Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

—————————–
Μέχρι το 1902 ο δημόσιος δρόμος από Άρτα μέχρι Πράμαντα ήταν καλντερίμι και ακολουθούσε την εξής διαδρομή : Άρτα – Κρυονέρι – Αγριλιά – Μακρύκαμπος – Μικροσπηλιά – Καταρράκτης – Άγναντα – Πράμαντα – Μελισσουργοί. Η δε διαδρομή μέχρι τους Μελισσουργούς κρατούσε 17 ώρες.
Το έτος 1902 έγινε η πέτρινη γέφυρα Σγάρας ( επί βουλευτή Κωτίκα),στη θέση “Αντώνη Γραβιά” και άλλαξε η διαδρομή και πέρα από το Σκοτωμένο και Σγάρα.
Έτσι η νέα διαδρομή που δημιουργήθηκε μετά τον Καταρράκτη ήταν η εξής : Σκοτωμένο – πλαγιά Σίτα – Γέφυρα Σγάρας – Τζουμακαίικα – Άγιος Γεώργιος – (Σούφη) – Άρτισσα – Άγναντα – Πράμαντα – Μελισσουργοί.
Αυτό ήταν ένα συνηθισμένο δρομολόγιο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 50. Η εμφάνιση του αυτοκινήτου άλλαξε αυτές τις συνήθειες. Μέχρι το 1950 το αυτοκίνητο ερχόταν μέχρι την Ανεμορράχη (Μπούγα). Το 1952, με χειρωνακτική προσωπική εργασία, έφτασε στο Σκοτωμένο. Εκεί έγινε σταθμός και απ’ εκεί φόρτωναν πλέον οι αγωγιάτες. Το 1953 έφτασε ο δρόμος στη Γέφυρα Σγάρας όπου καθηλώθηκε για δυο χρόνια γιατί η γέφυρα δεν είχε τις προδιαγραφές για να περνά επάνω αυτοκίνητο.

Στη φωτογραφία ο αγωγιάτης Νικόλαος Γεωργάρας από Μελισσουργούς (Φωτο από αρχείο Φώτη Κατσαράμπη όπως δημοσιεύτηκε στην Ομάδα “Παλιές φωτογραφίες Άρτας”)

Για κάμποσα χρόνια τα πρακτορεία υπεραστικών λεωφορείων ήταν στο κτήριο της οδού φιλελλήνων που στην συνέχεια στεγάστηκε η τράπεζα ΠΙΣΤΕΩΣ και αργότερα η ALPHA BANK. Στις αρχές του 70 μεταφέρθηκαν στη στοά της πλατείας Κιλκίς εκεί που σήμερα λειτουργεί μεγάλο σουπερ μάρκετ. Σε ένα κουβούκλιο δεξιά ήταν τα εκδοτήρια, στο βάθος έβλεπες καφενείο και δεξιά πριν την έξοδο στην Μαξίμου Γραικού, μύριζες τις τουαλέτες.
Κατά την έκδοση των εισιτηρίων έλεγες απαραίτητα το όνομά σου, το οποίο αναγράφονταν και στο απόκομμα και σε ειδική κατάσταση που κρατούσε ο εισπράκτορας.
Τις αποσκευές τοποθετούσαν σε σκάρα που υπήρχε στην οροφή του λεωφορείου, τις δένανε καλά και τις σκεπάζανε με αδιάβροχο. Κάποτε που δεν βάλανε το αδιάβροχο κι έπιασε βροχή, το αλεύρι κάποιου χριστιανού έγινε ζυμάρι.
Οι πιο άβολες θέσεις ήταν αυτές που βρίσκονταν επάνω στην ρόδα, οπότε ήσουν υποχρεωμένος τα ταξιδεύεις με διπλωμένα πόδια. Τα παράθυρα άνοιγαν με την συντονισμένη προσπάθεια δύο ανθρώπων και ποτέ δεν έκλειναν ερμητικά, με αποτέλεσμα να μπάζουν αέρα. Τα κουρτινάκια για τον ήλιο έπρεπε να κατεβαίνουν μόνο όταν τα παράθυρα ήταν κλειστά. Η θέρμανση κατά τον χειμώνα ήταν σπάνια και ο κλιματισμός το καλοκαίρι άγνωστος. Στα περισσότερα δρομολόγια αυτά τα λεωφορεία γέμιζαν ασφυκτικά και οι επιπλέον επιβάτες κάθονταν στο διάδρομο σε καρεκλάκια. Όμως τα τασάκια δεν έλειπαν από στην πλάτη κάθε θέσης, μια που το κάπνισμα επιτρέπονταν εκείνο τον καιρό.
Τα πιο παλιά και ξεχαρβαλωμένα λεωφορεία οι επιβάτες τα αποκαλούσαν καρνάβαλους. Αγκομαχούσαν , ξεφυσούσαν, κουνιόντουσαν και σε κάνανε να ξερνάς μέχρι και το γάλα που βύζαξες. Ευτυχώς που οι σακούλες προσφέρονταν αφειδώς.
Για τα ορεινά χωριά του νομού τα λεωφορεία αναχωρούσαν από διάφορα σημεία ανάλογα με την περιοχή και αργότερα συγκεντρώθηκαν στον χώρο που κατέχει σήμερα η πλατεία Καραϊσκάκη. Αρχικά τα δρομολόγια γίνονταν ακόμα και με φορτηγά που μετέφεραν στην καρότσα τους συγχρόνως εμπορεύματα, ζώα και ανθρώπους. Οι επιβάτες κάθονταν περιφερειακά σε πάγκους. Αν ήταν πολλοί στριμώχνονταν ο ένας δίπλα στον άλλο και μερικοί σφηνώνονταν ανάμεσα στους διπλανούς τους και δεν ακουμπούσαν στον πάγκο. Τότε ο οδηγός τους παρηγορούσε: «άμα ξεκινήσουμε και αρχίσει το ταρακούνημα θα καθίσετε όλοι». Η μετάβαση από το ένα πρακτορείο στο άλλο αποσκευών και ανθρώπων, γίνονταν ακόμα και με μικρά κάρα που τα ωθούσαν αχθοφόροι.
(Άρθρο του κ. Σωτήρη Σαρλή (Sotirios Sarlis), όπως δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιό του στο φβ στις 7 Νοεμβρίου 2018) 

————————–

1962 : ‘Οταν οι οδηγοί του λεωφορείου του 18ου ΚΤΕΛ και των ημιλεωφορείων (Kαρνάβαλου) “….ήλθον εις διαπληκτισμούς και εδάρησαν”. (Από την εφημερίδα ΗΧΩ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Τετάρτη, 9 Σεπτεμβρίου 1962)

———————————–
“….Μόλις πιάσουμε τη Σκούπα και με ταχύτητα 30 ή 40 χιλιόμετρα, με τσιμπημένη την ένταση στο μαγνητόφωνο η φωνή του Αλέκου Κιτσάκη “Tζουμέρκα μου περήφανα”, το μάτι μας αγκαλιάζει ακριβώς τον απέναντι δρόμο : Άρτα – Μπουλιάνα – Σγάρα – Άγναντα…Πράμαντα, αν έφτανε.
Να το πω Γολγοθά, λίγο θάναι.
Άντε ας το πω έτσι. Δεν ήταν μόνο Γολγοθάς για τους ανθρώπους, αλλά και για τις μηχανές των αυτοκινήτων της άγονης γραμμής. Οι οδηγοί, πραγματικοί ήρωες, προσπαθούσαν με χίλιους τρόπους να εξυπηρετήσουν το λαό της ορεινής Άρτας μεταφέροντας πραμάτειες από την πόλη στο χωριό αλλά και τους επιβάτες. Πολλές φορές με δική τους ευθύνη, αν δεν χωρούσανε μέσα στον Καρνάβαλο, πιασμένοι από το παράθυρο της πόρτας, στο φτερό, να ταξιδεύουν ώρες όρθιοι, παλεύοντας πότε με τη ζέστη, με τον αέρα, με το κρύο, με τη σκόνη, με την ορθοστασία, με τις ατέλειωτες λακκούβες και τις ατέλειωτες στροφές.
Η Μπουλιάνα ήταν στη μέση της διαδρομής ή για πάνω ή για κάτω. Εκεί, στο μαγέρικο του Τσιρώνη, κατέβαιναν για να ξεκουραστούν οι επιβάτες και ο οδηγός, αλλά και για να γευτούν αυτοί που μπορούσαν τη φασολάδα με μπόλικο λάδι. Οι περισσότεροι έπιναν λίγο νεράκι για να συνέλθουν……..
Ο καιρός κακός – και πότε ήταν καλός – το αυτοκίνητο βογκούσε σα περνούσε μέσα από τη λάσπη και δυστυχώς πολλές φορές οι τροχοί του ακινητοποιούνταν και περιστρέφονταν επί τόπου. Η φωνή του Βασίλη Λεμονιά ακούγεται σταθερή
-Κατεβείτε και σπρώχτε…………….
Να’ σου και η βλάβη! Από το πλησιέστερο τηλεφωνείο, ειδοποιούσαν το Γιαννακούλια Καπέλη. Αυτός είχε σπουδάσει γιατρός αυτοκινήτων, έδινε οδηγίες για τη βλάβη ή όταν η παρουσία του ήταν απαραίτητη με τα σχετικά εργαλεία και τα κατάλληλα ανταλλακτικά έδινε ζωντάνια στη χαλασμένη μηχανή.
Βασίλης Λεμονιάς, Βαγγέλης Κουτσοσπύρος, Γιώργος Κωστής, Γιώργος Καρακώστας, Χαρίσης, Θύμιος Γώγος, Γιάννης Στασινούλας, Πάνος Χουλιάρας, Κώστας Κλίτσας, Κώστας Λίας, Βασίλ’ Παππάς, Γιώργος, Σμύρ΄ς, Καλαμπάκος, Θόδωρος Γρύλιας, κι αν ξέχασα κάποιον δεν πειράζει.”
(Απόσπασμα από το βιβλίο των Χάρη Ε. Ζάχου και Χρήστου Τούμπουρου ΑΓΝΑΝΤΙΤΙΚΑ ΛΙΧΝΙΣΜΑΤΑ, Έκδοσης του Δήμου Αγνάντων)

Στη φωτογραφία κάπου στην Ήπειρο το 1950. Το λεωφορείο ακροβατεί σε κατσικόδρομο για να φτάσει στον προορισμό του. 

———————————–
Φωτογραφία του τύπου του αυτοκινήτου “ΚΑΡΝΑΒΑΛΟΣ” που εκτελούσε συγκοινωνία στον καινούργιο δρόμο. Οδηγός και ιδιοκτήτης του “Καρνάβαλου” ο Κωσταντίνος Αναγνωστάκης. Από το αρχείο του πρωτοπρεσβύτερου Νικολάου Δ. Κίτσιου, με σχόλιο όπως δημοσιεύτηκε στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, τ. 199, Ιούνιος 2008 

………………Ωστόσο για τον Πειραιά και την Αθήνα , η προσέγγιση ήταν μάλλον διαφορετική. Στη φωτογραφία διαφήμιση του Ατμόπλοιου “ΒΙΚΤΩΡΙΑ” που αναχωρούσε κάθε Κυριακή και Τετάρτη από την Κόπραινα, ακολουθώντας ελαφρώς διαφοροποιημένο δρομολόγιο. Η διαφήμιση είναι από την εφημερίδα ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΝ ΒΗΜΑ, αρ. φύλ. 106, 25 Αυγούστου 1930. Η εφημερίδα “Ηπειρωτικόν Βήμα” ήταν ιδιοκτησία του Φωκίωνος Αγραφιώτη με διευθυντή τον Ιωάννη Παπαβασιλείου, τα δε γραφεία και τυπογραφεία της ήταν ιδιόκτητα, επί της οδού Καραισκάκη.