Πάνω αριστερά: Αθανάσιος Καραχρήστος, Κων/νος Γεωργονίκος, Άνθιμος Μπίκας, Δημήτριος Μπίκας, Ιωάννης Λάιος, Χρήστος Χρήστου, Λάκκας, Χρήστος Σιδεράς, Δημήτρης Τζουβάρας, Θεόφιλος Παπαποστόλης, Αλέξης Στασινός, Χρήστος Νικόλης, Δημήτριος Κωστής. (Φωτο από αρχείο Κ. Γεωργονίκου, Παρουσίαη Κ. Μπανιάς)
Ο δημόσιος δρόμος από την Άρτα ως το Αστροχώρι, προς τα χωριά δηλαδή του Άνω και Κάτω Ραδοβυζίου, ακολουθούσε την εξής διαδρομή : Άρτα – Διόδια – Θεοτοκιό – Πουρνάρι – Βίγλα – Ζυγός – Βόιδαρου – Άνω Καλεντίνη – Τέμπλες – Ξηρόκαμπος – Κρανιές – Αστροχώρι. Σ’ ολόκληρη αυτή τη διαδρομή από παρακαμπτήριους δρομίσκους και διασταυρώσεις, ανταμώνονταν άνθρωποι απ΄ όλα σχεδόν τα χωριά του Ραδοβυζίου και συνέχιζαν την πορεία τους από και προς την Άρτα κατά παρέες.
Στην διαδρομή Μεσόπυργος – Μεγαλόχαρη – Άρτα, η οποία εξυπηρετούσε και το Αυλάκι του ορεινού Βάλτου αλλά και τα έναντι του Αχελώου χωριά της Αργιθέας Καρδίτσας, στο δρόμο που ακολουθούσε την διαδρομή Κανάλια – Γάβρογο – Βελεντζικό -Προσήλια – Κάτω Παναγία Διασέλλου – Ζυγός – Άρτα, υπήρχε ένα σημείο αναψυχής και ξεκούρασης. Αυτό ήταν στα Μπουγάνια Γαβρόγου όπου στα πατρογονικά του κτήματα, ο Νικόλας Κραμπής είχε ένα στοιχειώδες καφενεδάκι. Σ’ αυτό σερβιριζόταν καφές, ούζο, λουκούμι και νερό. Η λειτουργία του σταμάτησε οριστικά στην διάρκεια του εμφυλίου. Έκτοτε, λόγω γήρατος του ιδιοκτήτη αλλά και λόγω αλλαγών στις οδοιπορικές διαδρομές, και των εξελίξεων στις οδικές μεταφορές, έλλειψε και η ανάγκη του. Οι εξιστορήσεις των παλαιότερων κατοίκων της εν λόγω περιοχής επεσήμαναν πως οι οδοιπόροι από τα προαναφερόμενα χωριά, όριζαν ως απαραίτητο στόχο, την άφιξη στην Άρτα, μέσα στην ίδια μέρα προφανώς λόγω ανυπαρξίας καταλυμάτων διανυκτέρευσης. (Θύμισες Δημήτρη Κραμπή)
Επίσης από Σκουληκαριά και Γιαννιώτη για Άρτα, οι οδοιπόροι πήγαιναν μέσω της ρεματιάς που οδηγεί στο Κλειδί από Αυγεραίϊκα, Τριανταφυλαίϊκα. Στο δρόμο σταματούσαν για λίγη ξεκούραση κι έναν καφέ με λουκούμι κοντά στο Κλειδί, στο καφενείο του Λάμπρου Καραχρήστου. Από ‘κεί, έστριβαν αριστερά και έπεφταν στην ρεματιά που χωρίζει το Κλειδί από την Φλωριάδα, την λεγόμενη Ποταμούλα, ( Παλιόκαστρο, Γκουέρνικα, Λιάσκοβο, δυο αλώνια, τρία δέντρα, καθαροβούνι, πλατύ ??) που τους έβγαζε στο Κομπότι. Χιλιομετρικά η απόσταση ήταν λιγότερη από την σημερινή αμαξιτή. Έτσι έφταναν την ίδια μέρα. Στη διαδρομή αυτή δεν υπήρχαν χάνια και αν κάποια φορά έπρεπε να διανυκτερεύσει κάποιος, συνήθως τον φιλοξενούσαν σε κάποιο σπίτι.(Θύμισες Λ. Παπακοσμά) (Πηγή : ΤΑ ΑΓΡΟΤΙΚΑ ΧΑΝΙΑ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Α. Καρρά, Άρτα, 2021)
Στη φωτογραφία το Παντοπωλείο (και Τηλεφωνείο για την εποχή ) του Δημήτρη Παπαγεωργίου στο κέντρο του χωριού Πηγές Άρτης.(Φωτο από αρχείο Βασίλη Καπερώνη)
Από την ομιλία του βουλευτή Άρτης Σ. Σίμου κατά την 87ην συνεδρίαση της Βουλής το 1910, για την ανοικοδόμηση εκκλησίας στο χωριό.
“Κύριοι βουλευταί,
εις τον Νομόν Άρτης υπάρχει εν χωρίον εις τον δήμον Τετραφυλίας, η Βρεστενίτσα, αποτελούμενον από 300 οικογενείας. Το χωρίον αυτό επί μίαν εικοσαετίαν εκκλησιάζεται εν υπαίθρω, διά το μη έχειν μέσα προς ανοικοδόμησιν ναού.
Θα είπητε, ότι το θέμα είνε ανάξιον να έλθη εις την Βουλήν και πρέπει να παραπέμπωνται τοιούτου είδους αναφοραί εις την επιτροπήν του Προϋπολογισμού. Αλλ’ οι άνθρωποι αυτοί εβαρύνθησαν αποτεινόμενοι εις τας Κυβερνήσεις ίνα έλθωσιν εις αρωγήν αυτών και ήτο φυσικόν να αποταθώσιν εις την Βουλήν. Θα παρεκάλουν τον κ. Υπουργόν όπως ευαρεστηθή κατά την σύνταξιν του Προϋπολογισμού να περιλάβη μικρόν τι βοήθημα διά το μέρος τούτο, το οποίον, ως είπον, επί μίαν εικοσαετίαν εκκλησιάζεται εν υπαίθρω, άλλως οπωσδήποτε δεν έπρεπε να έρχωνται ενώπιον της Βουλής τοιαύται αναφοραί, αλλ’ όταν έλθη ο Προϋπολογισμός να γνωρίζη και η Βουλή περί τίνος πρόκειται.” (Πηγή : Ο ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΣΤΗΝ ΗΠΕΙΡΟ, Ε. Ιντζέμπελης, Αθήνα, 2016)
Στη φωτογραφία η εκκλησία του χωριού το 1958, αφιερωμένη στη Γέννηση της Θεοτόκου. Χτισμένη πριν το 1920 κάηκε κατά τον εμφύλιο από τμήμα του Δημοκρατικού Στρατού στις 27 Αυγούστου 1947.Το 1954 επί ιερέως Παπαγιώργη Οικονόμου ανακατασκευάστηκε και επεκτάθηκε με δωρεές και εργασία των κατοίκων στη σημερινή της μορφή. Το 1969 ανήμερα του Αγίου Γεωργίου, Δευτέρα του Πάσχα, εν ώρα λειτουργίας, υπέστη σοβαρές ζημιές από ισχυρό σεισμό στην περιοχή. (Η φωτογραφία & οι πληροφορίες είναι από το αρχείο του Βασίλη Καπερώνη)
Κώστας Ψηλός, Βασίλης Γ. Ματσούκας, άγνωστος, Κώστας Β. Μαστρογιάννης, Χριστ. Βασιλείου, άγνωστος, Αναστάσιος Υφαντής (Ιερέας στο Κομμένο), Κώστας Νεοχωρίτης.
Κάτω δεξιά : Ιωάννης Κλάρας, Κων/νος Ι. Ρίζος, Χρήστος Ν. Παπαγιάννης, Αναστάσιος Μαστρογιάννης, άγνωστος. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Μια φωτογραφία του Νίκου Οικονομόπουλου γνωστού ως ” Φωτογράφου των Βαλκανίων”.
Ο Νίκος Οικονομόπουλος γεννήθηκε στην Καλαμάτα το 1953, και σπούδασε Νομική στην Πάρμα της Ιταλίας.
Όπως έχει δηλώσει ο ίδιος, μέχρι την ηλικία των 27 ετών η επαφή του με τη φωτογραφία ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Μέχρι τότε δεν τον είχε απασχολήσει η φωτογραφία ως αντικείμενο, αφού τα ενδιαφέροντά του εστιάζονταν κυρίως στην πολιτική, τη λογοτεχνία και τη μουσική.
Το 1977, όμως, ως ασκούμενος τότε δικηγόρος στην Πρέβεζα, έπεσε πάνω σε ένα βιβλίο που τον συνεπήρε μια συλλογή φωτογραφιών του φωτογράφου, ιδρυτικού μέλους του Magnum, Henri Cartier-Bresson, το οποίο τον ώθησε, κατά κάποιον τρόπο, στο χώρο της φωτογραφίας…..
Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Νίκο Οικονομόπουλο στο λινκ https://www.ifocus.gr/to-be-a-photographer/education/733-master-of-photography-nikos-oikonomopoulos
Όρθιοι στη βάρκα, αριστερά ο Α. Τούμπουρος και δεξιά ο Δ. Παπαϊωάννου. Στη μέση η Ε. Παπαϊωάννου. (Φωτο από αρχείο Ρ. Τούμπουρου)
Η παραλία του Μενιδίου το 1962 (Φωτο από αρχείο Τάκη Ζαρκαλή)
Χαράλαμπος Παπαχρήστος (Ακοντισμός, Φυσικοθεραπευτής), Γεώργιος Κ. Κονταξής (Καθηγητής Ε.Μ.Π.), Απόστολος Τσιρογιάννης (Ζωγράφος, Καθηγητής στη Σχολή Καλών Τεχνών), Γεώργιος Ζάγκλης ( Διευθυντής Εμπορικής Τράπεζας), Βασίλης Λάιος(Αναγέννηση, Δ.Ε.Η.), Γεώργιος Παπασπύρου (Ασφαλιστής), Δαμιανός Δ. Μανούσης (Διευθυντής Α/θμιας Εκπαίδευσης), Παναγιώτης Οικονομίδης ( Ιατρός, Βουλευτής Π.Α.Σ.Ο.Κ., Δήμαρχος Αρταίων 2000-2012, Πρόεδρος Αναγέννησης 2004-2012), Κωσταντίνος Μπασιούκας (Αρχηγός της Αναγέννησης 1963 -1977)
(Φωτο από αρχείο Μπάμπη Παπαχρήστου, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Πριν καιρό διαβάσαμε ένα μικρό άρθρο του γιατρού Γιώργου Γεωργούλα στο 85ο τεύχος του περιοδικού ΣΚΟΥΦΑΣ σχετικά με ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια από την περιοχή της Άρτας σε έκθεση στο Βρετανικό Μουσείο. Έγραφε ο κ. Γεωργούλας:
«Το καλοκαίρι του 1994 βρέθηκα στο Λονδίνο. Και όπως κάθε ξένος, έτσι κι εγώ, επισκέφθηκα διάφορα μουσεία. Φυσικά πρώτο και καλύτερο το ονομαστό Βρετανικό Μουσείο. Συνέπεσε τότε να γίνεται στο Μουσείο αυτό μια έκθεση με τον τίτλο “Greek Gold” (Ελληνικός Χρυσός). H έκθεση αυτή γινόταν με τη συνεργασία των Μουσείων “Μητροπολιτικό της Νέας Υόρκης, “Eρμιτάζ” της Πετρούπολης και φυσικά του “Βρετανικού”, χορηγός δε ήταν ο Καρτιέ.
Το ενδιαφέρον του επισκέπτη αποσπούσε μια πλούσια σειρά χρυσών κοσμημάτων, προερχόμενων από την Ερέτρια. Η όλη σειρά δεν βρίσκεται σέ ένα μουσείο, αλλά είναι ένα μέρος της στο Λονδίνο, ένα στο Βερολίνο κι ένα στην Αθήνα. Περιδέραια, δακτυλίδια εξαίρετης τέχνης. Επίσης προσελκύουν την προσοχή σκόρπια ευρήματα, όπως ένα ζευγάρι από θαυμάσιες καρφίτσες, πού λέγεται πώς προέρχονται από την Πάτρα ή το Αίγιο (του Μουσείου της Βοστώνης), ένα σκουλαρίκι πού λέγεται ότι προέρχεται από την Κόρινθο (του Μουσείου του Βερολίνου) και ένα ζευγάρι σκουλαρίκια από την Κουτσομίτα της Άρτας.
Αξίζει να σημειωθεί πώς ζευγάρι χρυσών σκουλαρικιών δεν υπήρχε άλλο στην έκθεση, γι’ αυτό τα σκουλαρίκια της Άρτας (Αμβρακίας) αποκτούσαν ιδιαίτερη σημασία. Τα εκθέματα ήταν χρυσά, ελάχιστα δε ασημένια. Προέρχονταν από όλες τις ελληνικές πόλεις της αρχαιότητας, από την περιοχή του Γιβραλτάρ μέχρι την Αίγυπτο και τον Εύξεινο Πόντο. Αυτή η έκθεση, στην οποία δεν έλαβαν μέρος τα Ελληνικά Μουσεία -αν και όπως έμαθα είχαν προσκληθεί- τον χειμώνα 1994-95 μεταφέρθηκε στο Μetropolitan Museum of Art, της Νέας Υόρκης. Ζήτησα από ομογενείς πληροφορίες, αλλά μέχρι στιγμής δεν έλαβα. Τα χρυσά κοσμήματα αυτής της έκθεσης μας δίνουν μόνο μια ατελή ιδέα για το πώς μπορεί να ήταν τα χρυσά κοσμήματα στην Ελλάδα του 5ου αιώνα π.Χ.
Στο σχετικό αγγλικό κείμενο (“The Greek Mainland and island – Greek Gold”, σελ. 49) σημειώνεται πώς “είναι δύσκολο να εξηγήσεις την ευρύτατη έλλειψη χρυσών κοσμημάτων, ένας όμως μπορεί να ψάξει για να καταλάβει τα πλούσια ευρήματα στην Ερέτρια, τη μικρή αποικία, γιατί φαίνεται πώς έχουν σταλεί έξω από την Αθήνα ακολουθώντας τη συνεχιζόμενη αντίθεση από τούς ολιγαρχικούς εκεί”.
Στην παρατιθέμενη βιβλιογραφία, σχετικά με τα σπάνια σκουλαρίκια τής Άρτας, σημειώνεται: Koutsomita: Arch. Reps, 1955, p. 19, fig. 16.
Και μένω με το ερώτημα: Πώς βρέθηκαν τα χρυσά σκουλαρίκια τής ’Αμβρακίας στο Μουσείο του Λονδίνου;» (Πηγή : ΣΚΟΥΦΑΣ, τχ. 85, Άρτα, 1995 )
Λογικό ήταν να κάνουμε μια σχετική έρευνα σχετικά με τα χρυσά σκουλαρίκια της Αμβρακίας αλλά δεν ήταν και τόσο εύκολο. Τελικά όμως η έρευνά μας απέδωσε καρπούς και όλες οι πληροφορίες σχετικά με τον τόπο και τον χρόνο που βρέθηκαν τα σκουλαρίκια έχει ως εξής :
“Στα νοτιοανατολικά της πόλης της Άρτας, στη θέση Κουτσομύτα και στο χωράφι του ιερέα Κ. Παπαθεοχάρη, έχουν ανακαλυφθεί είκοσι επτά αρχαίοι τάφοι. Οκτώ από αυτούς τους τάφους είναι κιβωτιόσχημοι. Είναι χτισμένοι από μεγάλες ασβεστολιθικές πλάκες και καλύπτονται από μεγάλη πλάκα. Ένας άλλος κιβωτιόσχημος τάφος είναι κτισμένος από μικρότερες πλάκες από πορώδες υλικό. Εννέα άλλοι τάφοι είναι απλοί λάκκοι που καλύπτονται από μια μεγάλη ασβεστολιθική πλάκα διαστάσεων 2 μ. 10 επί 2 μ. 30. Τρεις άλλοι τάφοι είναι κατασκευασμένοι από ευθυγραμμισμένες ακατέργαστες πέτρες. Οι είκοσι τρεις τάφοι περιείχαν ο καθένας ένα πτώμα, τοποθετημένο στην πλάτη με τα χέρια κατά μήκος του σώματος και στραμμένο νοτιοδυτικά. Κοντά σε αυτούς τους τάφους έχουν ανακαλυφθεί τέσσερις ταφές αποτέφρωσης, εκ των οποίων μία περιέχεται σε ερυθρόμορφη πελέκεια των αρχών του 4ου αιώνα π.Χ., άλλος σε άβαφο αμφορέα, και οι άλλοι δύο σε χάλκινη υδρία (εικ. 8). Τα αγγεία αυτά τοποθετούνταν σε λάκκους που καλύπτονταν από αρκετά λεπτές λευκές πλάκες. Κοντά στα βάζα υπάρχουν ίχνη από τη φωτιά που είχαν ανάψει για την αποτέφρωση.
Οι παλαιότεροι είναι οι οκτώ κιβωτιόσχημοι και οι εννέα λακκοειδείς τάφοι. Χτίστηκαν στο πρώτο μισό του 5ου αι. Προφανώς λίγο αργότερα βρίσκονται οι τέσσερις τάφοι καύσης. Από την άλλη, οι τάφοι με τα κεραμίδια και τις πορώδεις πλάκες χρονολογούνται στους ελληνιστικούς χρόνους. Τα πιο πλούσια σε ευρήματα ήταν οι κιβωτιόσχημοι τάφοι Τ2, Τ3 και ΤΒ3. Στο Τ2 (γυναικείος τάφος) ανακαλύπτουμε ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια με τρία μενταγιόν που καταλήγουν σε δισκοπότηρο λουλουδιών (εικ. 9), ένα ζευγάρι ασημένια κοσμήματα και ένα σκαραβαίο με παράσταση στην αναγέννηση μιας φτερωτής Nίκης που κρατά στέμμα και φιάλη……..”
(Πηγή : Chronique des fouilles en Grèce en 1955 (pl. VI-VIII) [illustration] Bulletin de Correspondance Hellenique Année 1956)
Ο Δ. Καρατζάς σε κάποιες από τις αποστολές του για το ράντισμα της ελιάς στην Πάργα και την Κέρκυρα, πετούσε πάνω από την πατρίδα του την Άρτα. Από μια τέτοια αποστολή είναι η φωτογραφία με το αεροπλάνο που πετά χαμηλά πάνω από την πόλη της Άρτας την δεκαετία του ‘50. Συγκεκριμένα η πεθερά του έδωσε εντολή σε κάποιον πλανόδιο φωτογράφο στην πλατεία Μονοπωλίου να απαθανατίσει τη στιγμή, όπως και έγινε.
Δυο ακόμη φωτογραφίες του Δ. Καρατζά …Δεν γνωρίζουμε την τοποθεσία που απεικονίζεται στις φωτογραφίες, ούτε τον τύπο του αεροπλάνου.
(Οι φωτογραφίες είναι από το αρχείο του Γιάννη Νίκα)
