Χθες συμπληρώθηκαν 83 χρόνια από τη σφαγή του Κομμένου, στις 16 Αυγούστου 1943. Για το γεγονός έχουν γραφτεί πολλά και η ιστορία του είναι πλέον γνωστή. Λιγότερο γνωστό είναι ίσως πόσο γρήγορα, σχεδόν αμέσως μετά τον πόλεμο, η τραγωδία του Κομμένου πέρασε από τη μαρτυρία στη λογοτεχνία και στη ζωγραφική.
Το 1945, μόλις δύο χρόνια μετά τη σφαγή, ο εικοσιενάχρονος τότε Γιάννης Δάλλας έγραψε στη Φιλιππιάδα το πρώτο πεζό έργο του, «Η σφαγή του Κομμένου». Το κείμενο δημοσιεύθηκε δύο χρόνια αργότερα, το 1947, στη Φιλολογική Πρωτοχρονιά.
Δεν πρόκειται για απλή καταγραφή των γεγονότων. Ο Δάλλας δίνει τον λόγο στον Κοσμά Ανάστα, έναν κάτοικο του Κομμένου, και μέσα από τη δική του λαϊκή, «μακρυγιαννική» φωνή αφηγείται τα γεγονότα. Δίπλα στη φωνή του αφηγητή παρεμβάλλεται εκείνη του ίδιου του συγγραφέα, σε ένα κείμενο που απομακρύνεται συνειδητά από την απλή ιστορική μαρτυρία. Έτσι, ένα γεγονός ακόμη πολύ πρόσφατο περνά ήδη στη λογοτεχνία.
Σχεδόν ταυτόχρονα περνά και στη ζωγραφική.
Το 1946 ο Ηπειρώτης ζωγράφος Κώστας Μαλάμος δημιουργεί το «Φευγιό από το Κομμένο», μία από τις πρώτες –και πιθανότατα την πρώτη– εικαστικές αποτυπώσεις της σφαγής.
Η ιστορία του πίνακα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Την επόμενη χρονιά ταξιδεύει στη Στοκχόλμη, όπου παρουσιάζεται στη μεγάλη έκθεση ελληνικής τέχνης που πραγματοποιήθηκε στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών.
Στον ίδιο τον σουηδικό κατάλογο της έκθεσης βρίσκεται καταχωρισμένος με τον αριθμό 57:
MALAMOS, KOSTA
Flykten (Massakern vid Kommèno), 1946
δηλαδή «Το Φευγιό (Η σφαγή στο Κομμένο)».
Η μικρή αυτή παρένθεση έχει τη σημασία της. Ο επισκέπτης της έκθεσης στη Στοκχόλμη δεν έβλεπε απλώς μια άγνωστη σκηνή φυγής. Γνώριζε ότι ο πίνακας που είχε μπροστά του αναφερόταν σε μια συγκεκριμένη σφαγή, σε ένα ελληνικό χωριό που λεγόταν Κομμένο.
Και η πορεία του έργου επιβεβαιώνεται έναν χρόνο αργότερα. Σε ελληνικό κατάλογο έκθεσης του 1948 καταγράφεται με τον τίτλο «Φευγιό από το Κομμένο» και δίπλα του υπάρχει η χαρακτηριστική σημείωση: «Έκθεμα Στοκχόλμης».
Την ίδια εποχή, το 1946, ο Στέφανος Β. Παππάς εξέδιδε στην Άρτα «Το ολοκαύτωμα του Κομμένου». Πρόκειται όμως για έργο διαφορετικού χαρακτήρα, που ανήκει περισσότερο στη μαρτυρία και στην ιστορική καταγραφή. Ο Παππάς, κάτοικος του Κομμένου και συνδεδεμένος με τον ΕΔΕΣ, θα κατέθετε αργότερα για τη σφαγή στη μεταγενέστερη δίκη της Νυρεμβέργης, όπου δικάστηκε, μεταξύ άλλων Γερμανών στρατηγών, και ο Hubert Lanz.
Μέσα λοιπόν σε ελάχιστα χρόνια από τον Αύγουστο του 1943, το Κομμένο είχε αρχίσει να αποκτά, πέρα από την καταγραφή της ιστορίας του, και την καλλιτεχνική του μνήμη.
Ο Γιάννης Δάλλας του έδωσε μια φωνή.
Ο Κώστας Μαλάμος μια εικόνα.
Και το 1947, μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη σφαγή, η φωνή αυτή δημοσιευόταν και η εικόνα του Κομμένου είχε ήδη φτάσει μέχρι τη Στοκχόλμη.
Το Κομμένο, πάντως, φαίνεται πως δεν έπαψε να απασχολεί εικαστικά τον Μαλάμο. Στον κατάλογο του ΕΕΤΕ καταγράφεται και δεύτερο έργο με τον τίτλο «Φευγιό», χρονολογημένο το 1948, αυτή τη φορά λάδι σε μουσαμά. Πρόκειται επομένως για ένα θέμα στο οποίο ο ζωγράφος επανήλθε δύο χρόνια μετά την πρώτη σύνθεση του 1946.
