Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

————
“Τό κατώι προορίζεται γιά αποθήκη , άλλά στά περισσότερα σπίτια καί γιά στάβλος είτε γιά τά χοντρικά (=βόιδια , αγελάδες, γομάρια , μουλάρια), είτε γιά τά πράματα (=γίδια καί πρόβατα). Γι’ αυτό στις γωνίες τού κατωγιού, τίς “αγκωνές”, χτίζουν διαγωνίως γερό ξύλο ή σέ μέρος τού τοίχου χτίζουν ξύλο μέ γερό χαλκά , “κρικέλλα”, γιά νά δένουν τά χοντρικά.
Στή μιά μπάλα τού τοίχου τού κατωγιού στή μέση φτιάνουν τό “μαζγκάλι”, παράθυρο γιά αέρα καί φώς, από μέσα φαρδύ πού στενεύει πρός τά έξω καί τελειώνει σέ όρθια στενόμακρη τρύπα , όπως είναι οί πολεμίστρες. Στήν είσοδο τού κατωγιού είναι μέσα στόν τοίχο, στό μέρος που ανοίγει καί κλείνει ή μονόφυλλη πόρτα, μιά βαθειά οριζόντια σχήματος ορθογωνίου πρίσματος τρύπα γιά τήν “αμπάρα” ή τό σύρτη. Κάτω στήν είσοδο κοντά στό θεμέλιο ό τοίχος έχει καί μιά τρύπα γιά νά βγαίνη τό νερό. Στό απάνω μέρος τής πόρτας εσωτερικά είναι ό “μάνταλος” πού έχει χώρο ν ‘ ανεβοκατεβαίνει μέ τό δάκτυλο , πού τό βάζομε μέσα από τριγωνική τρύπα τής απάνω ξύλινης “κόρσας”, πορτόξυλου , καί έχει καί “δόντι” (=εγκοπή ) γιά νά κρατή κλεισμένην τήν πόρτα.
Παλαιότερα, πρώτα στή μέση τού τοίχου του κατωγιού καί δεύτερα εκεί πού τελειώνει καί ρίχνονται οί γρεντιές, βάζαν γύρω γύρω μιά ζώνη από ξύλα , ξυλοδεσιά, “τά ζωνάρια”, καί τή χτίζαν σέ τρόπο πού νά φαίνεται καί από μέσα καί απ’ έξω, γιά νά στηρίζεται καί δένεται καλά ό τοίχος. Τώρα δέν συνηθίζεται πλέον αυτό . Επίσης τώρα δέν φτιάνουν μαζκάλια. Στό κατώι φτιάνουν επίσης μέσα στόν τοίχο “θουρίδες“ (=ανοίγματα σέ σχήμα περίπου ορθογωνίου πρίσματος πού στενεύει πρός τά πάνω) μέ μικρή ποδιά, καί “κλαβανή” (=καταπακτή ) στήν άκρη τού πατώματος γιά ν‘ανεβαίνουν απ’ εκεί στήν “κούλια”. Επίσης φτιάνουν στις γωνιές τού κατωγιού, τις αγκωνές, “παχνιά” γιά τά χοντρικά.”
(Πηγή : Άρθρο με τίτλο ΤΑ ΧΤΗΡΙΑ ΣΤΑ ΧΩΡΙΑ ΤΩΝ ΤΖΟΥΜΕΡΚΩΝ, Κ. Διαμάντης, Αιξώνη, Τόμος Δ’, τχ. 37-38, 1954)

Στη φωτογραφία «Κατώι σε σπίτι στους Καλαρρύτες» (Φωτογραφία του Κ. Μπαλάφα από το Λεύκωμα ΗΠΕΙΡΟΣ, Αθήνα, 2003)

——————–
Στα σπίτια τα εικονοστάσια ήταν πολύ απλά. Ήταν ένα μικρό ράφι από σανίδι και ένα υποστήριγμα καρφωμένα, σε μια γωνία του δωματίου, ψηλά κοντά στο ταβάνι.
Στο ραφάκι αυτό τοποθετούσαν τις εικόνες, με κυρίαρχη αυτή του προστάτη Άγιου, που συνήθως τον καθόριζε το όνομα του πατέρα της οικογένειας, την καντήλα με το λάδι και το φυτιλάκι και δίπλα σε ένα μικρό βαθύ πιάτο το κόκκινο πασχαλινό αυγό. Φυσικά ποτέ δεν έλειπε η εικόνα του Χριστού και της Παναγίας.
Άναβαν συχνά την καντήλα, παρόλο που το λάδι ήταν ακριβό. Τότε μαγείρευαν με λίπος, επειδή ο ορεινός τόπος δεν παράγει λάδι. Μόνο στις σαλάτες χρησιμοποιούσαν το λάδι και στην καντήλα του εικονοστασίου.
Η μάνα – ή η γιαγιά – πάντα φρόντιζε το καντηλάκι του να καίει ήταν δεν ήταν γιορτή, θεωρούνταν ευλογία για το σπίτι και προστασία από όλα τα κακά.
Πόσες προσευχές δεν είχε ακούσει το παλιό εικονοστάσι, όταν δεν είχαν να φάνε, όταν το μεροκάματο στα χωράφια του πατέρα δεν έφτανε ούτε για ψωμί, όταν τα τρία μοναδικά ζώα της οικογένειας δεν έβγαζαν γάλα, όταν έβρεχε καταρρακτωδώς και οι τρύπες στην σκέπη έσταζαν κι η μάνα έπιανε με λεκάνη τσίγκινες τα νερά και προσευχόταν μην πλημμυρίσει το σπίτι, όταν αρρώσταινε τα παιδιά και τα έκαιγε ο πυρετός κι η Παναγία έπρεπε να κάνει το θαύμα της γιατί πού λόγος για γιατρούς και φάρμακα……και κάθε βράδυ τα παιδιά πριν κοιμηθούν στρέφονταν προς το εικονοστάσι του σπιτιού και έκαναν το σταυρό τους…..

Στη φωτογραφία “Το εικονοστάσι ψηλά στον τοίχο, δίπλα στο τζάκι”
(Φωτογραφία του Β. Γκανιάτσα από το Λεύκωμα ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΗΠΕΙΡΩΤΙΣΣΕΣ, Αθήνα 2007)