“Στο δρόμο από την Άρτα στην Αμφιλοχία (Καρβασαρά), 6 περίπου χιλιόμετρα από την Άρτα, σ’ ένα ύψωμα, δεσπόζει παλιός βυζαντινός ναός, που στηρίζεται σε αντηρίδες και τον παραστέκει άγρυπνος φρουρός ένα πελώριο φουντωτό κυπαρίσσι. Στη μοναξιά του φτωχικού νεκροταφείου δε συναντάς ανθρώπινη ψυχή. Σπάνια να περάσει κανένας χριστιανός από το γειτονικό χωριό, το Νεοχωράκι. Κι όταν τον ρωτήσεις να σου πει τι γνωρίζει γι’ αυτή την εκκλησία, που θυμίζει παλιούς καιρούς, θα σου μιλήσει για το κυπαρίσσι και ένα παλιό, πολύ παλιό – θαύμα που έγινε. Κι ο θρύλος, με την ιστορία δεμένος, όπως την λέει ο καντηλανάφτης ή όποιος άλλος χριστιανός από το Νεοχωράκι, είναι περίεργος.
Τον καιρό που στα μέρη αυτά ήταν Τούρκοι, κάποιος Τούρκος αποπειράθηκε να κόψει το μεγάλο κυπαρίσσι που είναι πάνω από το ιερό της Παναγιάς, για να πουλήσει το ξύλο του. Μόλις όμως άρχισε να το κόβει, έχασε το φως του. Σταμάτησε τότε το κόψιμο και στην απελπισία του έταξε στην Παναγιά να κάμει ένα μεγάλο δώρο στην εκκλησία αν ξαναβρεί το φως του. Όταν ο Τούρκος έκαμε το τάμα του, η Παναγιά τού ξανάδωσε το φως του και το όμορφο κυπαρίσσι σώθηκε και φούντωσε ακόμα πιο πολύ.
Ήταν άραγε ο Τούρκος Μπρυώνης που έδωσε τ’ όνομά του στο εκκλησάκι; Η παράδοση δεν το λέει. Όμως το όνομα υπάρχει. Κι η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή Παναγιά του Μπρυώνη, μας οδηγεί στα χρόνια της Φραγκοκρατίας………
Σύμφωνα με τον Αναστάσιο Ορλάνδο – αυτόν τον ακάματο ερευνητή και ερμηνευτή όλων των βυζαντινών ναών – στο έργο του «Η Παναγία του Μπρυώνη», οφείλει το όνομά της σε κάποιον βυζαντινό κτήτορα Βρυώνη και όχι σε Τούρκο. Το όνομα το συναντάμε στην Άρτα τον ΙΔ΄ αιώνα. Ο Βρυώνης Παλαιολόγος εκόμισε από την Κωνσταντινούπολη στον δεσπότη της Ηπείρου Ησαύ τα διακριτικά σημεία του αξιώματος. Και προσθέτει ο Ορλάνδος:
«Πάντως – παραδέχομαι την γνώμην του Σεραφείμ (Δοκίμιον 160), καθ’ ην το Παναγία Μπρυώνη είναι παραφθορά του Παναγία Περιώνυμος».
Ο Σεραφείμ ο Βυζάντιος είναι ο γνωστός συγγραφέας του Περί Άρτης Δοκιμίου.
Κάποιος, λοιπόν, ευσεβής Βρυώνης έκτισε την εκκλησία και ο χρόνος τη διαφύλαξε ανέπαφη μέχρι σήμερα………
Η οικογένεια Βρυώνη ξεκίνησε από το Βυζάντιο, σέρνοντας μαζί της – από επιγαμίες – και το όνομα Παλαιολόγος. Σκόρπισε στα Επτάνησα ύστερα από τη μεγάλη νύχτα που σκέπασε το Βυζάντιο. Δυνατή φύτρα όμως, που στα πολύκλωνα κλαριά του δέντρου της έδωσε ονόματα μεγάλα: πανεπιστημιακούς δασκάλους, γιατρούς, δικηγόρους, αξιωματικούς, εμπόρους, ναυτικούς, που ανανεώνουν τις ρίζες και τα κλώνια με επιγαμίες και με δυνατά, ολόδροσα και φρέσκα κλωνάρια.
Μερικά ονόματα – από τα πιο παλιά – διαφορετικών δογμάτων, είναι ο Πέτρος Βρυώνης, βοτανολόγος που μελέτησε και ταξινόμησε την ελληνική χλωρίδα. Είναι ο Ομέρ Βρυώνης, Τουρκαλβανός στρατηγός του τουρκικού στρατού. Είναι ο Ελιάζ Βρυώνης, Αλβανός πολιτευτής.
Σήμερα πια όλοι – όπου γης κι αν βρίσκονται – έχουν κοιτίδα το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, έξω από την Άρτα, την εκκλησία του Βρυώνη. Από κει παίρνουν δύναμη κι ελπίδες για το δρόμο που οι καινούργιες γενιές θ’ ακολουθήσουν. Αυτόν το δρόμο τους τον δείχνει πάντα το ψηλό κι αμίλητο κυπαρίσσι, που η κορυφή του χάνεται ανάμεσα γης και ουρανού, στον άπειρο χρόνο, που όλα τα καταπίνει κι αφήνει αστραπές μνήμης σ’ εκείνους που ατενίζουν με ελπίδες την κορυφή του….” (Πηγή : Απόσπασμα από άρθρο της Αντιγόνης Βρυώνη – Χατζηθεοδώρου” στην Ηπειρωτική Εταιρεία με τίτλο ” Η Παναγιά του Βρυώνη”).
Στη φωτογραφία “Η Παναγιά του Μπρυώνη” από δημοσίευση του Α. Ορλάνδου, ΑΒΜΕ Β’, 1936 – Η εν Αθήναις Αρχαιολογικη Εταιρεία)
