Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

“Από τα τέλη του 1923 η κατάσταση των προσφύγων βελτιώθηκε σημαντικά. Η Ελληνική Κυβέρνηση με τη βοήθεια των Η.Π.Α. διέθεσε μεγάλες ποσότητες φαρμάκων και ειδών διατροφής, όπως και ιματισμό.

Ταυτόχρονα και οι ίδιοι οι πρόσφυγες, μόλις συνήλθαν από τις κακουχίες, άρχισαν να εργάζονται κι αυτοί. Βέβαια κάτω από τις οικονομικές συνθήκες που επικρατούσαν τότε στην Άρτα ήταν δύσκολο να βρουν κάποια δουλειά που να ταίριαζε στις γνώσεις τους. Οι περισσότεροι εργάζονταν ως εργάτες γης, ως εργάτες, κυρίως οι γυναίκες, στα συσκευαστήρια ελαιών ή ως υπάλληλοι σε διάφορα εμπορικά καταστήματα. Μερικοί απ’ αυτούς που στην πατρίδα τους ήταν έμποροι, άρχισαν να εμπορεύονται ως πλανόδιοι πωλητές στα χωριά ή άνοιξαν καταστήματα και αποθήκες σε πρόχειρες ξύλινες παράγκες που ο Δήμος τους επέτρεψε να τοποθετήσουν στο χώρο που βρισκόταν κάτω από την πλατεία Σκουφά. Έτσι, έχοντας κάποια οικονομική βάση κατόρθωσαν να νοικιάσουν μερικά διαθέσιμα σπίτια και με τον τρόπο αυτό να παύσει με την πάροδο του χρόνου ο αφόρητος συνωστισμός στους αρχικούς καταυλισμούς των.

Με την πολιτογράφησή τους και την εγγραφή τους στους εκλογικούς καταλόγους απέκτησαν, κυρίως στο Δήμο Αρταίων πολιτική δύναμη, κι έτσι εξηγείται το ότι εις τους υποψήφιους συμβούλους του ψηφοδελτίου του Γεωργίου Καζαντζή περιλαμβάνονταν και ο πρόσφυγας Ιωάννης Αρκουδιάρης, ο οποίος και εκλέχτηκε.

Όπως όμως είχε προβλέψει το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Αρταίων, ο νομός της Άρτας δεν προσφέρονταν  για την εγκατάσταση των προσφύγων. Μεγάλο τμήμα από τους πρόσφυγες που ήταν και στην πατρίδα τους γεωργοί, εγκαταστάθηκαν στα προσφυγικά χωριά που δημιουργήθηκαν στο νομό Πρεβέζης, ενώ ένα μεγάλο μέρος από τους ασχολούμενους με το εμπόριο και την βιοτεχνία εγκαταστάθηκαν στις μεγάλες πόλεις. Όπως προκύπτει από την απογραφή του 1928, από τους 3002 πρόσφυγες που είχαν εγκατασταθεί στο νομό Άρτης, παρέμειναν μόνο 342 άτομα σ’ ολόκληρο το νομό, ενώ στην πόλη της Άρτας 300 άτομα. Σύμφωνα με τις δηλώσεις τους, που δεν μπορούν να θεωρηθούν απόλυτα ακριβείς, 6 από αυτούς κατάγονταν από την Ανατολική Θράκη, 29 από την Κων/πολη, 2 από τη Ρουμανία, 60 από τη Ρωσία, 156 από την περιοχή του Πόντου και 89 από την υπόλοιπη Μικρά Ασία.

Βέβαια κατά το χρονικό διάστημα από το 1923 μέχρι το 1928 πρέπει να υπολογισθεί ότι έχουν πεθάνει το 1/10 των αρχικώς εγκατασταθέντων προσφύγων, ενώ ταυτόχρονα έχομε κι ένα ίδιο ποσοστό γεννήσεων. Αλλά τα παιδιά που γεννήθηκαν στην Άρτα έπαυσαν να χαρακτηρίζονται ως πρόσφυγες……Το έτος 1932 κτίστηκε ο προσφυγικός συνοικισμός πλησίον της εκκλησίας της Οδηγητρίας, που αποτελείται από 20 διαμερίσματα των 2 δωματίων, χωλ και κουζίνας και στα οποία εγκαταστάθηκαν οι πιο άποροι από τους πρόσφυγες που κατοικούσαν στο Δήμο Αρταίων. Σήμερα η αφομοίωση των προσφύγων με τους ντόπιους είναι πλήρης. Από τους νέους που γεννήθηκαν από γονείς πρόσφυγες, εκτός από 1-2 έχουν ξεχάσει την Τουρκική και τη Ρωσική, δυστυχώς όμως και την Ποντιακή διάλεκτο, μια  διάλεκτο Αιολική που είχε 2χιλιετή ιστορία.

Με το πέρασμα τόσων χρόνων από την αρχική εγκατάσταση των προσφύγων στην Άρτα, όπως και σε ολόκληρη την Ελλάδα, τίποτε, ούτε η γλώσσα, ούτε τα έθιμα δεν ξεχωρίζουν τους πρόσφυγες από τους παλιούς ντόπιους και μόνο από τις  διηγήσεις των μεγαλύτερων  γνωρίζουν οι νεότεροι για τις χαμένες τους πατρίδες, που οι αναμνήσεις και ο χρόνος τις εξιδανικεύουν και τις εμφανίζουν σαν χαμένους παραδείσους…..” (Πηγή : Άρθρο του Νομικού Ε. Πατσαλιά στην Εφημερίδα ΕΡΙΒΩΛΟΣ, τχ. 11, 1990)

Στη φωτογραφία στιγμιότυπο από την εκδήλωση της Ε.Π.Σ. Αθηνών για τα 50 χρόνια στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας το 1975. Παίκτες της ιστορικής ομάδας ΝΙΚΗ ΠΛΑΚΑΣ, η οποία από το 1950 -1959 είχε παίξει στην Άρτα 4-5 φιλικούς αγώνες και είχε κατακτήσει πρωτάθλημα και κύπελλο Αθηνών. Σημαιοφόρος το Αρτηνόπουλο πλέον, από τα προσφυγικά της  Οδηγήτριας, Στέφανος Τομπουλίδης, στα χνάρια του πατέρα του Κώστα, αρχηγού του Παναμβρακικού. Επίσης διακρίνονται οι Ζουγανέλης, Παππάς, Παπαναστασίου, Τσεβάς, Χαμόδρακας, Μαστρογιάννης, Ζαζάνης. (Φωτο από αρχείο Στέφανου Τομπουλίδη, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)

“…..Ενδεικτικό της έλλειψης κάθε οργάνωσης από μέρους των δημοσίων και δημοτικών αρχών για την αντιμετώπιση των προβλημάτων που δημιούργησε στην Άρτα η εγκατάσταση των προσφύγων, είναι το γεγονός  ότι ήταν άγνωστα στις αρχές κι αυτά ακόμη τα στοιχεία της ταυτότητάς των. Έτσι ενώ το  Δημοτικό Συμβούλιο στην από 3 Δεκεμβρίου 1922 απόφασή του διαπιστώνει ότι  «πολλοί εκ τούτων (δηλ. των προσφύγων) έχουσιν αποθάνει, καθ’ εκάστην δε ημέραν αποθνήσκουσιν εις ή δύο, πολλάκις και πλείονες», εν τούτοις οι άνθρωποι αυτοί έχουν ταφεί χωρίς να συνταχθεί ληξιαρχική πράξη θανάτου των.

 Η έκκληση του Δημοτικού Συμβουλίου με την οποία παρακαλούσε να μην εγκατασταθούν εις τον Νομό της Άρτας και άλλοι πρόσφυγες, δεν έγινε δεκτή από την κυβέρνηση, με συνέπεια, μέχρι τα μέσα του 1923, να εγκατασταθούν συνολικά στο Νομό της Άρτας 3002 πρόσφυγες, από τους οποίους 1773 γυναίκες και 1229  άνδρες. Ειδικότερα στο Δήμο Αρταίων εγκαταστάθηκαν 2137 πρόσφυγες, από τους οποίους 1262 γυναίκες και 875 άνδρες, στην Άγναντα 5 πρόσφυγες(3 γυναίκες και 2 άνδρες), στο Κομπότι 180 πρόσφυγες (79 γυναίκες και 101 άνδρες), στο Πέτα 124 πρόσφυγες (83 γυναίκες και 41 άνδρες), στις Σελλάδες 88 πρόσφυγες ( 45 γυναίκες και 43 άνδρες), στην Γραμμενίτσα 7 πρόσφυγες  (5 γυναίκες και 2 άνδρες), στους Κωστακιούς 92 πρόσφυγες ( 44 γυναίκες και 48 άνδρες), στη Στρεβίνα 369 πρόσφυγες (252 άνδρες και 117 γυναίκες). Οι νέοι πρόσφυγες που προέρχονταν από τον Πόντο και την υπόλοιπη Μικρά Ασία ήταν σε καλύτερη κατάσταση από τους πρώτους, γιατί είχαν κατορθώσει να φέρουν μέρος του ρουχισμού τους όπως και μερικά κοσμήματα.

Οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν αρχικά στο Νομό της ‘Άρτας μπορεί να διαιρεθούν σε τέσσερις κατηγορίες. Τους Πόντιους που ήταν εγκατεστημένοι στη Ρωσία και μιλούσαν Ποντιακά και λίγα Ρωσικά, τους Πόντιους που κατοικούσαν στον κατεχόμενο από τους Τούρκους Πόντο και μιλούσαν Ποντιακά και ελάχιστα Τούρκικα, και τους λοιπούς που ήταν εγκατεστημένοι στην Κων/πολη και την υπόλοιπη Μικρά Ασία και που μιλούσαν Ελληνικά και Τούρκικα, όσοι δε απ’ αυτούς είχαν φοιτήσει στα ελληνικά σχολεία  της Τραπεζούντας, της Σαμψούντας και της Κων/πολης εγνώριζαν και Γαλλικά. Υπήρχε όμως και μια μικρή κατηγορία προσφύγων που προέρχονταν από τα ενδότερα της Μικράς Ασίας και που μιλούσαν μόνο τουρκικά.  Από άποψη επαγγελματικής ενασχόλησης, οι περισσότεροι από τους προερχόμενους από τη Ρωσία και τον Πόντο ήταν γεωργοί, ενώ οι προερχόμενοι από άλλες περιοχές της Μικράς Ασίας και ιδίως από αστικές περιοχές, ήταν έμποροι και βιοτέχνες”. (συνεχίζεται……)

(Πηγή : Άρθρο του Νομικού Ε. Πατσαλιά στην Εφημερίδα ΕΡΙΒΩΛΟΣ, τχ. 11, 1990)

Στη φωτογραφία ο Κώστας Τομπουλίδης, πρόσφυγας, τσαγκάρης, αρχηγός του ΠΑΝΑΜΒΡΑΚΙΚΟΥ (1929-1940), πολυαθλητής, εκ των ιδρυτών του Κ.Κ.Ε. στην Άρτα το 1928 και του Συλλόγου τσαγκάρηδων το 1930. Αρχηγός επίσης και της ΜΙΚΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ. Εδώ με τον μικρότερο γιό του τον Στέφανο στο μαγαζί του δίπλα από το 1^ο Λύκειο – Γυμνάσιο.

(Φωτο από αρχείο Στέφανου Τομπουλίδη, Παρουσίαση Κ. Μπανιάς)