1956 : Με το Σύλλογο ΣΚΟΥΦΑ εκδρομή στο Μονοδέντρι
Διακρίνονται οι : Ευτυχία Τσέτη, Κος Οικονόμου, Κος Βαφιάς, Κος & Κα Ευταξία με το γιό τους, Φωκίων Μαστραπάς, Κος & Κα Πετροπούλου, Τάκης Ευταξίας με τη σύζυγό του, Λέλα Ματσόκη – Κοντοδήμα, Άλκης Μπανταλούκας, Πάνος Πολύζος, Τάκης Γαλάνης κ.α.
(Φωτο από αρχείο Λέλας Ματσόκη – Κοντοδήμα)
“……….Συναντηθήκαμε με το φίλο μου στον «Μπαικούση» που κτιριακά θυμίζει αρκετά από το αιωνόβιο καφενείο. Κι αφού πήραμε το καφεδάκι μας, είμαστε έτοιμοι να ανεβούμε στην οδό Σκουφά προς το κέντρο. Ο φίλος μου κοντοστεκόταν, σαν κάτι να έβλεπε κοιτάζοντας το χώρο πίσω στο παρελθόν…………..Είπε λοιπόν πως έβλεπε εκεί γύρω την εργατιά που μαζεύονταν λίαν πρωί με τα καλάθια στα χέρια να πάει για δουλειά, για τον επιούσιο…..
Λίγα βήματα πιο πάνω ήταν ο λαϊκός βάρδος Αποστόλης Καραπάνος με την καραβόπανη μπλε ποδιά του και το εργαστήρι της βαρκίνας του.
Και αριστερά, ακριβώς απέναντι τα καλαθάδικα. Απέξω από τα εργαστήρια όρθια στους τοίχους δεμάτια από καλάμια. Οι απλοί μηχανισμοί στημένοι για να σχίζονται. Καλάθια όμορφα πλεγμένα, διαφόρων σχημάτων και μεγεθών. Μερικές επιγραφές «Καλαθοποιείον», «Κορίνη», «Τζαχρήστα» και άλλων ιδιοκτητών.
Αν γυρίζαμε πιο πολύ πίσω το χρόνο και φτάναμε στην Τουρκοκρατία, τότε ακριβώς απέναντι από του Μπαικούση θα βλέπαμε έναν χώρο αρκετών στρεμμάτων που στάθμευαν καμήλες. Την τότε παρουσία τους διασώζει σήμερα η οδός Καμηλών. Πιο πάνω, εκεί στα καλαθάδικα, υπήρχε ο φούρνος του Γουνόπουλου όπου δεκάδες χρόνια οι μαθητές του Γυμνασίου έτρεχαν στα διαλλείματα για να πάρουν την πενηντάλεπτης αξίας συνήθως φέτα μαύρου ή άσπρου ψωμιού. Και ακριβώς μετά τους καλαθάδες προπολεμικά το σπίτι του «Αμερικάνου» Χιτόπουλου. Μέχρι τον αύλειο χώρο του Α’ Δημοτικού Σχολείου ήταν τα Γύφτικα. Οι γύφτοι ασκούσαν την πανάρχαια τέχνη τους. Έφτιαχναν πυροστιές και άλλα χρήσιμα σιδερικά, καθώς είναι οι πρώτοι σιδηρουργοί της ιστορίας της ανθρωπότητας. Εννοείται ότι τα γύφτικα απλώνονταν και από τα δύο μέρη της οδού Σκουφά. Καθώς παρατηρούσαμε το χώρο του Δημοτικού Σχολείου, η μνήμη ανέσυρε πληροφορίες του Τάκη Βαφιά. Ο χώρος ανήκε στην Παρηγορήτρια η οποία τον δώρισε στον νεοιδρυθέντα σύλλογο Σκουφά. Ο Σκουφάς τον έκανε Γυμναστήριο και καθιέρωσε αγώνες όπως γινόταν στην Αθήνα, Ολυμπιακούς. Καταλαβαίνεις λοιπόν τη ζωντάνια της τότε αγροτικής μας πόλης.
Στην άλλη πλευρά του ‘Α Γυμνασίου ήταν το Χάνι της Κάτω Παναγιάς (προ του 1930), ένας χώρος υποδοχής και φιλοξενίας ιππήλατων οχημάτων. Και ακριβώς απέναντι στην πλατεία Σκουφά, τα καπνοτόπια. Η πλατεία Σκουφά άρχισε να διαμορφώνεται στα 1898 και τελειοποιήθηκε – όχι φυσικά, όπως είναι σήμερα – στα 1903-4. Από το χώρο της και λίγο πιο ψηλά από τον περίβολο της Παρηγορήτριας έβλεπες την ιστορική γέφυρα. Ήταν ένας πραγματικός εξώστης του κάμπου. Το μάτι δεν προσέκρουε πουθενά. Έβλεπε ελεύθερα μέχρι τον Ζάλογγο, μακριά στην Πρέβεζα και τον Αμβρακικό.
Αργοπερπατώντας φτάσαμε στην πλατεία Κιλκίς, δηλαδή στο Τούρκικο Νεκροταφείο με τα μνημεία των πιστών του Αλλάχ. Όταν έφυγαν οι Τούρκοι το 1881, ο χώρος αγοράστηκε από τους Γαρουφαλαίους. Το 1912-13, ο Βαγγέλης Γαρουφαλιάς έχτισε καταστήματα κι έτσι διαμορφώθηκε ο χώρος της πλατείας. Μάλιστα, έγινε εκείνα τα χρόνια και μεγάλο καφενείο «Κιλκίς», με μπιλιάρδα, ένα κέντρο συνάντησης αστών και χωρικών. Στρίβαμε τον διακόπτη του χρόνου μέχρι την απελευθέρωση. Χαμηλά σπίτια ασβεστωμένα, πορτοκαλιές και άλλα δέντρα, μαγαζιά και ο κόσμος της αγροτικής πόλης με κυρίαρχο χρώμα το βυζαντινό. Το ενδιαίτημα του Θεού, ο ιερός Ναός της Παρηγορήτριας μαζί με τα κελιά του κυριαρχεί στο χώρο και σκέπει στοργικά την πόλη του.
Από την παλιά Τροχαία στρίβαμε προς το κέντρο και προσπερνούσαμε το μαγειρείο «Ζέρβα», την «Κληματαριά», το καφενείο «Μπουκουβάλα» κάπως πιο πρόσφατα. Δεξιά και γύρω από τον Παντοκράτορα είμαστε στην Αλμπαναριά. Αλμπάνηδες πετάλωναν άλογα. Σαγματοποιοί και σελοποιοί και τσαγκάρηδες αλλά και βαιτάδες. Ένα μικρό εκκλησάκι από το 1870 αρχίζει να παίρνει σιγά σιγά τη σημερινή μορφή του Ναού του Παντοκράτορα….” (Πηγή : Άρθρο του Δ. Σύγγελου στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, τχ. 119, Μάιος – Ιούνιος 1999)
Στη φωτογραφία “Δεκαετία ’50 – Γωνία Πλατείας Κιλκίς & οδού Σκουφά στην Άρτα” (Φωτο από αρχείο Τάκη Ζαρκαλή)
Πίνακας του Τάκη Βαφιά με την οδό Ν. Πλαστήρα όπου και μια από τις εισόδους του 3ου Γυμνασίου & Λυκείου Άρτης. Η γειτονιά διατηρεί λίγο από το παλιό της χρώμα μέχρι σήμερα. (Από το Λεύκωμα “Αναμνήσεις από την παλαιά Άρτα”, 2010)
Χαρακτικό του 1810 με τίτλο “Armor of Pyrrhus” και με σχόλιο “Ο Πύρρος ήταν ένας από τους πιο επιτυχημένους αρχαίους Έλληνες στρατηγούς της ελληνιστικής εποχής. Ήταν βασιλιάς της Ηπείρου και εχθρός της Ρώμης. Οι στρατιωτικές του επιτυχίες εναντίον της Μακεδονίας και της Ρώμης είχαν ως αποτέλεσμα τεράστιες απώλειες και προκάλεσαν τη φράση “Πύρρειος νίκη”. (Πηγή : https://digitalcollections.nypl.org/, New York Public Library)
Ασημένιος στατήρας της Αρχαίας Αμβρακίας του 340 π. Χ.. Απεικονίζει στη μια πλευρά έναν Πήγασο που πετάει και στην άλλη το κεφάλι της Αθηνάς που φορά κορινθιακό κράνος.
(Πηγή : https://www.cgbfr.com/)
Παλιός πίνακας ζωγραφισμένος πάνω σε γυαλί για την επέτειο της Απελευθέρωσης της Ηπείρου το 1912-13 που στολίζει τον τοίχο Αρτινού σπιτιού, με τίτλο “ΖΗΤΩ Η ΕΛΛΑΣ 1912-13”. Στο άρμα ο Βασιλιάς Κωσταντίνος και πίσω οι Έλληνες στρατιώτες που τον ακολουθούν στη Νίκη. (Φωτο από προσωπική συλλογή Χ Μ. )
ΦΙΛΙΠΠΙΑΔΑ. Τραυματίαι στρατιώται των μαχών της Ηπείρου εν Φιλιππιάδι. Ασπρ/ρη κάρτα, ταχυδρομημένη στις 15.05.1916 ( F.R. & Z. – Έκδοση Ελληνικής Πινακοθήκης).
Eρείπια ρωμαϊκού υδραγωγείου στον Λούρο ποταμό, κοντά στο χωριό Άγιος Γεώργιος. Απ’ αυτό υδρευόταν η αρχαία πόλη Νικόπολις που έκτισε ο Οκτάβιος μετά την περίφημη ναυμαχία στο Άκτιο το 31 π.Χ. όπου νίκησε το στόλο του Μάρκου Αντώνιου και της Κλεοπάτρας. Η φωτογραφία είναι του Απόστολου Βερτόδουλου – 1950ς.
(Πηγή : Λεύκωμα ΗΠΕΙΡΟΣ, Από το φωτογραφικό Αρχείο του Απόστολου Βερτόδουλου, Γιάννινα, 1995)
“…….Απεφασίσθη να ανεγερθή Νέος τοιούτος Ναός επ’ ονόματι του Αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του Μυροβλήτου. Εκλήθη εξ Αθηνών ο Αρχιτέκτων Γεώργιος Νομικός, εμέτρισε τον χόρον της νέας Εκκλησίας έκαμε το σχέδιον, ενεκρίθη υπό του Μητροπολιτικού Συμβουλίου απαρτηζόμενον εκ του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Άρτης κ. Σπυρίδωνος, Σταύρου Παπαχρήστου Οικονόμου και Γενικού Αρχιερατικού Επιτρόπου και Εφημερίου του άνω Ναού, Κωνσταντίνου Παπαχρήστου Εφημερίου Παρηγορητρίας και αδελφού μου, κ. Ιωάννου Παπαδημητρίου Πρωτοδίκου και Αλεξάνδρου Μπανταλούκα Δημοτικού Συμβούλου, εστάλησαν τα σχετικά εις το υπουργείον Παιδείας και Θρησκευμάτων και ενεκρίθησαν.
Κατόπιν συνενοήσεως του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Άρτης κ. Σπυρίδωνος, και των επιτρόπων του Ναού, απεφασίσθη όπως τελευταία λειτουργία γίνη εις τον Ναόν Αγ. Δημητρίου Αρχιερατική την 8η Μαΐου ημέραν Κυριακήν των Μυροφόρων μετ’ αρτοκλασίας, υπέρ των ζώντων ενοριτών, και μνημόσυνον υπέρ των κτιτόρων του Ναού, των Ιερουργισάντων Αρχιερέων, Ιερέων, Ιεροδιακόνων, Νεωκόρων και κεκοιμημένων ενοριτών.
Την 7ην Μαΐου ετελέσθη εσπερινός χοροστατούντος του Αρχιερέως, και των ιερέων της πόλεως. Εις τον Εσπερινόν εκτός του λαού της πόλεως έλαβεν μέρος και η Ιερατική Σχολή Άρτης μετά του Διευθυντού και κ.κ. Καθηγητών. Εις το τέλος του Εσπερινού εψάλη παράκλησις του Αγίου Δημητρίου. Την πρωΐαν 8η Μαΐου ετελέσθη Αρχιερατική Λειτουργία, η Εκκλησία ήτον γεμάτη χριστιανών. Μετά την ανάγνωσιν του Ευαγγελίου ομήλισεν ο Αρχιερεύς υπέροχον λόγον, ο Λαός εδάκρυσε. Πρώτος ο Αρχιερεύς κατέθησε υπέρ του Νέου Ναού μισθόν 1 ½ μηνός ήτοι 15.000 δραχμας, εγώ δε 2.000 εις το τέλος της Λειτουργίας ήλθον οι ιερείς της πόλεως και έλαβον μέρος εις το μνημόσυνον Εφημέριον 1) Αγ. Γεωργίου Δημ. Σπύρου, 2) Παρηγορητρίας Κων. Παπαχρήστου, 3) Αγ. Νικολάου Κωνστ. Μπουρνάκας. Δεν εμπορώ να περιγράψω την στιγμήν την οποίαν ήρχισε ο Σεβασμιώτατος να κατεβάζη τας Αγίας Εικόνας εκ του τέμπλου τας οποίας παρέλαβον εγώ παρά των αγίων χειρών του αφού ησπαζόμην 1) την Αγίαν Εικόνα του Κ. ημών Ι. Χριστού 2) της Παναγίας, 3) του Προδρόμου 4) Αγ. Δημητρίου μεταφέρθη εις την Αγ. Σοφίαν και ετοποθετήθη εις το τέμπλον αι δε λοιπαί Αγ. Εικόνες μεταφέρθησαν εις τον Άγιον Σπυρίδωνα, η στιγμή αυτή ήτον συγκηνικωτάτη.” (Πηγή : despotato.eu)
Φωτογραφίες από τη θεμελίωση του νέου Ναού του Αγίου Δημητρίου στο κέντρο της Άρτας στις 28-8-1938.
Οι επόμενες φωτογραφίες της θεμελίωσης καθώς και ο σχολιασμός δημοσιεύτηκαν από τους κ. κ. Lucas Braca και Γεώργιο Γεροκόμο στην Ομάδα “Παλιές Φωτογραφίες Άρτας” :
“Αυτή η φωτό είναι απ’ τη θεμελίωση του νέου Ιερού Ναού στις 28-8-1938 ημέρα Κυριακή και 11η πρωϊνή. Στη μέση ο παπα- Σταύρος Παπαχρήστου, δίπλα ο αδελφός του π.Κωνσταντίνος εφημέριος Παντοκράτορα- Παρηγορήτριας και ο π. Κων-νος Μπουρνάκας εφημέριος Αγ. Νικολάου. Πίσω αριστερά διακρίνεται το καμπαναριό, δεν είχε γκρεμιστεί ακόμα. Δίπλα στον παπα- Μπουρνάκα γυρισμένος στο πλάι ο Γ. Μάτσος. Εκκλησιαστικοί Επίτροποι: Κων-νος Ζάγκλης, Γ. Μάτσος, Σοφοκλής Κατσαδήμας και Αναστάσιος Γκίνος. Επάνω στο τραπέζι υπάρχει η εικόνα του Αγίου Δημητρίου και 4 φιάλες με αγιασμό για τις 4 γωνίες του Ναού. Έχω στην κατοχή μου και τις 2 φωτο που μου τις έδωσε απ’ το αρχείο του ο κ. Χρήστος Ρούμπος. Κατεβασμένος στα θεμέλια με τον π. Σταύρο ο έμπορος Γ. Μάτσος εκ των επιτρόπων. Αρχιτέκτονας ο Γεώργιος Νομικός εργολάβος ο εκ Κοζάνης Κων/νος Χριστοδούλου. Ο Μητροπολίτης Σπ. Γκινάκας έλειπε στην Αθήνα.”
“Eν τη συνοικία Ρωμαιοπάζαρον, ανηγέρθη τω έτει 1814 ιερός Ναός του αγίου Δημητρίου. Αλλά πυρποληθείς τω 1821 κατά Νοέμβριον, συν άλλοις πλείστοις κτιρίοις και ιερείς Ναοίς παρά των πολιορκητών της Άρτης Ελλήνων, οίτινες το πυρ έλαβον βοηθόν προς το αποφυγείν τας μυστικάς προσβολάς των πολεμίων, ανεκαινίσθη υπό των ευσεβών τω 1829…..” (Πηγή : ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΑΡΤΗΣ -ΠΡΕΒΕΖΗΣ, Σεραφείμ Βυζάντιος, Εν Αθήναις, 1884)
“Το καμπαναριό της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου” (Λεύκωμα ΠΡΟΤΑΣΗ, ‘Αρτα, 1999)
