Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

————–

Τα Κούλουμα γιορτάζονταν με σαρακοστιανά, γλέντια, νταούλια και χορό. Αξίζει να διαβάσουμε ένα χρονογράφημα του Κ. Βάρναλη που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα “Πρωία” στις 8 Μαρτίου 1943 για το πως γιόρταζαν οι λαϊκοί άνθρωποι την αργία της Καθαροδευτέρας με φτηνή πάνδημη διασκέδαση:
“ΚΟΥΛΟΥΜΑ (Πρωία, 8.3.1943) –Μια φορά κι έναν καιρό η καθαυτό Απόκρια ήτανε η Καθαρή Δευτέρα. Γιορτή του υπαίθρου, όπως κι η Πρωτομαγιά. Και προ παντός λαϊκή. Σωστό πανηγύρι έξω στον ήλιο και στον αέρα, όπως ήτανε κι όλες οι γιορτές των αρχαίων. Μάταια η Απόκρια από δυο εβδομάδες προσπαθούσε να θορυβήσει. Μάταια οι μουτσούνες, τα ντόμινα, τα ξελαρυγγίσματα, οι ροκάνες, οι φούχτες τα κομφετί και οι σερπαντίνες προσπαθούσανε να παραστήσουνε τη διασκέδαση. Μάταια οι δημόσιοι χοροί των διαφόρων συλλόγων κι οι επιτροπές του Καρναβάλου με τα βραβεία τους προσπαθούσανε να φέρουν σε κλειστό χώρο ή να βγάλουν έξω στους δρόμους την ευθυμία και το πνεύμα. Έπρεπε να έρθει η Καθαρή Δευτέρα, για να βάλει τα πράματα τη θέση τους. Τότε μονάχα η κοινοτυπική κραυγή: «σε γνωρίσαμε!» μπορούσε να «απευθυνθεί» στην Ευθυμία. Γιατί μονάχα τότε τη γνωρίζαμε κατά πλάτος και κατά βάθος.
Η ευθυμία τότε δεν ήτανε φκιαχτή. Δεν ήτανε υπόθεση ομάδων και δρόμων. ΄Ητανε φυσικό κι αυθόρμητο ξέσπασμα του λαού στο ύπαιθρο: στεριά και περιγιάλια. Χωρίς μάσκες, χωρίς αλλαξίματα φορεσιάς ή φύλου, χωρίς προσπάθεια. Αφού ο λαός επί δεκαπέντε μέρες προσπαθούσε να γελάσει και δεν τα κατάφερνε γιατί έβγαινε από τη φυσικότητά του και παράσταινε κάτι άλλο απ’ ό,τι πραγματικά είναι, άμα ξημέρωσε η Καθαρή Δευτέρα ξανάμπαινε στον όχτο του και ξανάβρισκε τον εαυτό του. Κι έτρεχε κοπαδιαστά στην εξοχή να ξεσκάσει από τη «βεβιασμένη», την «κατά συνθήκην» υποκρισία των ημερών της Αποκριάς. Η μια μέρα άξιζε περισσότερο από τις δεκαπέντε. Και σε μια μέρα γλεντούσε περισσότερο από όσο σε δυο βδομάδες.
Τα Κούλουμα ανάγονται σε πολύ παλιά εποχή. Κι οι λαογράφοι την θεωρούν επιβίωση ειδωλολατρικής γιορτής. Πάντως, μονάχα οι ειδωλολάτρες ξέρανε να γιορτάζουν αληθινά. Κι αν δεν είναι σωστή η γνώμη των λαογράφων, πάντως είναι σωστή η γνώμη των ψυχολόγων, που θέλουνε να εξηγήσουνε τα Κούλουμα ως ανάγκη του ανθρώπου να επανέλθει ύστερα από μακρινή προσπάθεια τεχνητής ευθυμίας στην πραγματική, τη φυσική ευθυμία. Πίπιζες, γκάιδες, νταούλια συνοδεύανε τα υπαίθρια γλέντια του λαού. Σκόρδα, βρεχτοκούκια, χαλβάδες και ταραμάδες, ελιές και τουρσιά και λαγάνες –μύριζε όλο το ύπαιθρο σαρακοστή κι όμως ήτανε Απόκρια. Γιατί ο κόσμος γλεντούσε. Έπινε, τραγουδούσε, χόρευε. Κι ο ήλιος, που αγαπά το λαό, έβαζε τα καλά του και φώτιζε και θέρμαινε τη γης. Αν ήσαν πολλοί όσοι γλεντούσαν, ήσαν περισσότεροι όσοι βγαίνανε έξω για να ιδούνε τους άλλους να γλεντάνε. Και να διασκεδάζουνε βλέποντας. Παρ’ όλα τα αυστηρά ήθη του καιρού εκείνου, οι γυναίκες είχανε το πρόσταγμα. Αυτές στρώνανε το τραπέζι, αυτές κερνούσανε και χορεύανε πρώτες και καλύτερες. Ήτανε πραγματική ισότητα των φύλων, αν όχι αντιστροφή της ανισότητας……”
(Πηγή : Σαραντάκος Μπλογκ)

Στη φωτο Αρτινοί γιορτάζουν τα Κούλουμα στου Μπάρμπα – Νάκου στα Λεβούνια το 1957. Διακρίνονται οι : Γιάννης Τρομπούκης, Χρήστος Μπαλάσκας, Φωτεινή Μπαλάσκα, Αλεξάνδρα Μπαλάσκα, Κώστας Μπάφας, Δημήτρης Καραβασίλης και άλλοι.(Φώτο από συλλογή Ρ.Κ.)

————————

ΚΟΥΛΟΥΜΑ ΣΤΟ ΠΕΤΡΟΒΟΥΝΙ

Οι Αρτινοί γιόρταζαν τα Κούλουμα σε κοντινές περιοχές όπως το Θεοτοκιό, η Κάτω Παναγιά, τα κτήματά τους αλλά και η περιοχή πάνω στο λόφο, κοντά στο Εβραϊκό Νεκροταφείο ή αλλιώς τα “Οβριομνήματα”.
Το Εβραικό Νεκροταφείο της Άρτας βρισκόταν στο λόφο της Περάνθης “…πλησίον του Στρατώνα”, πάνω από την περιοχή του Καναρά. Η έκτασή του είχε δοθεί με Μουκατά (διηνεκή μίσθωση) προς τους Αρτινούς Εβραίους και μετά το 1821 με δωρεά από το Ηγουμενοσυμβούλιο της Ι. Μονής Κάτω Παναγιάς Άρτας, η οποία είχε την κυριότητα ολόκληρης της έκτασης του Πετροβουνίου Άρτας μέχρι τη θέση Κομμάτια και ως εκ τούτου έκανε τέτοιες δωρεές. Γράφει ο Σεραφείμ Ξενόπουλος : “ Eν τω Πετροβουνίω τούτω εξ αρχαίων χρόνων ενταφιάζονται οι αποθνήσκοντες Ισραηλίται, οίτινες μέχρι του έτους 1821 προσέφερον, χάριν εδαφονομίου (Μουκατά) προς τον ηγούμενον ενδυμασίαν, έκτοτε όμως έπαυσε το τοιούτον”.
Το μέρος ήταν βραχώδες, γεμάτο μεγάλες πέτρες και ασφάκες, ωστόσο διέθετε υπέροχη θέα προς τον Άραχθο, το Ξηροβούνι και τα Τζουμέρκα, έτσι οι Αρτινοί το προτιμούσαν.

Στη φωτο μια μεγάλη παρέα Μελισσουργιωτών σε αναμνηστική φωτογραφία της Καθαράς Δευτέρας του 1950 στα Οβριομνήματα.(Φώτο από συλλογή Α.Κ.) 

——————

Τα κούλουμα, βεβαίως, είναι αύριο -αλλά δεν βλάφτει να τα μελετήσουμε από σήμερα, αν μη τι άλλο να προετοιμαστούμε ρίχνοντας μια ματιά στην ετυμολογία της λέξης.
Η πιο διαδεδομένη θεωρία αναφέρει ότι η λέξη προέρχεται από το cumulus, ή, για να αντιγράψουμε το ΛΚΝ: κούλουμο < κούμουλο `σωρός΄ με αντιμετάθ. [m-l > l-m] < λατ. cumul(us) -ο (πρβ. διαλεκτ. κούμουλο, κουμούλι, κουλούμι `σωρός, ιδ. χώματος΄)
Ο Μπαμπινιώτης αναφέρει και μια δεύτερη πιθανή προέλευση, από το κούλουμος = γεμάτος που προέρχεται από δημώδες λατινικό *culmus, από το λατ. culmen = κορυφή.
Όσο για την αλβανική προέλευση, που την είχε προτείνει ο Ανδριώτης, και που φαίνεται να ταιριάζει με τη γεωγραφική κατανομή του όρου “Κούλουμα” (διότι ο όρος φαίνεται να ήταν άγνωστος σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν αρβανίτες), υπάρχει πράγματι λέξη kulluem, με σημασία “καθαρός»”. Ας μην ξεχνάμε ότι η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την έναρξη της Σαρακοστής, μιας περιόδου 40 ημερών που οι άνθρωποι παλιότερα απείχαν από το να τρώνε κρέας και “καθαρίζονταν” σωματικά και πνευματικά περιμένοντας την Ανάσταση.

Στη φωτο “Κούλουμα στου Κατσή Καρνά” στην Άρτα, το 1932. Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε που ήταν η περιοχή αυτή ή αν πρόκειται για όνομα οικογένειας.
(Η φωτο προέρχεται από το Αρχείο του κ. Β. Μπανταλούκα όπως δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα “Άρτα 1881-1941” του κ Ε. Ιντζέμπελη)

———————-

Από το 1910, την Κυριακή της Τυρινής, έκαναν την εμφάνιση τα αποκριάτικα άρματα γνωστά ως Αρτινά Κομιτάτα δηλαδή αυτό που σήμερα λέμε “καρναβάλι”. Τα άρματα παρουσίαζαν διάφορα επίκαιρα θέματα της εποχής με σατυρική διάθεση ή είχαν θέματα ιστορικού περιεχομένου ή εικόνων από την καθημερινή ζωή ή επαγγελμάτων. Ο Σκουφάς πρωτοστάτησε σ’αυτή την κίνηση και παρουσίασε το άρμα του «Οι Λωποδύτες». Ακολούθησε το άρμα του Αχιλλέα, με Πάτροκλο το Ρουσμάνη και Αχιλλέα τον Αποστόλη Τσέτη. Άλλο άρμα ήταν οι Τέσσερις Εποχές και άλλο ο Παν. Όλοι οι Αρτινοί μαζεύονταν στην κεντρική αγορά για να παρακολουθήσουν το καρναβάλι. Εξάλλου, ήταν και από τις λίγες ευκαιρίες για διασκέδαση που είχαν τότε. Εκείνη την εποχή επίσης δημιουργήθηκαν και πολλά αποκριάτικα δίστιχα, που σώζονται ακόμη και σήμερα. Τα περισσότερα με τολμηρό περιεχόμενο και λέγονταν μόνο τις μέρες της Αποκριάς, γιατί σε άλλες μέρες μπορούσαν να αποτελέσουν αιτία παρεξήγησης και καυγά.
Μερικά από τα πιο «αθώα»:
– Μωρή π’ ανάθεμά σε, του χάρου πας και λες
κι ο χάρος δε σε θέλει και κάθεσαι και κλαις.
– Αν είσαι κι αν δεν είσαι του Δήμαρχου παιδί
εγώ θα σε φιλήσω κι ας κάνω φυλακή.
– Τέσσερα πορτοκάλια κι ένα χειμωνικό
στην πόρτα σου κυρά μου θα γίνει φονικό.
– Αν έρθουν να σου πούνε κυράμ’ να παντρευτείς
τον άρρωστο να κάμεις, να μην παραδεχτείς.
-Ράκια, ράκια, ράκια,
Μας πήρανε τον τέντζερη μαζί με τα γιαπράκια.
-Σ’αρέσουν τα ξενάκια απ’ τον Καρβασαρά,
Το ξέρει όλη η Άρτα και όλα τα χωριά.
-Πάει το μαλακό σ’ Παπούλια μ’,
Πάει το μεντζικό σ’,
Το πήραν οι μπαντίδοι Παπούλια μ’,
Το παν στο Μονοπλιό
-Πέντ- έξι Βλαχοπούλες ορθές κατούραγαν,
Πήραν και μια τζαμάρα και την εσούραγαν.
-Δεν τους γ……..τη μάνα των κιαρατάδωνε,
Θέλουν να μας βαρέσουν (ή γανώσουν) και πάλι σκιάζονται.
-Αδέρφια και ξαδέρφια, βλαμάδες και παιδιά,
Τώρα να μου βρεθήτε σε τούτον τον καυγά.
-Μωρή ταμπλαρωμένη, ταμπλάς σε βάρεσε,
Τόσα παιδιά στην Άρτα, κάνα δεν σ’άρεσε.
κ.λ.π. κ.λ.π.
Τα άρματα – τα κομιτάτα όπως τα έλεγαν- ξεκινούσαν γύρω στις 2.30 το μεσημέρι από το Μουχούστι και κατέληγαν στον Άι-Μάρκο (λίγο παραπάνω από τον Άγιο Γεώργιο). Έκαναν δε αυτή τη διαδρομή τρεις φορές.
Η πιο σπουδαία όμως εμφάνιση αρμάτων έγινε το 1924 στην πόλη με την συνεργασία του Συλλόγου «Σκουφάς», της Δημοτικής αρχής αλλά και των τοπικών σωματείων. Όλοι οι Αρτινοί ήταν επί ποδός. Τραγουδούσαν πετούσαν σερπαντίνες, κομφετί. Τα παιδιά είχανε ροκάνες, φούσκες και τρομπέτες.
Μια άλλη αξέχαστη αποκριά ήταν το 1930 όταν εμφανίστηκε η παρέα του Λεωνίδα Βλάχου με το «Πανόραμα». Ήταν ένα φορτηγό, που το είχαν ντύσει έτσι ώστε να μοιάζει με άρμα και επάνω του ήταν μεταμφιεσμένοι που τραγουδούσαν:
Ελάτε να δείτε το Πανόραμα
Για μια φορά στα σοβαρά
Να δείτε όλων τις καρικατούρες
Των πολιτικών κι άλλα πολλά…
Οι εκδηλώσεις της αποκριάς σταμάτησαν με το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και ξανάρχισαν δειλά, δειλά το 1953. ¨Όμως τα πράγματα και οι καταστάσεις δεν ήταν όπως παλιά. Η Ελλάδα προερχόταν από την εμφύλια διαμάχη και ο λαός έμοιαζε σαν να είναι μαζεμένος. Οι αποκριές εξακολούθησαν και τις επόμενες δεκαετίες και μέχρι σήμερα, να είναι περίοδος γλεντιού και ξεφαντώματος. Οι Αρτινοί διατήρησαν πολλά από αυτά τα έθιμα. Με στυλοβάτες τους Συλλόγους «Σκουφάς», «Μακρυγιάννης», τις Γυναίκες της Άρτας (που διοργανώνουν το καρναβάλι Γυναικών, τη δεύτερη Τετάρτη της αποκριάς) αλλά και άλλους τοπικούς συλλόγους, κατάφεραν κάθε χρόνο να γλεντούν, διατηρώντας τα έθιμα. Με το γαϊτανάκι τον Πανάρετο τα στιχάκια αλλά και χορεύοντας τα παραδοσιακά τραγούδια αποτελούν ένα πόλο αντίστασης στην λαίλαπα του μοντερνισμού.(Πηγή : Άρθρο του Τάκη Βαφιά με τίτλο ΑΠΟΚΡΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΑΡΤΑ που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ΣΚΟΥΦΑΣ, τχ. 50-51)

(Η φώτο δημοσιεύτηκε από το Τμήμα Αυτοδιοίκησης ΣΥΡΙΖΑ Άρτας στη σελίδα τους στο facebook) 

——————-

1951: Απ’ τον μεγάλο Αποκριάτικο χορό του Μ/Φ Συλλόγου ΣΚΟΥΦΑΣ στη Λέσχη Αξιωματικών Άρτας. Υπεύθυνος οργάνωσης ο Τάκης Βαφιάς. Χοροδιδάσκαλος ο Γιώργος Παλάντζας. Στη φωτογραφία διακρίνονται : “Ο Γιατρός” και η ντάμα του (Κώστας Βάγιας και Βούλα Χριστοδούλου), ο “Σεβιλλιάνος” και η ντάμα του ( Κώστας Τσιλιγιάννης και Λίτσα Αλίβερτη), ο “Καουμπόυ” και η ντάμα του (Γρηγόρης Μανόπουλος και Μαρία Σαπρίκη), ο “Τσολιάς” και η ντάμα του (Κοσμάς Αλίβερτης και Αθηνά Καλλίδου) και ο “Αγάς” και οι ντάμες του (Λευτέρης Μανόπουλος και οι αδελφές Χαρίκλεια και Λόπη Παλάντζα).
(Φώτο από το αρχείο του Κώστα Τσιλιγιάννη) 

Ένα αρχαίο έθιμο που περιγράφει ο Σεραφείμ Ξενόπουλος και το οποίο ελάμβανε χώρα στο μέσον του Τριωδίου στην περιοχή μας, ήταν και το εξής : Όταν σε κάποια οικογένεια δεν ζούσαν τα τέκνα, για να εμποδίσουν το κακό, μεταχειρίζονταν το εξής περίεργο, “ ……εκθέτει η μαία το νήπιον άμα τη γεννήσει του, λίαν πρωί, εξαπλώνουσα τούτο εν μέσω Tριωδίου, και κρύπτεται. Ο πρώτος ουν ευρών αυτό διαβάτης (σημειωτέον όμως ότι όλοι ενταύθα οι κάτοικοι γνωρίζουσι το έθιμον τούτο, ειτ’ Οθωμανοί εισίν, ειτ’ Ιουδαίοι), άμα πλησιάσας παρ’ αυτώ, φαίνεται η μαία κράζουσα “στάσου” , εκείνος δε αποκρίνεται “να σταθούν ‘ς την μάνα τα παιδιά”. Και τούτο επαναλαμβάνεται τρις εξ αμφοτέρων. Μετά τούτο υποχρεούται ο ρηθείς τυχόν διαβάτης , ίνα βαπτίση αυτό, ο ίδιος γινόμενος ανάδοχος, ή βάλλων αντ’ αυτού έτερον Χριστιανόν, αν αλλόθρησκος τύχη δι’ εξόδων του. Ούτως όθεν το βρέφος, προ του βαπτιστικού του ονόματος, λαμβάνει το όνομα Στράτος μεν, εάν άρρεν, Στρατούλα δε, εάν θήλυ, ως εκτεθέν δήθεν εν τη οδώ (στράτα)”. (Απόσπασμα από το ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ του Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζαντίου, Εν Αθήναις, 1884)

Στη φωτογραφία το γνωστό σερνικοβότανο που το έπαιρναν οι γυναίκες για να αποκτήσουν αγόρι.
Το σερνικοβότανο είναι μια πανέμορφη ορχιδέα που συναντούμε απ’ τα τέλη Μαρτίου μέχρι και τον Ιούλιο στους αγρούς και στα βουνά της περιοχής μας. Αν ρίξουμε μια ματιά στο κάτω τμήμα του φυτού, στο ζευγάρι των βολβών απ’ όπου ξεκινάει το κοτσάνι, θα καταλάβουμε γιατί αυτή η ορχιδέα λέγεται Orchis Masculus, “κυνός όρχις” κατά τον Διοσκουρίδη, “όρχεις της αλεπούς” κατά τους Άραβες και γιατί την ονόμασαν “σερνικοβότανο”. 

———————

Ένα από τα Αρτινά δρώμενα που θα τα χαρακτηρίζαμε ποίημα σε μορφή διαλόγου ήταν ΟΙ ΕΠΤΑ ΔΥΝΑΜΕΙΣ. Επτά πρόσωπα επί σκηνής υποδύονταν επτά χώρες : τις σύμμαχες χώρες Αγγλία, Γερμανία, Αυστρία, Ιταλία, Γαλλία και τις Ελλάδα και Τουρκία. Οι σύμμαχοι τάσσονταν εμφανώς υπέρ της Τουρκίας και ζητούν τον αφοπλισμό της Ελλάδας. Η Ελλάδα εξίσταται, τα ψέλνει στους συμμάχους και εξυμνεί τα μεγαλεία της και τις αρετές της.. Μεγάλο βάρος έπεφτε στο ενδυματολογικό μέρος και στο μακιγιάζ. Στα πρόσωπα των συμμάχων θέλανε να σατιρίσουν την ξενόφερτη μόδα. Οι δυνάμεις ήταν άντρες ντυμένοι γυναίκες με ότι πιο εξεζητημένο έφτανε από το εξωτερικό. Γροτέσκα ντυμένη ήταν η Τουρκία, ενώ η Ελλάδα φορούσε έναν απλό λευκό χιτώνα με μαιάνδρους. Το δρώμενο εμφανίστηκε για πρώτη φορά γύρω στα 1900.
(Πληροφορίες από το άρθρο του κ. Σωτήρη Σαρλή « Ο ήχος και η εικόνα στα αποκριάτικα δρώμενα της Άρτας», Περιοδικό Πρόταση, τχ. 4, 1998)

Στη φωτο Αρτινοί και Αρτινές ντυμένοι μασκαράδες την εποχή του Μεσοπολέμου (Φωτο από Αρχείο Μ/Φ Συλλόγου ΣΚΟΥΦΑΣ)

——————-

1952 : Στην αυλή του Πρότυπου Δημοτικού Σχολείου στο Ρολόι. Δάσκαλος ο κ. Νίκος Γαλάζιος από το Πέτα Άρτας.
Η φωτογραφία είναι από τη συλλογή της κ. Δωρίτας Σκορδή και η έρευνα του κ. Κώστα Μπανιά.

Και τα ονόματα…….