Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

“Όσον αφορά τα βακουφικά κτήματα στο Νομό Άρτης, το μεγαλύτερο βακούφι στην περιοχή και σε όλη την Ήπειρο ήταν το βακούφι του Φαΐκ Πασά αφιερωμένο στο ομώνυμο τζαμί και στο Ιμαρέτ. Το βακούφι περιλάμβανε τα αγροκτήματα Βίγλα, Στρογγυλή, Μαράτι (παράφραση του Ιμαρέτ) και Παναγίας Ιμαρέτ Μαρατοβουνίου. Τα αγροκτήματα Βίγλα και Στρογγυλή είχαν απαλλοτριωθεί και διανεμηθεί σε ακτήμονες ήδη από το 1919, ενώ το Μαράτι και το Μαρατοβούνι μετά το 1923. Σύμφωνα με έγγραφο του Γραφείου Εποικισμού Άρτας του Μαΐου του 1923, το γεώμορο και η ενοικίαση των βοσκών των παραπάνω αγροκτημάτων, πλην του Μαρατοβουνίου, απέφερε έσοδα 22.500 δραχμών. Τη διαχείριση των βακουφικών αυτών αγροκτημάτων, εφόσον ήταν εγκαταλελειμμένα το τζαμί του Φαΐκ Πασά και το Ιμαρέτ, είχε ο μουφτής Φιλιππιάδος και η εκεί μουσουλμανική κοινότητα. Στο αγρόκτημα Μαρατοβουνίου, που είναι η περιοχή γύρω από το Ιμαρέτ και εντός του Τοπ Αλτί της αγροτικής, δηλαδή, περιφέρειας της Άρτας, εκτός από βακουφικά αγροκτήματα του Ιμαρέτ προσδιορίζονται από τη Διεύθυνση Εποικισμού του υπουργείου Γεωργίας και κάποια αγροτεμάχια που ήταν βακούφια τζαμιού των Ιωαννίνων. Βακουφικές εκτάσεις υπήρχαν και στο αγρόκτημα Ρόκα.”
(Πηγή : «Narda – Οθωμανική Άρτα: Η μετάβαση από την ύστερη οθωμανική περίοδο στην ελληνική πόλη», επιμ. Ηλίας Σκουλίδας, Σκουφάς τ. ΙΖ΄, τχ 106 (Άρτα 2016) βασισμένο στο βιβλίο του Γ. Γκλαβίνα ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ Της ΑΡΤΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1881)

Στη φωτογραφία : Το τζαμί του Φαϊκ πασά που αποτελούσε τον πυρήνα του Ιμαρέτ, του Ισλαμικού πτωχοκομείου στο Μαράτι, όπως αποτυπώθηκε από τον Αριστοτέλη Ζάχο το 1916. (Φωτο από το Μουσείο Μπενάκη όπως αναδημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα Φωτογραφιών Α. Ζάχου “ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΣΤΙΞΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΖΑΧΟ ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΑ”, Επιμέλεια Γ. Κίζης, Πολιτιστικό ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, 2008)

Το δεύτερο μέρος του πίνακα με το βακουφικά κτήματα στην πόλη της Άρτας το 1881.
(Πηγή : «Narda – Οθωμανική Άρτα: Η μετάβαση από την ύστερη οθωμανική περίοδο στην ελληνική πόλη», επιμ. Ηλίας Σκουλίδας, Σκουφάς τ. ΙΖ΄, τχ 106 (Άρτα 2016) βασισμένο στο βιβλίο του Γ. Γκλαβίνα ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ Της ΑΡΤΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1881)

Η οθωμανική εξουσία, που χαρακτηρίζεται από τον έντονα συγκεντρωτικό της χαρακτήρα, βασίστηκε ιδιαίτερα στο θεσμό των βακουφιού. Πρόκειται για ένα μουσουλμανικό θεσμό. Ο ιδρυτής του βακουφιού ήταν υπεύθυνος να προικίσει μία ιδιοκτησία από τα έσοδα ενοικίων (γης ή καταστημάτων), αποποιούμενος ο ίδιος την κυριότητά του. Θεωρείτο ότι αν και δεν είχε πλέον την κυριότητα της ιδιοκτησίας ή των κληροδοτημάτων της, θα ανταμειβόταν στην άλλη ζωή. Επιπρόσθετα, οι τότε αλλά και οι μετέπειτα γενιές θα ευλογούσαν τον ευεργέτη τους. Πολλές φορές το παράδειγμα έδινε ο ίδιος ο σουλτάνος με την προίκιση οικοδομημάτων, οπότε και ίδρυε ένα βακούφι, συμβάλλοντας έτσι στην αστική ανανέωση.
Αν και βακούφι μπορούσε να συστήσει ο οποιοσδήποτε ενήλικος μουσουλμάνος, άνδρας ή γυναίκα, για προφανείς λόγους στην ίδρυση βακουφιών πρωτοστατούσαν η οθωμανική δυναστεία και οι υψηλοί κρατικοί αξιωματούχοι.
• Προϋπόθεση για την ίδρυση ενός βακουφιού είναι η δεσμευόμενη πηγή εισοδήματος να αποτελεί πλήρη ιδιοκτησία του αφιερωτή (μπορεί να διατεθεί μέχρι το 1/3 της περιουσίας). Από τη στιγμή της αφιέρωσης η ιδιοκτησία περνά στο Θεό.
• Κατά τη στιγμή της αφιέρωσης συντάσσεται ειδικό έγγραφο (βακφιγιέ), όπου αναγράφονται λεπτομερώς οι πόροι του βακουφιού, το προβλεπόμενο εισόδημα, ο τρόπος διαχείρισης, το ύψος των μισθών των διαχειριστών κλπ.
• Τη διαχείριση ασκούσε ο διαχειριστής (μουτεβελλής). Στα μεγάλα βακούφια υπήρχαν επίσης ταμίας και επόπτης. Την εποπτεία της λειτουργίας και τον εν γένει διαχειριστικό έλεγχο ασκούσε ο καδής ή ειδικά ορισμένος επιθεωρητής.
Δυνατότητα μετατροπής σε βακούφι είχαν:
• σπίτια και κάθε είδους κτίρια,
• αστικά οικόπεδα,
• κήποι (λαχανικών ή με οπωροφόρα δένδρα),
• αμπέλια, ελαιώνες κ.τ.ό. (αρκεί να μην είχαν δημιουργηθεί σε πρώην αγροτική γη).
Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων κτιριακών συγκροτημάτων και δραστηριοτήτων ήταν:
• Ιμαρέτια: συγκροτήματα που στέγαζαν ευαγείς ή φιλανθρωπικές δραστηριότητες (τζαμί, μεντρεσές, νοσοκομείο, ξενώνας, κουζίνα για τους φτωχούς, λουτρό), μαζί με τα εμπορικά ή/και βιοτεχνικά κτίρια που πρόσφεραν τους πόρους για την συντήρηση αυτών των δραστηριοτήτων ή άλλων κοινωφελών έργων (κρήνες, δεξαμενές, υδραγωγεία, δρόμοι, γέφυρες κλπ.).
• Χάνια (ξενώνες ή/και συγκροτήματα που στέγαζαν μαγαζιά και εργαστήρια, καραβάν σεράγια (πανδοχεία για την εξυπηρέτηση εμπορικών καραβανιών), μπεζεστένια (σκεπαστές αγορές).
• Ζαβιγιέδες: μοναστηριακού τύπου συγκροτήματα στην ύπαιθρο, που συνδύαζαν τις θρησκευτικές λειτουργίες με την εξυπηρέτηση των ταξιδιωτών.
Για τα βακούφια εντός της Άρτας και της αγροτικής περιφέρειάς της, πληροφορίες δίνει έγγραφο του Νομάρχη Άρτας προς το υπουργείο Εσωτερικών του 1884 με το οποίο και ενόψει της εφαρμογής νόμου για τη διαχείριση της βακουφικής περιουσίας στην Ελλάδα (Νόμος ΑΡΠΓ΄ της 17ης Απριλίου 1884) στέλνεται κατάλογος των βακουφιών του Δήμου Αρταίων που είχε συνταχθεί από τον Καϊμακάμη της Φιλιππιάδας το 1881. Απαριθμούνται 39 βακουφικές περιουσίες μαζί με τα εγκαταλελειμμένα 5 τζαμιά και τον έναν τεκέ, ενώ δίνονται και πληροφορίες για τα έσοδα που αποφέρουν ή την αξία τους, για τον αφιερωτή και τον μουτεβέλη (διαχειριστή). Ενδεικτικά αναφέρεται η ύπαρξη εργαστηρίων, μύλων, οικοπέδων, αποθηκών, οικιών, περιβολιών που ήταν βακούφια, ενώ τις μεγαλύτερες προσόδους απέφερε ένα ξενοδοχείο (χάνι) με εργαστήρια στην περιοχή του Πλατάνου που ήταν βακούφι της Αϊσέ Χανούμ και είχε διαχειριστή τον Χαλήλ Εφέντη από τα Ιωάννινα. Να σημειωθεί ότι τη διαχείριση των βακουφιών ελλείψει μουσουλμανικής κοινότητας και μουφτή είχε το οθωμανικό προξενείο της Άρτας μέχρι τουλάχιστον το 1885, ενώ αργότερα, σύμφωνα με τη σχετική ελληνική νομοθεσία, η διαχείριση των βακουφιών της Άρτας μεταβιβάστηκε στην εγγύτερη μουσουλμανική κοινότητα, αυτή, δηλαδή, των Τρικάλων.
(Πηγές : 1.İnalcık, Halil, Η Οθωμανική Αυτοκρατορία: η κλασική εποχή, 1300-1600, μτφρ. Μ. Κοκολάκης, Αθήνα, 1995.
2. «Narda – Οθωμανική Άρτα: Η μετάβαση από την ύστερη οθωμανική περίοδο στην ελληνική πόλη», επιμ. Ηλίας Σκουλίδας, Σκουφάς τ. ΙΖ΄, τχ 106 (Άρτα 2016) βασισμένο στο βιβλίο του Γ. Γκλαβίνα ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ Της ΑΡΤΑΣ ΜΕΤΑ ΤΟ 1881)

Στη φωτογραφία : Πίνακας με τα βακουφικά κτήματα στην πόλη της Άρτας το 1881(1ο μέρος), από το άρθρο του κ. Η. Σκουλίδα