1927 – Οι μαθήτριες της Γ’ Τάξης του Παρθεναγωγείου Άρτης με την δασκάλα τους Ναταλία Παπαποστόλου. (Πηγή : Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ, Κ. Τσιλιγιάννης, Αθήνα, 2013)
Περισσότερες πληροφορίες για το Παρθεναγωγείο Άρτης στο λινκ https://doxesdespotatou.com/to-parthenagogeio-artas/
1930 – 1931. Από αριστερά : Γ. Ράπτης, Ελ. Μάτος, Αφοι Σωτήρης & Δημήτρης Συγγούνας, Ανδρέας Καναβάτσας (από τους ιδρυτές του ΚΚΕ Άρτας), Αφοι Ευάγγελος (Νομικός) & Σταμάτης (Στρατηγός) Καπετανίδης, Γιώτης, Ι. Στράτος (Α.Σ.Ο.Ε.Ε.), Παν. Στρεβίνας (Νομικός), Βασίλ Έξαρχος (Ιατρός – Λοχαγός, έπεσε στους Ποντικάτες 28/11/1940), Ιορδάνης Στεφανίδης (Λοχίας, έπεσε στο ύψ. Κούτσι 2/11/1941), Κώστας Τομπουλίδης (Ιδρυτής ΚΚΕ Άρτας – 1928), Αναστ. Οικονόμου, Λέανδρος Παπακίτσος, Κων/νος Διαμάντης (Συνταγματάρχης Πεζικού).
ΠΡΕΒΕΖΑ : Αχιλ. Ντίλλιος, Φανούρης Κατηφόρης, Γεράσιμος Ντάβαρης, Σίμος Φώτογλου, Ιωάννης Τραχανάς, Δημ. Γεωργίου, Βασιλ. Τσαντούλας, Σκανδάλης, Ποταμιάνος, Μπλιασχούνης, Γκιγκόζης. (Φωτο & Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)
Ο πίνακας αυτός δημιουργήθηκε με βάση μια παλιά φωτογραφία του μπάρμπα Νάκου του τσαγκάρη (Ιωάννη Τρομπούκη), μιας μορφής που σημάδεψε σιωπηλά την καθημερινότητα της παλιάς Άρτας.
Σκυμμένος πάνω στον πάγκο του, μέσα στη μικρή παράγκα της οδού Ανεμομύλων, με τα εργαλεία απλωμένα και τα παπούτσια να περιμένουν τη σειρά τους, ο μπάρμπα Νάκος δεν επισκεύαζε απλώς υποδήματα· κρατούσε ζωντανές ιστορίες ανθρώπων, παιδικά παιχνίδια, φτωχά καλοκαίρια και μικρές οικογενειακές οικονομίες.
Η ζωγραφική απόδοση δεν αποτυπώνει μόνο μια επαγγελματική στιγμή, αλλά έναν ολόκληρο τρόπο ζωής: την αφοσίωση στη δουλειά, τη λιτότητα και τη σιωπηλή αξιοπρέπεια των ανθρώπων του μόχθου. Είναι μια εικόνα που μυρίζει ακόμα βετζινόκολλα και θυμίζει πόρτες πάντα ανοιχτές, καλημέρες στον δρόμο και μια πόλη πιο ανθρώπινη.
(Ευχαριστώ θερμά την οικογένεια του μπάρμπα Νάκου για την υπέροχη φωτογραφία.)
Για την παράγκα του μπάρμπα Νάκου είχα γράψει παλιότερα ένα εκτενέστερο κείμενο, το οποίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ:
👉 https://doxesdespotatou.com/i-paragka-toy-mparmpa-nakoy/
Μέσα δεκαετίας 1930…..
Η φωτογραφία αποτυπώνει το Μέγαρο της Νομαρχίας Άρτης στα μέσα της δεκαετίας του ’30, την περίοδο που νομάρχης ήταν ο κ. Βασιλάκης. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικά διοικητικά κτίρια της πόλης του Μεσοπολέμου, το οποίο αργότερα στέγασε και την Εφορία. Το κτίριο καταστράφηκε από πυρκαγιά γύρω στο 1960, αφήνοντας πίσω του μόνο φωτογραφικά ίχνη και μνήμες.
Μορφολογικά, το κτίριο εντάσσεται στον αστικό νεοκλασικισμό της εποχής, με αυστηρή, συμμετρική όψη, λιτή διακόσμηση και έμφαση στη λειτουργικότητα. Ξεχωρίζουν τα κανονικά ανοιγμένα παράθυρα, η καθαρή γεωμετρία των όψεων και το μικρό εξώστη του ορόφου, που προσδίδει αστικό κύρος χωρίς υπερβολή. Η απουσία έντονου διακόσμου αντανακλά τον διοικητικό χαρακτήρα του κτιρίου και το πνεύμα της δημόσιας αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου.
Η εικόνα αυτή μας θυμίζει μια Άρτα οργανωμένη γύρω από θεσμούς και δημόσιους χώρους, αλλά και πόσα κομμάτια της αστικής της μνήμης χάθηκαν μέσα στον 20ό αιώνα.
📖 Φωτογραφία από το Λεύκωμα Νομού Άρτης, 1938.
1934 – Από αριστερά : Ανδρέας Μπανταλούκας (Πνίγηκε στο Μενίδι τον Ιούλιο του 1947), Λέανδρος Παπακίτσος (και οι δυο πολυαθλητές), Αφοι Θεοφάνης & Σπύρος Χ. Λαλάκου, Τάκης Παπακίτσος (τον κρέμασαν οι Γερμανοί στη Λαϊκή Αγορά της Άρτας τον Σεπτέμβριο του 1944), Θεόκλητος Μπανταλούκας (‘Ασσος του Π.Α.Ο.Α.) Αφοι Χριστόφορος & Ελπιδοφόρος Αντωνίου (αθλητικός ρεπόρτερ 1933 – 1940). Κάτω δεξιά …μάλλον είναι ο Ευάγγελος Βασιλακόπουλος (τον κρέμασαν οι Γερμανοί τον Ιανουάριο του 1945. Ήταν 21 χρονών) [Φωτο από αρχείο Γεωργίου Κουτρούμπα – Παρουσίαση Κ. Μπανιάς ]
1944 – Ήπειρος…… (Φωτο απο αρχείο κ. Μίμη Χριστοφιλάκη)
Η οικία του ιατρού Αναγνώστου στο Βουργαρέλι όπου στεγαζόταν το αρχηγείο του Στρατηγού Ν. Ζέρβα και όπου η ελληνικη σημαία κυμάτιζε ελεύθερη. Στο μπαλκόνι η Κούλα Λαλάκου, αδελφή του Ν. Ζέρβα. (Πηγή : : 9 ΧΡΟΝΙΑ & 9 ΜΗΝΕΣ, Ι. Π. Γεωργακόπουλος, Αθήνα, 2025)
Ο Παναγιώτης Νάσης γεννήθηκε το 1889 στη Φτέρη Άρτας, ένα χωριό που βρίσκεται στις όχθες του Άραχθου ποταμού. Τέλειωσε το δημοτικό σχολείο στο Τραπεζάκι Άρτας, πήγε στο Σχολαρχείο στα Άγναντα και ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές του σπουδές στην Άρτα.
Ο πατέρας του, Αθανάσιος Νάσης, ήθελε ο γιος του να γίνει γιατρός και γι’ αυτό τον έγραψε στην Ιατρική Σχολή της Αθήνας. Ο νεαρός φοιτητής παρακολούθησε τα μαθήματα μερικούς μήνες και στη συνέχεια γράφτηκε στη Νομική, από την οποία αποφοίτησε, χωρίς όμως να ακολουθήσει τη δικηγορία. Ούτε η ιατρική, ούτε η δικηγορία, που μπορούσαν να του εξασφαλίσουν μια άνετη και πλούσια ζωή, τον συγκίνησαν.
Κληρωτός του 1910, κατατάσσεται στο στρατό ξηράς (Πεζικό), γίνεται έφεδρος αξιωματικός και μονιμοποιείται εξ εφέδρων. Την δεκαετία 1912-1922 βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των πεδίων των μαχών. Παίρνει μέρος σε πολλές μάχες κατά των Τούρκων και Βούλγαρων, όπως στη νικηφόρα μάχη του Κιλκίς – Λαχανά κατά των Βούλγαρων, τον Ιούνη του 1913, κατά τη διάρκεια του Β’ Βαλκανικού Πολέμου.
Με το βαθμό του λοχαγού πήρε μέρος στη μικρασιατική εκστρατεία. Τον Αύγουστο του 1921 τραυματίζεται σοβαρά στο λαιμό στη μάχη κατά των Τούρκων στο Σαγγάριο ποταμό. Νοσηλεύεται για ένα διάστημα και στη συνέχεια επιστρέφει στο μέτωπο. Ανακλήθηκε το 1927 με το βαθμό του ταγματάρχη και σαν συνταγματάρχης υπηρέτησε σε μια σειρά συντάγματα Πεζικού. Στα διαστήματα ειρήνης φοίτησε στη Σχολή Εφαρμογής του Πεζικού. Μένει στρατιωτικός ως το 1938, οπότε αποστρατεύτηκε με το βαθμό του υποστρατήγου.
Ο Παναγιώτης Νάσης παντρεύτηκε την Αγγελικούλα (Αγγελική) Δημητρίου Παππά, από τη Χώσεψη Άρτας (σημερινή ονομασία Κυψέλη), τόπο όπου θα ζήσουν στη συνέχεια, μετά τον πόλεμο. …..
Η κήρυξη του πολέμου βρίσκει τον στρατηγό Νάση συνταξιούχο στη Χώσεψη. Η κόρη του διηγείται ότι στις 29 του Οκτώβρη 1940 ο στρατηγός φτάνει με τα πόδια στα Γιάννενα, παρουσιάζεται στον στρατηγό Κατσιμήτρο, διοικητή τότε της 8ης Μεραρχίας και θέτει τις δυνάμεις, τις γνώσεις και τις ικανότητές του στην υπηρεσία της πατρίδας, με τη φράση «Είμαι παρών, αν θέλουν ας με χρησιμοποιήσουν». Το μεταξικό καθεστώς δεν τον δέχεται στο στράτευμα λόγω των δημοκρατικών του φρονημάτων και ο Νάσης επιστρέφει στη Χώσεψη.
Στις 29 Μαρτίου, αφού έλαβε μέρος σαν παρατηρητής στην Α’ Συνδιάσκεψη Ανταρτών, προσχώρησε στις τάξεις του ΕΛΑΣ. Ο στρατηγός Νάσης θα αναλάβει διοικητής της 8ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, από το καλοκαίρι του 1943 ως το Δεκέμβρη του 1943, πριν από τον στρατηγό Γεράσιμο Αυγερόπουλο. Τον Απρίλιο του 1944 αναλαμβάνει Διοικητής της Εθνικής Πολιτοφυλακής και παραμένει στη θέση αυτή μέχρι τον Φλεβάρη του 1945….(Πηγή : https://www.katiousa.gr/)
(Πηγή φωτογραφίας : ΜΝΗΜΕΣ ΑΙΩΝΩΝ, Βασίλης Σφαλτός, Άρτα, 1997)
Στις 29 Μαρτίου 1943 πραγματοποιήθηκε στα Πιστιανά Παλαιάς Ελλάδας η Α΄ Συνδιάσκεψη των ανταρτών της Ηπείρου, η πρώτη οργανωμένη σύσκεψη πολιτικών και στρατιωτικών στελεχών του ΕΛΑΣ στην περιοχή. Στόχος της ήταν ο συντονισμός της ένοπλης δράσης, η οργανωτική συγκρότηση του αντάρτικου και η χάραξη ενιαίας κατεύθυνσης για την ανάπτυξη του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα στην Ήπειρο. Αν και συχνά χαρακτηρίζεται ως πανηπειρωτική, στην πράξη επρόκειτο για σύσκεψη καθοδήγησης με σαφή πολιτικοστρατιωτικό προσανατολισμό.
Ιδιαίτερη και καθοριστική σημασία είχε, όπως τονίζεται στη σελίδα 12, η παρουσία και η άμεση προσχώρηση του στρατηγού Παναγιώτη Νάση στον ΕΛΑΣ. Η συμμετοχή του, έστω και αρχικά με την ιδιότητα του παρατηρητή, και η δήλωσή του ότι προσχωρεί στο αντάρτικο και προσφέρει τις στρατιωτικές του γνώσεις, προσέδωσαν τεράστιο κύρος στη συνδιάσκεψη και στη δράση του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Ο Κουτσούκαλης επισημαίνει ότι η προσχώρηση αυτή έδωσε νέα διάσταση και ισχυρή νομιμοποιητική βάση όχι μόνο στον ΕΛΑΣ, αλλά συνολικά στο εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα της περιοχής.
Παράλληλα, στη συνδιάσκεψη συμμετείχαν εκπρόσωποι από διάφορες περιοχές της Ηπείρου, γεγονός που ενίσχυσε την προσπάθεια ενοποίησης της αντάρτικης δράσης. Ωστόσο, ο συγγραφέας ασκεί έντονη κριτική στο πνεύμα με το οποίο διεξήχθη η διαδικασία. Η κυρίαρχη εισήγηση του τότε γραμματέα του γραφείου περιοχής Ηπείρου Κώστα Γουλιμάνη (Νίκος Γεωργιάδης), στηρίχθηκε στη μεταφορά εμπειριών από άλλες περιοχές, χωρίς επαρκή προσαρμογή στις ιδιαίτερες συνθήκες της Ηπείρου. Ο λόγος της καθοδήγησης χαρακτηρίστηκε από δογματισμό, αυστηρότητα και έλλειψη ουσιαστικού διαλόγου.
Κατά τον Κουτσούκαλη, είναι εσφαλμένη η άποψη ότι η συνδιάσκεψη υπήρξε δημιουργική και ενωτική. Αντίθετα, θεωρεί ότι επέβαλε μια μονοδιάστατη πολιτική και στρατιωτική κατεύθυνση. Στελέχη με πιο ακραίες αντιλήψεις ενισχύθηκαν, ενώ όσοι διαφωνούσαν εξέφρασαν τις απόψεις τους διστακτικά ή σιώπησαν. Η υπερβολική κομματική πειθαρχία και η άκριτη υποταγή στην ανώτερη καθοδήγηση εκτιμάται ότι περιόρισαν την αυτονομία της τοπικής εμπειρίας και έβλαψαν τη συνολική ανάπτυξη του κινήματος.
Η συνδιάσκεψη κατέληξε στην ίδρυση του Στρατηγείου Ηπείρου του ΕΛΑΣ και στη συγκρότηση τοπικών αρχηγείων, που αποτέλεσαν τη βάση της μετέπειτα στρατιωτικής οργάνωσης. Παρά ταύτα, ο συγγραφέας επισημαίνει ότι οι επιλογές προσώπων δεν έγιναν με αυστηρά αξιοκρατικά κριτήρια, αλλά επηρεάστηκαν από πολιτικούς συσχετισμούς και υποκειμενικές εκτιμήσεις.
Τέλος, σημειώνεται ότι την ίδια περίοδο ιδρύθηκε και το αρχηγείο του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο, γεγονός που καταδεικνύει τη διαμόρφωση παράλληλων αντιστασιακών κέντρων. Η συνύπαρξη αυτή προϊδεάζει για τις πολιτικοστρατιωτικές εντάσεις που θα ακολουθήσουν και θα επηρεάσουν καθοριστικά την πορεία της Αντίστασης στην περιοχή. (Περίληψη απο το βιβλίο του Αλέκου Κουτσούκαλη,«Η Εθνική Αντίσταση του Νομού Άρτας (1940–1945)», Τόμος Β΄, Εκδ. ΙΩΛΚΟΣ, σελ 11 – 14)
Στη φωτογραφία : 9 Μαρτίου 1943 – Οι πρώτοι αντάρτες του Αρχηγείου του ΕΛΑΣ στα Υψώματα Τετρακώμου. Διακρίνονται τέταρτος από τα αριστερά ο Γιάννης Αράπης (Καπετάν Αραχθυνός) με υψωμένο το χέρι και όγδοος ο Γ. Αναγνωστάκης. Οι υπόλοιποι δυστυχώς άγνωστοι. (Φωτο & σχόλιο : 40 ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ ΕΛΑΣ, Γ. Αναγνωστάκης, Αθήνα, 1980)
Όποιος έχει ασχοληθεί έστω και λίγο με την οθωμανική περίοδο, το έχει συναντήσει.
Σε παλιά έγγραφα, σε αφηγήσεις παππούδων, σε αρχεία και συμβόλαια, εμφανίζεται ξανά και ξανά η λέξη tapu. Συνήθως τη μεταφράζουμε εύκολα: «τίτλος ιδιοκτησίας». Όμως η αλήθεια είναι πιο σύνθετη – και πιο ενδιαφέρουσα.
Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η γη δεν αντιμετωπιζόταν όπως σήμερα. Το κράτος θεωρούσε ότι το μεγαλύτερο μέρος της ανήκε σε αυτό. Οι άνθρωποι μπορούσαν να τη δουλεύουν, να τη μεταβιβάζουν στα παιδιά τους, να την εκμεταλλεύονται, αλλά όχι πάντα να τη θεωρούν δική τους με την απόλυτη έννοια. Το tapu γεννήθηκε ακριβώς μέσα σε αυτή τη λογική: ως έγγραφο που πιστοποιούσε ότι το κράτος αναγνώριζε σε κάποιον ένα συγκεκριμένο δικαίωμα πάνω σε μια συγκεκριμένη γη.
Και εδώ βρίσκεται η παρεξήγηση. Το tapu δεν σήμαινε πάντα ιδιοκτησία, όπως την καταλαβαίνουμε σήμερα. Πολύ συχνά σήμαινε κάτι διαφορετικό: ότι κάποιος είχε το δικαίωμα να καλλιεργεί ή να χρησιμοποιεί τη γη, να τη μεταβιβάσει στα παιδιά του, αλλά με την προϋπόθεση ότι η γη παρέμενε – τυπικά – κρατική. Αυτό ήταν το συνηθέστερο καθεστώς στην ύπαιθρο.
Υπήρχαν βέβαια και περιπτώσεις πραγματικής ιδιωτικής ιδιοκτησίας, κυρίως μέσα στις πόλεις: σπίτια, καταστήματα, μικρά οικόπεδα. Εκεί το tapu πλησίαζε πολύ περισσότερο τον σύγχρονο τίτλο ιδιοκτησίας. Όμως αυτές οι περιπτώσεις δεν ήταν ο κανόνας.
Το ερώτημα που τίθεται συχνά είναι αν μπορούσαν οι Έλληνες – οι χριστιανοί υπήκοοι της αυτοκρατορίας – να έχουν τέτοια έγγραφα. Η απάντηση είναι ναι. Ήδη πριν από τον 19ο αιώνα μπορούσαν να κατέχουν tapu, αλλά κατά τη διάρκεια των μεταρρυθμίσεων του Τανζιμάτ η διαδικασία έγινε πιο συστηματική και πιο «επίσημη». Με τον Νόμο Γαιών του 1858, το κράτος προσπάθησε να καταγράψει τη γη, τους κατόχους της και τις φορολογικές τους υποχρεώσεις. Από εκείνη την περίοδο και μετά, τα tapu πολλαπλασιάζονται στα αρχεία.
Κι όμως, παρά το δικαίωμα, πολλοί άνθρωποι δίσταζαν να δηλώσουν τη γη τους. Ένα επίσημο χαρτί σήμαινε και επίσημες υποχρεώσεις: φόρους, έλεγχο, ενδεχομένως στρατολόγηση. Σε αρκετές περιοχές, γι’ αυτόν τον λόγο, η γη δηλωνόταν στο όνομα ισχυρών τοπικών παραγόντων ή δεν δηλωνόταν καθόλου. Έτσι δημιουργήθηκε ένα χάσμα ανάμεσα στην πραγματική κατοχή και στη γραπτή καταγραφή.
Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, το tapu απέκτησε τεράστια βαρύτητα στη μνήμη των ανθρώπων. Ήταν το χαρτί που αποδείκνυε ότι «αυτό το χωράφι είναι δικό μας», ότι περνούσε από γενιά σε γενιά. Και έτσι, στη συλλογική συνείδηση, το tapu ταυτίστηκε με την ιδιοκτησία, ακόμη κι όταν ιστορικά το δικαίωμα ήταν πιο περιορισμένο.
Γι’ αυτό, όταν σήμερα συναντάμε τη λέξη tapu σε ένα έγγραφο ή σε μια αφήγηση, χρειάζεται προσοχή. Δεν πρόκειται πάντα για πλήρη ιδιοκτησία, ούτε απλώς για παραχώρηση. Πρόκειται για έναν θεσμό που δείχνει πώς το οθωμανικό κράτος αντιλαμβανόταν τη γη, την εξουσία και τους υπηκόους του.
Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που το tapu επιβιώνει τόσο έντονα στη μνήμη: όχι επειδή ήταν ένα απλό χαρτί, αλλά επειδή βρισκόταν ακριβώς στο σημείο όπου συναντιούνται η γη, το κράτος και η ζωή των ανθρώπων.
Στη φωτογραφία “Οθωμανικό tapu από το χωριό Ράμια (Άρτα), 1873.
Κρατικός τίτλος αναγνώρισης δικαιώματος κατοχής και εκμετάλλευσης γης (miri), εκδομένος από την οθωμανική διοίκηση. Το έγγραφο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ρυθμιζόταν η σχέση γης και εξουσίας στον 19ο αιώνα”. Μπορειτε να διαβάσετε σχετικά στο λινκ https://doxesdespotatou.com/titlos-idioktisias-tapoy-toy-chorioy-r/
