Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

———————-
“Μια άγνωστη στους πολλούς πτυχή του ’21 θ’ ανοίξουμε. Στη μάχη της Κουμζιάδας θ’ αναφερθούμε. Είναι η πρώτη μάχη που δόθηκε απ’ τους Έλληνες λίγο πριν το ’21. Ο Μάρκο Μπότσαρης, ο αητός του Σουλίου, με 25 Σουλιώτες έπιασε το «Καστρί» στο στενό της Κουμζιάδας. Σκαρφάλωσαν στις απόκρημνες πλαγιές της και ταμπουρώθηκαν στ’ απότομα τα βράχια. Με το δάχτυλο στη σκανδάλη του καριοφιλιού των, περίμεναν τον εχθρό.
Τετρακόσιοι τόσοι Τούρκοι σπαχήδες του Χουρσίτ κουβαλούσαν με εκατόν τριάντα ζώα τα εισοδήματα του κάμπου στα Γιάννινα. Μια μαύρη σαν λάμια γραμμή εφοδιοπομπής είχε την ουρά της στο Χανόπουλο και το κεφάλι της στης Κουμζιάδας το στενό. Τότε ο δρόμος Άρτας – Γιαννίνων περνούσε απ’ το Χανόπουλο, τις Κουμζιάδες και τα Πέντε Πηγάδια.
Κόντευε μεσημέρι της 22ας Γενάρη του 1820. Ο ήλιος ζέσταινε τα ταμπούρια και τις καρδιές των Σουλιωτών. Ο Μάρκος αγνάντευε μακριά. Μπαίνουν οι Κεσαρλήδες στη χαράδρα. Φτάνουν μπροστά στις μπούκες των καριοφιλιών των Σουλιωτών. Ομοβροντίες απ’ τις πλαγιές σκόρπισαν το θάνατο στον προαιώνιο εχθρό. Οι Τούρκοι προσπαθούν να συνέλθουν απ’ τον πρώτο αιφνιδιασμό. Αλλά ο δρόμος γεμίζει νεκρούς και τραυματίες. Τα ζώα αφηνιασμένα έτρεχαν στα χαντάκια των χωραφιών. Ο Μάρκος διατάζει γενική επίθεση. Τότε οι Τούρκοι πετούν τα όπλα τους για να……..ξαλαφρώσουν. Είκοσι πέντε νεκροί και σαράντα τραυματίες ο απολογισμός της μάχης. Πέντε αιχμάλωτοι και όλα τα εφόδια των Τούρκων, λάφυρα των Σουλιωτών. Ένας καδής, δύο μουλάδες και δύο μπέηδες αιχμάλωτοι. Πάνω στο Σούλι, την άλλη μέρα, ο γέρο – Νότης έβγαλε τους αιχμαλώτους. Μια οκά καπνός προσφέρθηκε για τους μουλάδες, ένας γάιδαρος για τους δυο μπέηδες. Ο καδής αζήτητος.
Η μάχη της Κουμζιάδας είναι η πρώτη μάχη που δίνουν οι Έλληνες κατά των Τούρκων στην Ήπειρο λίγο πριν το ’21. Έδωσε φτερά στους σκλάβους και τ’ όνομα του Μάρκου προφέρονταν με σεβασμό απ’ τους χθεσινούς ραγιάδες.
Όποιος περνάει στο στενό του Αμμότοπου (Κουμζιάδες), εκεί που είναι η διασταύρωση του αμαξιτού δρόμου Γοργόμυλου – Νησίστας, ας θυμάται τους ήρωες Σουλιώτες και τον Μάρκο Μπότσαρη, που μαζί με τους άλλους Έλληνες ελευθέρωσαν την Ελλάδα και χάρισαν σ’ αυτή την ανεκτίμητη Λευτεριά.”
(Άρθρο του αείμνηστου δάσκαλου Νίκου Παπανικολάου στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ στις 5 Απριλίου 1961 με τίτλο «ΤΟ 21 ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΑΣ», όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Βασίλη Μουλιανίτη ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ, Άρτα, 2006)

Στη φωτογραφία επιχρωματισμένη λιθογραφική απεικόνιση Ηπειρώτη αρματωλού με πλήρη πολεμική εξάρτυση της εποχής της Ελληνικής Επαναστάσεως, από το περιηγητικό σύγγραμμα του Αυστριακού Gottlieb August Wimmer “Neuestes Gemälde der europäischen Türkei und Griechenlands”, 1833. 

————————
-1. Ἡ Άρτα µε το κάστρον της και µε όλας της τας πέριξ θέσεις. Την ΄Αρταν και το φρούριον τα εβάστουν ως 10.000 Τούρκοι. Κεφαλαί των Τούρκων ήτον ο Χασάν πασσάς, ο Χασνατάρης, ο Ισμαήλ πασσάς Πλιάσας, Πασιόμπεης Γιαννιώτης, Χασάν μπέης Βεργιόνης, Ισμαήλ µπέης Κόνιτζας, Μαξούταγας, Σούλτζα Κόρτζιας και άλλοι πολλοί.
– 2. Το Σαράγιον και την Παρηγορίτζα την εβαστούσεν ο Ισμαήλ πασσάς Γιαννιώτῃς και εἴχεν επάνω και κανόνια. Έγινε σχέδιον να υπάγωσιν εναντίον των οι Ελληνες.
– 3. Επήγαν και έπιασαν το Μαράτ και ντζιαµί καρσί από την Άρταν έως 3.000. Κεφαλαί αυτών ο Νότης, Καραϊσκάκης, ο Μάρκος, ο Γ. Δράκος, ο Βέικος, Τζαβελαίοι, Γ. Κουτηλίδας και άλλοι αξιωματικοί. Κεφαλαί Τουρκικαί οπού ήσαν µε ημάς ήτον εκεί Άγο Βασιάρης, Σουλεϊµάν Μέτος και ο υιός του Μουρτοτζάλη.
– 4. Ο ονομαζόμενος Προφήτης Ηλίας. Επήγαμεν όσοι ήμεθα εις το Κομπότι και Πέτα εκεί έως 1.000. Κεφαλαί αυτών ο Γώγος, Α. Ίσκος, ο Βαρνακιώτης, Τζόγκας, Κατζικογιάννης, Γρίβας, Βλαχόπουλος, Γ. Βαλτινός και άλλοι πολλοί αξιωματικοί.
– 5. Επήγαν οι Τούρκοι εἰς το Μαράτ, χάλασαν τους Έλληνας.
– 6. Εκλείσθησαν µέσα εἰς το ντζιαµί ο Καραϊσκάκης και ο Μάρκος και άλλοι και επολέμησαν και ξαναγύρισαν οι Έλληνες και εχάλασαν τους Τούρκους.
– 7. Οι τζακισµένοι Τούρκοι γυρίζουν οπίσω εις την Άρταν.
-8. Εδιόρισαν 300 στρατιώτας Ελληνας, κεφαλαί αυτών ο Μάρκος, Καραϊσκάκης, Βέικος, Μουρτοτζάλης, Μέτος, Κουτηλίδας και άλλοι αξιωματικοί, να πάνε να πιάσουν το Μουχούστ και τους Μύλους.
– 9. Από τον Άγιον Ηλίαν διόρησαν Ι00 Ελληνας να πιάσουν τους Αγίους Αποστόλους και τήν Οδηγήτριαν, οπού την βαστούσαν οι Τούρκοι. Κεφαλαί αυτών των εκατόν ο Νάση Φωτομάρας και ο Μακρυγιάννης.
– 10. Πηγαίνοντας οι τριακόσιοι διά την θέσιν τους, εβγήκαν οι Τούρκοι πεζοί και ιππείς µε κανόνια εναντίον των. Οἱ Έλληνες έβγαλαν τα σπαθιά και πετζόκοψαν αρκετούς καὶ τους πήγαν έως το Σαράγιον κυνηγόντας.
– 11. Οι εκατόν Έλληνες οπού διορίσθησαν από τον Άγιον Ηλίαν έπιασαν τήν θέσιν Αγίους Αποστόλους. Πριν τζακίσωσι οἱ εἰς τον αρ. 10 Τούρκοι ήλθεν και εις τους Αγίους Αποστόλους µία τουρκική δύναμις έως 1.000 και πολεμούντας τους νικήσαμεν και τους εβάλαμεν εμπρός, και µε αυτό το τζιάκισµα ἀφήσαν και την Οδηγήτριαν και προχωρώντας µέσα άφησαν οι Τούρκοι και την Παρηγορίτζα και επροχωρήσαμεν εμείς µέσα εἰς τήν χώραν.
– 12. Οι Τούρκοι οπού ήλθαν εις τους Αγίους Αποστόλους.
– 13. Τους ετζακίσαµεν.
– 14. Οδηγήτρια.
– 15. Το µοναστήριον η Φανερωμένη και απέξω και Πόρτες λεγόμεναι.
– 16. Και το βαστούσεν ο Ισμαήλ πασσάς Πλιάσας, εδιορίσθη δε ο Γώγος και άλλοι και τους πολέμησαν ανδρείως και γενναίως και τους ετζάκισαν και απ᾿ αυτά τα µέρη. Και ἐμπήκαν τα Ελληνικά στρατεύματα όλα µέσα και πολιόρκησαν τους Τούρκους δέκα εξ ἠμέρας, έως τον αρ. 17.
-17.Επολεμούσαµεν δὲ νύκτα και ηµέραν. Εσκοτώθησαν Τούρκοι αρκετοί, Έλληνες ολίγοι.
– 18. Το χωρίον Πέτα πρωτήτερα από τους άνω οπού είπαµεν πολέμους ήλθαν οι Τούρκοι εις το Πέτα, Σεφτή πασσάς, Ιακόβης, Χασνατάρης, Ισμαήλ πασσά Πλιάσας, Χασάν πασσάς, Ισμαήλ πασσά Γιαννιώτης, Χασάν Βεργιόνης, Σούλτζε Κόρτζιας και άλλοι πολλοί έως 7.000. Την θέσιν του Πέτα την εβάστασαν έως 300 Έλληνες, κεφαλή ο Γώγος, ο Σταμούλη Μαλεσιάδας µε τους Βαλτινούς και ο Τζέλιος µε ολίγους Ξερομερίτας, ήτον και ο Μακρυγιάννης. Επιάσθη ο πόλεμος πολλά πρωί και διήρκεσε έως το δήλινόν και τους πήραν εμπρός οι Έλληνες και τους πήγαν κυνηγώντας τους έως το ποτάμι και εσκοτώθησαν αρκετοί.
– 19. Εξαναπήγαν οἱ Τούρκοι εἰς του Πέτα και πολέμησαν µε τους «Φιλέλληνας και εχαλάσθηκαν.
– 20. Η Θέσις της Σπλάντζας. Πήγαν οι Ἕλληνες και την έπιασαν έως 700, Κεφαλάς, Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, Γεώργιος Κίτζιος, Μισολογγίται, Γεράσιμος Φωκάς µε Επτανησίους, Βέικος και Ζώης και οἱ καραβοκυραίοι µε τα καράβια τους,
– 21. Βώκος, Λάζαρος, Μαρούκας. Τούρκοι έως τρεις χιλιάδες κεφαλή ο Κιαχαγιάμπεης και άλλοι. Έγεινεν πόλεμος πεισματώδης εσκοτώθησαν από το εν µέρος και από το άλλο, εσκοτώθη και ο Κυριακούλης,
– 22 Χωρίον του Σουλίου.
– 23. Κομιζάδες, στράτα των Ιωαννίνων.
– 24. Χάνιον.
– 25. Γέφυρα της Άρτας,
– 26. Ποταµός.
– 27. Περιβόλια.
– 28. Περιβόλι της Μητροπόλεως και πύργος: τον βαστούσεν ο Μαζούταγας και εσκοτώθησαν από τους Έλληνας και ο υἱός του Μουρτοτσάλη.
– 29, Κάτω Παναγιά.
– 30. Χωρίον Καμένο.
– 31. Κεραµάτες.
– 32. Κωστακοί.
– 33. Χωρίον Γρεμενίζα και Άγιος Παντελεήμων.
– 34. Βλαχιόραινα.
– 35. Θεοτοκίον.
– 36. Άγιος Θεόδωρος.
– 37. Καμμένο Τζαμί.
– 38. Ανεμόμυλοι.

———————-
Από τους πίνακες του Π. Ζωγράφου τρεις έχουν σχέση με την Άρτα και τους Αρτηνούς. Στη φωτογραφία ο πίνακας με «Τη Μάχη της Άρτας» και το κείμενο που τον συνοδεύει όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο A LUMINOUS LAND – ARTISTS DISCOVER GREECE του Richard Stoneman για το Getty Museum.

“…..On the loth there came from Marati to the chapel of Elijah, where we were encamped, Photomaras, Karaiskakis, and Ago with other Turks on our side, and we made a joint plan to send three hundred men from Marati to occupy the mills of Arta, which lie outside the town on the borders of the land, and the place called Mouchousti, which is near the mills. From our company were detailed a hundred men to occupy the Twelve Apostles and the monastery of Hodegetria on the borders of the land.. . . The three hundred were fallen upon by a large force of foot and horse; and we by some eight hundred of foot, as the country was hilly, and cavalry no use. And I tell my readers, I swear by my country, those three hundred were not men, but in their feet they were eagles and in their hearts lions. They fired one volley at the Turks and then drew their swords. And they slaughtered the Turks and followed them into the outskirts of Arta as far as the Serai and round about the strong-points and there they left them.. . . When the eight hundred came down on us… we swept them in front of us, and with one spirited charge we threw the Turks out of Hodegetria.” (The Memoirs of General Makriyannis, 1797-1864, ed. and trans, by H. A. Lidderdale, p. 31.)

Zográfos has given a bird’s-eye view of the whole progress of the battle, representing the various movements of troops as well as the topography of the town in a bend of the River Arachthus, spanned by the famous bridge — itself the subject of a well-known folk song

——————

Το εξώφυλλο του βιβλίου του Richard Stoneman για το Getty Museum.

————————
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η πρώτη έκθεση ζωγραφικής στην Ελλάδα έγινε στα 1837, όταν ο στρατηγός Μακρυγιάννης εξέθεσε στο σπίτι του τα έργα του λαϊκού καλλιτέχνη Παναγιώτη Ζωγράφου που εικονογράφησαν τα απομνημονεύματά του. Τα έργα είχαν όλα τις ίδιες διαστάσεις 64 χ 40 εκ. του μέτρου.
Ο Μακρυγιάννης σκέφτηκε να λιθογραφήσει τις εικονογραφίες για να μπορέσει με λίγα χρήματα να τις αποκτήσει ο λαός. Για τον σκοπό αυτό συμφώνησε με τον δάσκαλο Αλέξανδρο Ησαΐα και συνυπέγραψε την 583 συμβολαιογραφική πράξη, έτους 1839 του συμβολαιογράφου Αθηνών Κ. Πίταρη. Σ’ αυτήν βεβαιώνεται η παράδοση στον Ησαΐα της σειράς των αντιγράφων, που είχε δωρίσει ο Μακρυγιάννης στον Όθωνα και την οποία δανείστηκε ο Στρατηγός για να υλοποιηθεί η έκδοση. Ο Ησαΐας υποσχέθηκε να πάει στο Παρίσι για να λιθογραφήσει τους πίνακες και αφού προβεί σε κάποιες μικροδιορθώσεις των θέσεων και των προσώπων, χωρίς να απομακρυνθεί από την ιδέα ή να παραλλάξει κάτι από τις εκθέσεις των περιστατικών και των περιγραφών, να τυπώσει κάποια αντίτυπα.
Παρά την συμφωνία τους, ο Ησαΐας στην Βενετία φιλοτέχνησε νέους πίνακες, δυτικού τύπου, τελείως διαφορετικούς από εκείνους των Μακρυγιάννη- Ζωγράφου και τους τύπωσε. Όταν το 1840 οι λιθογραφίες αυτές κυκλοφόρησαν στην Αθήνα, ο Μακρυγιάννης τις αποδοκίμασε και κατήγγειλε δημόσια ότι ο Ησαΐας νόθευσε τους πίνακές του, ότι τους πλαστογράφησε και ότι δολίως παρέβη την συμφωνία περί των πνευματικών δικαιωμάτων του.
Η αλήθεια είναι ότι η κατηγορία του Στρατηγού δεν ήταν σταθερή και δίκαια. Ο Ησαΐας εξέδωσε άλλους, τελείως διαφορετικούς πίνακες, που καθόλου δεν υστερούσαν σε καλλιτεχνικό και ιστορικό ενδιαφέρον.
Μετά τον θάνατο του Ησαΐα στην Τεργέστη, ολόκληρη η σειρά του Όθωνα χάθηκε. Το 1909 όμως ο Ιωάννης Γεννάδιος την εντόπισε στην Ρώμη και την αγόρασε. Σήμερα βρίσκεται στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. Η σειρά που χάρισε στον Άγγλο πρεσβευτή Έντμοντ Λάιονς παραδόθηκε στον υπουργό εξωτερικών της Αγγλίας Λόρδο Πάλμερστον, ο οποίος πρόσφερε τα έργα στην βασίλισσα Βικτωρία. Η αγγλική σειρά διατηρείται ακέραια και φυλάγεται στον Πύργο του Ουίνδσορ.
Από την πρωτότυπη σειρά που ο Μακρυγιάννης κράτησε για τον εαυτό του, σώζονται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, άλλοτε Μουσείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρίας, 8 κομμάτια διαστάσεων 0,565 x0,40 μ. Ακόμη τρία αντίγραφα σε χαρτόνι. Τα έργα αυτά χάρισε στην Εταιρία ο Στρατηγός Κίτσος Ιωάννου Μακρυγιάννης το 1927. Οι σειρές που χαρίστηκαν στον Γάλλο Πρεσβευτή και τον Ρώσο δεν έχουν βρεθεί και αγνοούμε την τύχη τους. (Πηγή : 1.Άρθρο του Τ. Βαφιά στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, Ιούλιος 1987- 2. Vordonia. wordpress)

Στη φωτογραφία ο Ιωάννης Μακρυγιάννης σε σχέδιο του πρώτου Βέλγου πρεσβευτή στην Ελλάδα Benjamin Mary, 30 Απριλίου 1840.
(Πηγή : Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη)

————————
“Ο Μακρυγιάννης, αφού πολέμησε στον αγώνα του 1821 με ψυχή και με καρδιά, σκέφτηκε να δώσει σε ζωγραφικούς πίνακες αντιπροσωπευτικές μάχες του Αγώνα με ιστορική ακρίβεια. Αφού συγκέντρωσε τις πληροφορίες και ταξίδεψε για να ιδεί τους τόπους που έγιναν μάχες που ο ίδιος δεν είχε λάβει μέρος, αποφάσισε να βρει ζωγράφο, πράγμα δύσκολο για την εποχή εκείνη. Από την έλλειψη σπουδασμένων ζωγράφων στην Ελλάδα πήραν θάρρος και ήρθαν, κυρίως στην Αθήνα, ξένοι ζωγράφοι, όχι αξιόλογοι, με μικρό ταλέντο που εργάστηκαν στον τόπο μας. Έναν τέτοιο ζωγράφο πήρε στην αρχή ο Μακρυγιάννης : «Πήρα ένα ζωγράφο Φράγκο και του είπα να μου φτιάσει σε εικονογραφίες αυτούς τους πολέμους. Δεν γνώριζα τη γλώσσα του. Έφτιασε δυο-τρεις, δεν ήταν καλές, τον πλήρωσα κι έφυγε. Αφού έδιωξα αυτόν τον ζωγράφο, έστειλα κι έφερα από τη Σπάρτη έναν αγωνιστή. Παναγιώτη Ζωγράφο τον έλεγαν. Έφερα αυτόν και μιλήσαμε και συμφωνήσαμε το κάθε κάδρο την τιμή του κι έστειλε κι έφερε τα δυό του παιδιά και τους είχα στο σπίτι μου όταν εργάζονταν.Κι αυτό άρχισε από το 1836 και τελείωσε το 1839. Έπαιρνα το ζωγράφο και βγαίναμε εις τους λόφους και τόλεγα έτζι είναι εκείνη η θέση. Έτζι εκείνη. Αυτός ο πόλεμος έτζι έγινε, αρχηγός των ελλήνων εκείνος, των τούρκων εκείνος……»
Τον Φλεβάρη του 1837 ο Π. Ζωγράφος είχε τελειώσει τα 25 έργα, τις εικονογραφίες όπως τα αποκαλούσε ο Μακρυγιάννης. Ο Μακρυγιάννης τότε κάλεσε στο σπίτι του σε γεύμα όλους τους αυλικούς του Όθωνα, τον Κολοκοτρώνη, τον Κουντουριώτη και πολλούς άλλους στρατιωτικούς και πολιτικούς : «Όταν φάγαμαν ψωμί τους παρουσίασα και τις εικοσιπέντε εικονογραφίες, ιστορικές πούκαμα, τους αγώνες των Ελλήνων».
Εβαλε έπειτα τον Ζωγράφο και του αντέγραψε τα 25 έργα και έκαμε 5 σειρές, δηλαδή έγιναν συνολικά 125 πίνακες. Την άνοιξη του 1839 ήταν έτοιμες οι εικονογραφίες : «Κι έκανα ένα τραπέζι μεγάλο και πήρα εις το τραπέζι τους πρέσβεις των ευεργετών μας δυνάμεων και τους φιλέλληνας τους αγωνιστάς και τους αυλικούς και τους υπουργούς και δικούς μας σημαντικούς, πολιτικούς και στρατιωτικούς, ως διακόσιους πενήντα ανθρώπους ήταν σε όλο το σπίτι όπου τρώγαν. Αφού αρχίσαμε τα γιομάτα, έπια υπέρ των ευεργετών μας δυνάμεων του βασιλέως μας και βασίλισσάς μας και της Πατρίδος. Τελειώνοντας το τραπέζι τότε έβγαλα τις εικονογραφίες και τις θεώρησαν……….Έστειλα 25 εικονογραφίες του Βασιλέως και άλλες τόσες του Άγγλου του πρέσβη, του Γάλλου και του Ρούσσου, αφού πρώτα τις θεώρησαν εις το σπίτι μου οι αγωνισταί και όσοι άλλοι ήταν στο τραπέζι και παρατήρησαν τις θέσεις όθεν έγινε ο κάθε πόλεμος και τους αρχηγούς Έλληνες και Τούρκους». Η τελευταία σειρά έμεινε στο σπίτι του Μακρυγιάννη. (Πηγή : Άρθρο του Τ. Βαφιά στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, Ιούλιος 1987)

Σπάνια λιθογραφία που απεικονίζει πιθανότατα τον Ιωάννη Μακρυγιάννη από τη συλλογή σχεδίων του Ch. De Sictivaux του Γαλλικού Εκστρατευτικού Σώματος στην Πελοπόννησο, 1829.(Πηγή : Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη)