“…Ο ταγματάρχης Καλκάνης μας δείχνει με υπερηφάνεια τα βουνά του Γριμπόβου, όπου το τάγμα του κατώρθωσε να κρατήσει επί ημερονύκτια τους Τούρκους και να τους εκτοπίσει από τις φοβερές γυμνές κορφές….”
Στη φωτογραφία “‘Αποψις Γριμπόβου”, σκίτσο της Θ. Φλωρά – Καραβία. (Πηγή : ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1912 – 1913, Θάλεια Φλωρά – Καραβία, Αθήναι, 1936)
Σκίτσο της Θ. Φλωρά – Καραβία που απεικονίζει τον Αρχίατρο του Επιτελείου κ. Α. Γ. Αναστασόπουλο. (Πηγή : ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1912 – 1913, Θάλεια Φλωρά – Καραβία, Αθήναι, 1936)
Το κείμενο που ακολουθεί ανήκει στο ηπειρωτικό μέρος του έργου της Θαλείας Φλώρα-Καραβία «Εντυπώσεις από τον πόλεμο του 1912-1913 (Μακεδονία – Ήπειρος)», μαρτυρία γραμμένη κοντά στον χρόνο των γεγονότων και εκδομένη αργότερα, ως κατάθεση μνήμης.
Η συγγραφέας, ζωγράφος και αυτόπτης μάρτυρας, ακολούθησε τον ελληνικό στρατό και κατέγραψε με λόγο απλό αλλά διεισδυτικό την καθημερινότητα του αγώνα στην Ήπειρο: τους ανθρώπους, τα τοπία, την αναμονή και την ένταση πριν από τη μεγάλη στιγμή της απελευθέρωσης των Ιωαννίνων.
Δεν πρόκειται για επίσημη ιστορία πολέμου, αλλά για ζωντανές εντυπώσεις, μικρές εικόνες που φωτίζουν τον αγώνα όπως τον έζησαν όσοι βρέθηκαν εκεί. Αναρτάται εδώ σε συνέχειες, ως φόρος τιμής στον ηπειρωτικό αγώνα και στη μνήμη εκείνων που αγωνίστηκαν, ώστε οι δόξες του τόπου να μένουν αγήραντες.
“«Αμφιτρίτη» – 9 Ιαν. 1913 – ΛΕΥΚΑΣ
Εφθάσαμε σήμερα το πρωί στις 7, και το πλοίο αγκυροβόλησε στα στενά μεταξύ Λευκάδος και Ακαρνανίας· πρόκειται να επιβιβασθούμε σε μικρό ατμόπλοιο το οποίο θα μας μεταφέρει στην Πρέβεζα. Εν τω μεταξύ, γίνεται η μεταφορά των πραγμάτων και των πολεμικών αποσκευών. Παραμένει εκεί και το πλωτό νοσοκομείο της πριγκηπίσσης Μαρίας, η «Αλβανία».
Εμφανίζεται η «Πύλαρος» από τον Αμβρακικό και μας καταλαμβάνει όλους συγκίνηση· άραγε φέρει τραυματίες των μαχών; Σπεύδουν ο ιατρός του Επιτελείου κ. Αναστασόπουλος και μερικοί άλλοι με τη βάρκα. Ήρχετο να ζητήσει υλικά για τα νοσοκομεία· οι τραυματίες είχαν μεταφερθεί στη Λευκάδα.
Πλησιάζομε λοιπόν το μόνον τώρα θέατρο του πολέμου από την τετραπλή τραγωδία του, που ήρχισε με τόση αγριότητα, και ίσως το αιματηρότερον για την Ελλάδα.
10 Ιανουαρίου 1913 – ΣΤΕΝΑ ΛΕΥΚΑΔΟΣ
Μένομεν ακόμη μία βραδιά στο πλοίο. Περνούμε ακόμη μία από τις ειρηνικές και ωραίες βραδιές, που τόσο τις γλυκαίνει η θαυμασία και αρχαϊκή σχεδόν απλότης του Διαδόχου και η παιδική ευθυμία των πριγκήπων. Κατά μήκος της παραλίας της Λευκάδος, στ’ αραγμένα ατμόπλοια, σε βάρκες, σε πέτρες, στο μώλο, παντού κόσμος που ζητωκραυγάζει και σείει μανδήλια, καπέλα, κλαδιά, σημαίες.
Με την «Πύλαρο» φθάνομε σε δύο ώρες, ενώ πελώρια κύματα βασανίζουν πλοίο και επιβάτες. Ο ουρανός κατάμαυρος στις ακτές της Ηπείρου, ωσάν να δείχνει τη φοβερή σκηνογραφία του πολέμου. Ο Διάδοχος, οι πρίγκηπες και όλο το επιτελείο έτοιμοι πλέον με τα ξίφη των και όλον τον οπλισμό.
Μόλις η «Πύλαρος» εισέπλευσε στον Αμβρακικό, περικυκλώθηκε από λέμβους με τους επισήμους της πόλεως. Ο Μητροπολίτης Πρεβέζης, συνοδευόμενος υπό του Διοικητού, ανεβαίνει πρώτος και χαιρετά τον Διάδοχο, ο οποίος του φιλεί το χέρι, ενώ εκείνος τον φιλεί στο μέτωπον. Και ο Τούρκος Δήμαρχος της πόλεως έχει γραμμένη την προσφώνηση με τουρκικά γράμματα σε λόγια ελληνικά.
Προσφέρουν στον Διάδοχο κλαδί δάφνης και το κρατεί διαρκώς στο χέρι. Στη ξηρά, τα πλήθη, στριμωγμένα στους στενούς δρόμους, τον υποδέχονται με φρενητιώδεις ζητωκραυγές, τον ραίνουν με δαφνόφυλλα. Στην εκκλησία, όπου έχει στηθεί στην είσοδό της αψίδα με άνθη, γίνεται μεγαλοπρεπής δοξολογία. Προσφέρουν ανθοδέσμες εις τον Διάδοχον και τους πρίγκηπας, οι οποίοι μετά την τελετή εις την Μητρόπολιν δέχονται πολύ κόσμο, που σπεύδει να τους ιδεί από κοντά.
Δι’ όλα ερωτά και ενδιαφέρεται ο Διάδοχος. Εις τας 11΄, επιβιβάζεται εις το αυτοκίνητον και μαζί με τέσσερα άλλα του επιτελείου και της ακολουθίας του φεύγει εις Φιλιππιάδα. Η συγκίνησις του κόσμου απερίγραπτη. Δάκρυα και φωνές, ευχές τον συνοδεύουν στον νέον αγώνα…..
Φιλιππιάς, 12 Ιανουαρίου 1913 – ΠΟΛΕΜΙΚΑ ΠΡΟΠΥΛΑΙΑ
Εδώ οι εντυπώσεις είναι τελείως διαφορετικές. Εις τη Θεσσαλονίκη έχει εκφυλισθεί πλέον η πολεμική όψις. Οι αξιωματικοί χωρίς σπαθιά και οι στρατιώται χωρίς όπλα, με τα χέρια στις τσέπες, διάγουν την ανιαρή ζωή του στρατώνος. Εδώ όμως βλέπει κανείς εικόνες ζωηράς πολεμικής κινήσεως. Στρατιώται που φεύγουν, ωπλισμένοι, και στρατιώται που γυρίζουν πληγωμένοι· αγγελιοφόροι που τρέχουν έφιπποι, και αυτοκίνητα πηγαινοερχόμενα ακατάπαυστα, νύχτα μέρα, κάρρα που ξεκινούν φορτωμένα κουραμάνα και βαρέλια με τρόφιμα, τραυματιοφόρα που έρχονται αργά, απαλά, όθεν ξεπροβάλλουν τα αχτένιστα και μαυρισμένα από το μπαρούτι κεφάλια των ευζώνων μαζί με τις μύτες των τουφεκιών κατ’ επάνω, που τα κρατούν ακόμα στο χέρι σαν στήριγμα, σαν αχώριστο τους σύντροφο, νοσοκόμοι με τις κάτασπρες ποδιές που τρέχουν ελαφρά, γρήγορα από σκηνής εις σκηνήν. Διότι για νοσοκομεία, αφού κατέλαβαν ό,τι υπήρχε κατοικήσιμον ως κτίριον, έστησαν και πολλές σκηνές ασφαλέστατες στο κρύο και τη βροχή.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η εύρεσις, όχι δωματίου, αλλ’ απλής στέγης. Πού θα μείνωμε το βράδυ, ήταν το τρομερό ερωτηματικό, αφότου επατήσαμε το έδαφος της Ηπείρου, κι εστρέψαμε τα βλέμματα κατά τη Φιλιππιάδα. Εις την Πρέβεζα, δεν άξιζε τον κόπον να μείνωμε περισσότερο. Μόλις επροφθάσαμε να γευματίσωμε εις του κου Ποταμιάνου, ο οποίος εννοεί να παραθέτη πλούσια γεύματα εις τους περαστικούς, οικοδεσπότης φιλόξενος και περιποιητικός προς όλους· εκεί διαμένει και η πριγκήπισσα Μαρία, η οποία όμως για την ώρα είναι κλινήρης στη Φιλιππιάδα. Το Εμίν-Αγά της εφιλοδώρησε μια γερή βρογχίτιδα κατά τας φοβεράς κακοκαιρίας της περασμένης εβδομάδος.
Ο δρόμος από Πρεβέζης εις Φιλιππιάδα γραφικώτατος, με τους πυκνούς ελαιώνας στην αρχή και τα ερείπια της Νικοπόλεως και κατόπιν τας ειδυλλιακάς πεδιάδας, όπου έβοσκαν ήσυχα κοπάδια προβάτων, και τας καταφύτους όχθας του Λούρου ποταμού, ο οποίος εχάνετο εις τις καμπές των βουνών.
Εις το αυτοκίνητον η κα Πανα, που διηύθυνε το εν Πρεβέζη Νοσοκομείον της Πριγκηπίσσης Μαρίας, η δις Ψύχα, ο κος Χαριλάου επί των αυτοκινήτων της γραμμής αυτής, ο ταγματάρχης Καλκάνης από τη Λευκάδα, ο οποίος, με τον επίδεσμον ακόμα στο χέρι από τραύμα διαμπερές, ξαναπηγαίνει στο τάγμα του που έμεινε μόνον με τον υπολοχαγόν. Μας δείχνει με υπερηφάνεια τα βουνά του Γριμπόβου, όπου το τάγμα του κατώρθωσε να κρατήσει επί ημερονύκτια τους Τούρκους και να τους εκτοπίσει από τις φοβερές γυμνές κορφές……. (συνεχίζεται – Πηγή : ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ ΤΟΥ 1912 – 1913, Θάλεια Φλωρά – Καραβία, Αθήναι, 1936)
Στη φωτογραφία σκίτσο της ζωγράφου με τίτλο ” Πλατεία Πρεβέζης”, από το ίδιο βιβλίο.
Από τα υψώματα του φρουρίου, το βλέμμα απλώνεται προς την κοιλάδα και τον κάμπο του Αχέροντα. Ο ποταμός διαγράφει τη διαδρομή του χαμηλά, ανάμεσα στους λόφους, θυμίζοντας την πορεία που είχε ακολουθήσει η ομάδα για να φτάσει ως εδώ.
Η εικόνα αυτή λειτουργεί ως ένα ήσυχο κλείσιμο της επίσκεψης στο Σούλι. Μετά τα ερείπια, τα πρόσωπα και τις στιγμές συνάντησης, το τοπίο επανέρχεται μόνο του, απέραντο και σχεδόν άδειο. Από το σημείο αυτό, το Σούλι δεν φαίνεται πια ως προορισμός, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου χώρου, όπου η φύση και η ιστορία συνυπάρχουν σιωπηλά.
(Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
A View over the Acheron Valley and Plain from the Fort of Souli – 1931
From the heights of the fort, the view opens out over the valley and plain of the Acheron. The river traces its course far below, winding through the landscape and recalling the route the expedition had followed to reach this point.
This image serves as a quiet conclusion to the visit to Souli. After the ruins, the people, and the moments of encounter, the landscape stands alone — vast and almost empty. From here, Souli appears not as a destination, but as part of a wider setting, where nature and history coexist in silence.
(Photo courtesy of the Holtermann family)
Μπροστά στο ίδιο λιθόκτιστο σπίτι στη Σαμονίβα του Σουλίου, ο R. Holtermann ποζάρει αυτή τη φορά ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας Τόκα και σε άλλους κατοίκους του χωριού. Η παρουσία του μέσα στο κάδρο μετατρέπει τη φωτογραφία από απλή καταγραφή προσώπων σε εικόνα συνάντησης: επισκέπτης και τοπική κοινωνία, για μια στιγμή, στον ίδιο χώρο.
Οι στάσεις των σωμάτων, η εγγύτητα των ανθρώπων και το κοινό βλέμμα προς τον φακό αποτυπώνουν μια ήρεμη, ανεπιτήδευτη επαφή. Το λιθόκτιστο σπίτι στο φόντο, με τη λιτή και λειτουργική του μορφή, ορίζει τον χώρο της καθημερινής ζωής μέσα στον οποίο εκτυλίσσεται αυτή η σύντομη συνάντηση. Δεν πρόκειται για σκηνοθετημένο στιγμιότυπο, αλλά για μια παύση στον χρόνο, όπου ο ξένος γίνεται μέρος της ομάδας — έστω και προσωρινά.
(Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
R. Holtermann among the residents of Samoneva, Souli – 1931
Standing in front of the same stone-built house in Samoneva, Souli, R. Holtermann appears here among members of the Toka family and other local residents. His presence within the frame turns the photograph from a simple record of people into an image of encounter — visitor and village community sharing the same space.
Body language, proximity, and the shared gaze toward the camera convey a calm, unforced interaction. The stone-built house in the background, simple and functional in form, defines the setting of everyday life in which this brief meeting takes place. Rather than a staged portrait, the photograph captures a pause in time, where the outsider becomes part of the group — if only temporarily.
(Photo courtesy of the Holtermann family)
Μπροστά σε ένα λιθόκτιστο σπίτι στο χωριό Σαμονίβα, στο Σούλι, στέκεται συγκεντρωμένη η οικογένεια Τόκα. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά ποζάρουν στον φακό με σοβαρότητα και αξιοπρέπεια, σε μια εικόνα που αποτυπώνει την καθημερινή ζωή ενός μικρού ορεινού οικισμού στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η φωτογραφία δεν καταγράφει κάποιο ιδιαίτερο γεγονός· καταγράφει μια παρουσία. Τα πρόσωπα, οι στάσεις του σώματος και το ίδιο το σπίτι λειτουργούν ως σιωπηλά τεκμήρια ενός κόσμου που ζούσε ακόμη μέσα στο τοπίο και τους ρυθμούς του. Για την ομάδα του 1931, τέτοιες εικόνες αποτελούσαν πολύτιμες μαρτυρίες ενός τόπου που δεν ήταν μόνο ερείπια και μνήμες, αλλά και ζωντανές κοινότητες.
(Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
The complete Toka Family of Samoneva, Souli – 1931
Gathered in front of a stone-built house in the village of Samoneva, in Souli, the members of the Toka family stand together for the camera. Men, women, and children pose with seriousness and quiet dignity, offering a glimpse into everyday life in a small mountain settlement in the early 20th century.
The photograph does not record a specific event; it records a presence. Faces, postures, and the house itself serve as silent witnesses to a world shaped by place and routine. For the 1931 expedition, images like this captured Souli not only as a landscape of ruins and memory, but as a region of living communities.
(Photo courtesy of the Holtermann family)
Από μια διαφορετική γωνία, το φρούριο του Σουλίου αποκαλύπτεται ως ένας πυκνός ιστός από λιθόκτιστα κτίσματα, τείχη και εσωτερικούς χώρους που σήμερα βρίσκονται σε ερείπια. Οι χαμηλοί τοίχοι, τα ανοίγματα και οι κατεστραμμένες καμάρες δίνουν την αίσθηση ενός οικιστικού και αμυντικού συνόλου, όπου η ζωή και η άμυνα συνυπήρχαν στενά.
Για την ομάδα των μηχανικών της εταιρείας Μπουτ το 1931, αυτή η θέα δεν ήταν απλώς μια ακόμη φωτογραφία, αλλά μια ευκαιρία να παρατηρήσουν τον χώρο από κοντά: την κλίμακα των κατασκευών, τη σχέση τους με το ανώμαλο έδαφος και τον τρόπο με τον οποίο το φρούριο ενσωματώνεται στο ορεινό τοπίο. Το Σούλι, εδώ, εμφανίζεται όχι ως σύμβολο, αλλά ως πραγματικός, εγκαταλελειμμένος τόπος, χαραγμένος από πέτρα και χρόνο.
(Φωτο από αρχείο Οικογένειας Χόλτερμαν)
Another View of the Suli Fort – 1931
Seen from a different angle, the fort of Souli appears as a dense network of stone-built structures, walls, and interior spaces now lying in ruins. Low walls, openings, and collapsed arches reveal a settlement where domestic life and defense were closely intertwined.
For the Bouts Company engineering team in 1931, this view offered more than a visual record. It allowed them to observe the site at close range — the scale of the buildings, their relationship to the rugged terrain, and the way the fort is embedded in the mountainous landscape. Here, Souli emerges not as an abstract symbol, but as a tangible, abandoned place, shaped by stone and time.
(Photo courtesy of the Holtermann family)
Καλή χρονιά & ευτυχισμένο το 2026!
Μια παλιά διαφήμιση από τα ’80s μας θυμίζει ότι οι εποχές αλλάζουν, αλλά οι ευχές για υγεία, αγάπη και χαρές μένουν πάντα ίδιες!!!
Ο Στέφανος Τόσκας (δεξιά) με τους γιους του, Νικόλαο (στο κέντρο) και Γεώργιο (αριστερά), στη ρίζα ενός γέρικου έλατου. Η φωτογραφία, τραβηγμένη από τον Πέτρο Τσιρώνη, αποτυπώνει μια στιγμή γαλήνης και συνέχειας: πατέρας και γιοι, δεμένοι με τον τόπο και το τοπίο. Στο βάθος απλώνονται τα Τζουμέρκα, άγρια και επιβλητικά. Από εδώ η θέα του χωριού είναι πανοραμική· γι’ αυτό και η περιοχή ονομάστηκε Βίγλα, παρατηρητήριο, ψηλό σημείο ελέγχου και αγρυπνίας. Μια εικόνα όπου το τοπίο, οι άνθρωποι και η μνήμη στέκουν ισότιμα…..
Από το φωτογραφικό αρχείο του Χρήστου Καραμπούλα, όπως δημοσιεύτηκε στην ενότητα “Φωτοδιαδρομές στο χτες” της ιστοσελίδας της Κυψέλης Άρτης, που μπορείτε να θαυμάσετε στο λινκ https://kypseliartas.gr/
Η πλατεία της Χόσεψης (σήμερα Κυψέλης) τη δεκαετία του ’60· λιτή και ήσυχη, με τα δέντρα να ρίχνουν τη σκιά τους και τον ναό του Αγίου Νικολάου να στέκει αγέρωχος στο βάθος, φύλακας της μνήμης και της ζωής του χωριού.(Φωτο από προσωπική συλλογή).
