστόσο μια εκτενής αναφορά για την πανούκλα του 1816 – 17 στην Άρτα υπάρχει στον κώδικα 59 της Μονής Δουσίκου, γραμμένη από τον μοναχό Χατζή – Φεράσιμο Δουσικιώτη, στις σελίδες 493 – 496, που έφερε στο φως ο μελετητής του κώδικα Κωσταντίνος Σπανός και δημοσιεύτηκε στα «Ηπειρωτικά Χρονικά»

“Ο μοναχός αυτός μας πληροφορεί ότι στην Άρτα και στα περίχωρά της πέθαιναν καθημερινά 60 – 70 άτομα και πολλές φορές 90. Γι’ αυτόν το λόγο τέσσερις Αρτινοί έφτασαν στη Μονή του Δουσίκου για να ζητήσουν την κάρα του αγίου Βησσαρίωνα. Ένας απ’ αυτούς ήταν ο ηγούμενος Καλλίνικος από την Σκουληκαριά (Σκλικοκαραία) και οι άλλοι τρεις ήταν εκπρόσωποι της πόλης που είχαν συνεννοηθεί με τους καπεταναίους των κλεφτών της Πίνδου, για να αποφύγουν προφανώς κάποιο απρόοπτο στο δρόμο τους. Μετά τις απαραίτητες συνεννοήσεις, η Μονή του Δουσίκου έδωσε την άδεια εξόδου της κάρας, την οποία μετέφεραν στην Άρτα τρεις μοναχοί της : ο πνευματικός Στέφανος Δραμηζινός, ο  ιερομόναχος Παίσιος Μουζακιώτης και ο ιεροδιάκονος Γεράσιμος «ο χοιροβοσκός από Μακριχώρι, επαρχία του Λαρίσσης», ο γραφέας της αναφοράς για την πανούκλα.

Όταν οι μοναχοί έφθασαν στην Άρτα, οι κάτοικοι «ήτον έξω από το θανατικόν». Διάβασαν τον αγιασμό στα «ταμπούρια των χριστιανών και εις εικοσιδύο ημέρας έπαυσεν ο θάνατος, ω του θαύματος, διά πρεσβειών του (….) αγίου Βησσαρίωνος». Στη συνέχεια, με προτροπή των αρχόντων εισήλθαν στην πόλη και άνοιξαν τα σπίτια τους με τα κλειδιά που τους έδωσαν, για να κάνουν και σ’ αυτά αγιασμό.

Οι Αρτινοί δεν τολμούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους εξαιτίας της πανούκλας και της διαταγής του Αλή πασά. Από το κείμενο του κώδικα δεν προκύπτει ο λόγος της απαγόρευσης αλλά από το οδοιπορικό του Πουκεβίλ καταλαβαίνουμε ότι ο Αλή πασάς απαγόρευσε την επιστροφή των κατοίκων, διότι είχε στείλει διάφορες επιτροπές για να καταλάβουν τις περιουσίες εκείνων των Αρτινών που είχαν πεθάνει χωρίς κληρονόμους και φοβόταν μήπως τις καταλάβουν οι γείτονές τους.

Όταν εισήλθαν στην πόλη οι μοναχοί συνάντησαν τριάντα γκουσγκούνηδες, δηλαδή αποθεραπευμένους από την πανούκλα. Ύστερα από δυο – τρεις μέρες οι δημογέροντες της πόλης έκαναν συμβούλιο με τους μουσουλμάνους στους Κωστακιούς. Στο συμβούλιο αυτό ο κατής (ιεροδίκης) και οι μπέηδες της περιοχής επέπληξαν τους δημογέροντες ότι προσκυνούσαν τα «κόκκαλα». Αυτοί τότε, για να αποφύγουν προφανώς τις προστριβές, διέκοψαν την αποστολή τροφίμων (ταϊνίων) στους τρεις μοναχούς.

Αμέσως μετά σημειώθηκαν και πάλι κρούσματα της πανούκλας, η οποία αποδεκάτισε το χαρέμι του ιεροδίκη, που έμενε στους Κωστακιούς, και την επόμενη μέρα πέθαναν διακόσιοι μουσουλμάνοι. Πολλά θύματα είχε και η εβραϊκή κοινότητα της Άρτας, τα μέλη της οποίας είχαν βρει καταφύγιο στη Βλαχέρνα. Τα θύματα ήταν τόσα πολλά, ώστε δεν μπορούσαν να τα θάψουν και τα έριχναν στον ποταμό Άραχθο να τα παρασύρει στη θάλασσα!

Λόγω των θυμάτων της πανούκλας είχαν μείνει κενά πολλά σπίτια Αρτινών. Γι’ αυτό το λόγο ο Αλή πασάς μετέφερε πολλούς Τουρκαλβανούς από την Χιμάρα και τους εγκατέστησε σ’ αυτά για να εισπράττει τα νοίκια τους, αντί να τα κληρονομήσει ο ίδιος.

Οι μοναχοί παρέμειναν στην πόλη έναν χρόνο. Μετά βγήκαν έξω και επισκέφτηκαν το Κομπότι, όπου τους υποδέχτηκαν οι δημογέροντες και ο αντιπρόσωπος (κεχαγιάς) του Μουχτάρ πασά, Δημήτριος Καλπακίδης, από το Μέτσοβο, οι οποίοι προσκύνησαν την κάρα του αγίου Βησσαρίωνα. Ο Καλπακίδης με τριάντα άτομα, συνόδευσε τους μοναχούς «εις όλα τα ταμπούρια, και εις όλον τον κάμπω», όπου έκαναν αγιασμό για οκτακόσια – εννιακόσια άτομα κάθε «ταμπουρίου». Αφού τελείωσαν τον αγιασμό στα χωριά της πεδιάδας, επανήλθαν όλοι τους (μοναχοί, δημογέροντες, κεχαγιάς) στην Άρτα. Τώρα παραχώρησαν στους μοναχούς σπίτι για κατοικία κοντά στο ναό της Αγίας Θεοδώρας…..(συνεχίζεται)

Στη φωτογραφία χαρακτικό με τη Μονή Δουσίκου. Κτίτωρ της ιστορικής Μονής, που τιμάται στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, είναι ο άγιος Βησσαρίων, φωτεινή προσωπικότης και πολύεδρη φυσιογνωμία της Εκκλησίας και του Γένους των Ελλήνων, κατά το α’ ήμισυ του 16ου αιώνος, ο οποίος το 1527 εξελέγη μητροπολίτης Λαρίσης. Με την ιδιότητά του αυτή πρωτοστάτησε σε έργα κοινωνικής ευποιίας και εθνικού στηριγμού. Ανήγειρε γέφυρες,  κατασκεύασε δρόμους, οργάνωσε κοινότητες, ελευθέρωσε αιχμαλώτους και απέσπασε το θαυμασμό και την αναγνώριση χριστιανών και κατακτητών. Στην περιοχή μας είναι γνωστός από τη γέφυρα Κοράκου της οποίας ήταν ο εμπνευστής. Επιστέγασμα των έργων του υπήρξε η ανίδρυση και ανέγερση της ιστορικής Μονής του Σωτήρος Χριστού ή Δουσίκου (1527), στις κατάφυτες ανατολικές πλαγιές του όρους Κόζιακας, πάνω από την κωμόπολη Πύλη, σε υψόμετρο 700 μ. και απέραντη θέα προς το θεσσαλικό κάμπο. Όταν εκοιμήθη εν Κυρίω το 1540 αναγνωρίζονταν ήδη από τους χριστιανούς ως άγιος και θαυματουργός. (Πηγή φωτογραφιας : https://www.kaliterilamia.gr/2021/01/blog-post_728.html)

Οι Ριγγαίοι ήταν πλούσια οικογένεια των Πραμάντων με πολλές δωρεές και αγαθοεργίες προς το χωριό και όχι μόνο. Ο Ιωάννης Ρίγγας  ήταν έμπορος με μεγάλη οικονομική δραστηριότητα. Εμπορεύονταν τυριά, βούτυρα, λάδια, μαλλιά και είχε συναλλαγές με τα νησιά του Ιονίου, την Αυστρία, την Ιταλία και τη Μάλτα. Γι’ αυτό οι διάφορες συμμορίες ληστών που λυμαίνονταν την περιοχή των Τζουμέρκων πριν την απελευθέρωση είχαν σχεδιάσει από καιρό την αιχμαλωσία του, ιδιαίτερα το καλοκαίρι που ο Ιωάννης Ρίγγας ανέβαινε στο χωριό, κοντά στην οικογένειά του. Η πρώτη απόπειρα αρπαγής του έγινε το καλοκαίρι του 1878, αλλά απέτυχε. Στο ιερό βιβλίο  «Καλοκαιρινή» της Αγίας Παρασκευής βλέπουμε τη παρακάτω ενθύμηση : «1878, Ιουλίου 1. Ήλθαν οι ληστές εις το χορίον μας. Ο Τζίτζο Μήτζας με 80 νομάτος και έκατζαν μέρες πέντε και μας πήραν λίρες 80 έκαψαν το σπίτι του Γιαννάκη Ρίγγα και ήλθαν και Τούρκοι και πολέμησαν και χαλαστήκαχεν. Ι. Κοντακτσής».

Η συμμορία αυτή περικύκλωσε το σπίτι του Ιωάννη Ρίγγα με σκοπό να τον ληστέψει. Αυτός όμως πρόλαβε και κρύφτηκε σε συγγενικά σπίτια κι έτσι διέφυγε . Ο λήσταρχος Τσίτσι Μήτσος (Θύμιο Γάκης) έβαλε τότε φωτιά κι έκαψε το αρχοντικό του, υποχρέωσε δε τους κατοίκους να του συγκεντρώσουν 80 λίρες και όταν τις πήρε, αποχώρησε απ’ το χωριό.

Ο Ιωάννης Ρίγγας είχε και μια μονάκριβη κόρη, τη Νίτσα που είχε γεννηθεί στα Πράμαντα το 1861. Μετά την απόπειρα ληστείας εναντίον του και επιδή απουσίαζε για μεγάλα χρονικά διαστήματα, βιάστηκε να την παντρέψει με τον γλωσσομαθή γιατρό Ιωάννη Χρυσοχόου από το Χαλίκι Τρικάλων. Οι γάμοι έγιναν  την ίδια χρονιά, το 1878, στα Πράμαντα και στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου και ο γιατρός εγκαταστάθηκε στο χωριό  μόλις ο Ρίγγας ξανάφτιαξε το σπίτι του.

Ο λήσταρχος Τσίτσι Μήτσος επανήλθε στα Πράμαντα στις 18 Μαρτίου του 1880 και με τη συμμορία του κύκλωσε τα σπίτια των Ριγγαίων στον Κάτω Μαχαλά.. Ο Ιωάννης Ρίγγας πρόφτασε και κρύφτηκε στο διπλανό σπίτι του Αθανάσιου Ρίγγα κι έτσι κατόρθωσε να ξεφύγει. Η συμμορία όμως συνέλαβε και αιχμαλώτισε την κόρη του, Νίτσα Ρίγγα – Χρυσοχόου και τα δυο παιδιά της, τον Νικόλαο και τον Αθανάσιο, μόλις 35 ημερών, που δεν ήθελαν να αποχωριστούν τη μητέρα τους. Από τους πυροβολισμούς και τα ποδοβολητά ξύπνησαν πολλοί Πραμαντιώτες και ένας απ’ αυτούς ο Γάκης Ρίγγας βγήκε στο παράθυρο του τρίτου ορόφου του σπιτιού του κρατώντας μια λάμπα. Τον αντιλήφθηκαν οι ληστές που αναχωρούσαν με τους αιχμαλώτους και πυροβολώντας τον, τον σκότωσαν.

Τα παιδιά της αιχμάλωτης έκλαιγαν συνέχεια κι έτσι, όταν η συνοδεία έφτασε στη θέση «Ράχη Βελούση» όπου τα σπίτια των Λυτραίων, οι ληστές αναγκάστηκαν να τα εγκαταλείψουν. Η αιχμάλωτη οδηγήθηκε στη Μουτσάρα, όπου και απελευθερώθηκε αφού οι συγγενείς της, σύμφωνα με την παράδοση, κατέβαλαν στους ληστές 5.000 χρυσές οθωμανικές λίρες. Σύμφωνα με το υπ’ αριθμ. 85 έγγραφο του Υποπροξενείου της Ελλάδος εν Άρτη, στις 13 Απριλίου 1880, τα λύτρα που καταβλήθηκαν ήταν 750 χρυσές λίρες.

Η αρπαγή της Νίτσας Ρίγγα συγκλόνισε την Ήπειρο και τη Θεσσαλία, καθώς φαίνεται από το δημοτικό τραγούδι :

“Θέλ’ τε ν’ ακούστε κλάματα, θρήνους και μοιρολόγια;

Περάστε από την Πράμαντα κοντά στο μεσοχώρι

που πλάκωσεν η κλεφτουριά με τον Αποστολάκη

Το Γάκη Ρίγγα σκότωσε τη Νίτσα πήρε σκλάβα

και το μωρό της το παιδιά το πέταξε στο δρόμο.

Για ξαγορά της γύρεψαν δέκα χιλιάδες λίρες.

Κλαίνε οι γέροι και οι νηές κι οι γρηές μοιρολογάνε

και οι Γιαννάκηδες οι δυό τρέχουν, παρακαλάνε…..”

Πολύ αργότερα ένας από τους γιούς της Νίτσας Ρίγγα, ο Αθανάσιος Ι. Χρυσοχόου, στρατηγός, όταν κατά το 1919 έφτασε με τον ελληνικό στρατό στη Σμύρνη και υπηρετούσε ως υπασπιστής της Μεραρχίας Ιππικού, γνώρισε έναν γέροντα που διατηρούσε ένα μικρό ταβερνάκι στη Σμύρνη, ο οποίος του είπε πως ήταν ο ληστής Τσίτσι Μήτσος που είχε αιχμαλωτίσει τη μητέρα του και ο οποίος προσφέρθηκε τότε να βοηθήσει τον ελληνικό στρατό”. (Πηγή : Άρθρα του Δημήτριου Καρατζένη στην εφημερίδα ΗΧΩ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Γενάρης 1985)

Για το ληστή Θύμιο Γάκη μπορείτε να διαβάσετε στο λινκ https://doxesdespotatou.com/o-listis-thymio-gakis-kai-i-vasilarcho/

και στο λινκ https://doxesdespotatou.com/o-listis-thymio-gakis-kai-i-vasilarcho-2/

Στη φωτογραφία, δυσφημιστικό για την Ελλάδα σκίτσο των μέσων του 19ου αιώνα του γαλλικού περιοδικού LE CHARIVARI. Δείχνει την Ελλάδα να ληστοκρατείται, καθώς η ληστεία ταλαιπωρούσε μετά την απελευθέρωση τον ελληνικό λαό. (Πηγή : ΕΘΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΑΣ)