—————-
Ει τα 1710, Σεπτεμβρίου 7 και 8, εφάνη μέγα πλήθος αηρίδων, κατερχομένων από το βόρειον μέρος και διαβαινουσών πρός την Άρταν, η διάβασίς των άρχισεν από το εσπέρας της 7 του μηνός και διήρκεσεν όλην την 8. ήτον δέ τόσον πυκναί ώστε εσκίαζον τον τύπον όθεν διήρχοντο, κρύπτουσας του ήλιου.(Από αρχείο Ακαδημίας Αθηνών)
——————
Μια απ’ τις πρώτες, αν όχι η πρώτη απόπειρα για εξέγερση στην περιοχή μας, ήταν η εξέγερση εναντίον των Τούρκων το 1585. Το 1581, οι κάτοικοι της Χειμάρας ζήτησαν ενίσχυση από τον Πάπα Γρηγόριο 13ο όπως επίσης και από τον βασιλιά της Νεάπολης, στην υπηρεσία του οποίου ήταν αρκετοί Ηπειρώτες. Ο διάδοχος του Γρηγορίου 13ου, Σίξτος ο 6ος είπε στους Βενετσιάνους ότι πρέπει να βοηθήσουν τους Έλληνες. Έτσι οι Βενετσιάνοι ήρθαν σε συνεννόηση με τους Ηπειρώτες και Ακαρνάνες και το 1585 όλα έδειχναν ότι κάποια εξέγερση ετοιμάζονταν. Μέσα σε μια νύχτα ο αρματωλός της Βόνιτσας και του Λούρου, Θεόδωρος Μπούα Γρίβας έσφαξε όλους τους Τούρκους του κάστρου της Βόνιτσας και του Ξηρόμερου, ενώ οι αρματωλοί Πούλιος Δράκος και Μαλάμος κατέλαβαν με τα παλληκάρια τους την Άρτα και προχωρούσαν στα Γιάννενα, απελευθερώνοντας χωριά της περιοχής.
Οι Τούρκοι κινητοποιήθηκαν αμέσως. Μέσω της Πίνδου έτρεξε από τη Θεσσαλία οθωμανικός στρατός στα Γιάννενα, ενώ άλλες τουρκικές δυνάμεις βάδιζαν στην Άρτα με επικεφαλής τον πασά της Ναυπάκτου. Ο Γρίβας έδωσε μάχες με τα τουρκικά στρατεύματα στις όχθες του Αχελώου (Ασπροπόταμου), πληγώθηκε βαριά και αποσύρθηκε στις κλεισούρες των βουνών της Άρτας. Κατόπι πέρασε στην Ιθάκη όπου και πέθανε απ’ τις λαβωματιές.
Για τους άλλους δύο αρματωλούς διαβάζουμε στο μπλογκ drakotrypa.gr την εκδοχή της Βασιλικής Αποστολίδη που είναι απόγονος της οικογένειας Μαλάμου.
“…… Η οικογένεια του Μαλάμου εγκαταστάθηκε στο Σούλι, όπου δεν υποτάχθηκε ποτέ πολεμώντας τους Τούρκους μαζί με τους άλλους Σουλιώτες ακατάπαυστα. Γνωρίζουμε για το χορό του Ζαλόγγου. Στο χώρο του Ζαλόγγου, σε διαφορετικά σημεία, εγκλωβίστηκαν τρεις οικογένειες. Του Κουτσονίκα, ο οποίος παραδόθηκε αφού πλέον δεν είχε άλλα πολεμοφόδια για να αντισταθεί, του Μπότσαρη που κατάφερε πολεμώντας να διαφύγει με μεγάλες απώλειες, ενώ η οικογένεια του Μαλάμου εγκλωβίστηκε στο Ζάλογγο. Οι γυναίκες που έπεσαν στον γκρεμό ήταν των Μαλαμαίων σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές.
Ο έτερος επαναστάτης Πούλιος Δράκος, κυνηγημένος, κατέφυγε στο χωριό μας, όπου κρυβόταν σε μια σπηλιά από τους Τούρκους. Η σπηλιά αυτή, πιστεύω, πήρε το όνομά της από τον επαναστάτη και γι’ αυτό ονομάστηκε Δρακότρυπα. Με τα χρόνια όμως ξεχάστηκε το γεγονός και η ονομασία της σπηλιάς πέρασε στο θρύλο. Την πεποίθηση μου αυτή ενισχύει το γεγονός ότι και σήμερα υπάρχουν στο χωριό τα επώνυμα τόσο του Πούλιου Δράκου όσο και του Μαλάμου, που το 1583 ξεκίνησαν την πρώτη σημαντική επανάσταση μετά την άλωση του Βυζαντίου, για να απελευθερωθούμε από τους Τούρκους”.
Η Δρακότρυπα είναι χωριό στο δήμο Μουζακίου Καρδίτσας. Όσο για την Άρτα, η πόλη τίμησε τον Πούλιο Δράκο, δίνοντας το όνομά του σε έναν απ’ τους δρόμους της πόλης…την Οδό Πουλίου Δράκου στην περιοχή του Τριγώνου.
Πηγές : Δ. Σ. Σούτσου, ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΗΓΕΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΜΟΛΔΟΒΛΑΧΙΑΣ, Αθήνα , 1972,
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑ-ΑΦΙΕΡΩΜΑ, 1971,
ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ, τομ. Η’, 1933.
Στη φωτογραφία Έλληνας Αρματωλός. Ελαιογραφία (1825-26) του Richard Parkes Bonnington. Μοναδικό έργο του εξέχοντος Άγγλου εκπροσώπου της ρομαντικής σχολής σε ελληνικό Μουσείο.(Μουσείο Μπενάκη)
————————-
Οδεύοντας προς τα Τζουμέρκα, στην Πλατανούσα (Από τη συλλογή με κονίσματα του Ανδρέα Καρζή)
Φτωχά και ταπεινά είναι τα παλιά εικονίσματα, τα λιγοστά που κοσμούν ακόμα την περιοχή μας. Το καθένα απ’ αυτά είναι μοναδικό κι όχι σαν αυτά τα καινούργια και άχαρα που είναι σαν να βγήκαν όλα απ’ το ίδιο σιδερένιο καλούπι. Φτιαγμένα τις περισσότερες φορές απ΄την ντόπια πέτρα της περιοχής ή ασπρισμένα με ασβέστη. Με τον καιρό όλο και λιγοστεύουν και θα άξιζε τον κόπο κάποιος φορέας να αναλάβει πρωτοβουλία για την συντήρησή τους ….”Είναι απ΄τις πιο χαρακτηριστικές κατασκευές στην Ελληνική ύπαιθρο αλλά και στις πόλεις. Τα χιλιάδες εικονοστάσια στους Ελληνικούς δρόμους εντάσσονται απόλυτα στο φυσικό περιβάλλον όσο ελάχιστες άλλες κατασκευές. Η απίστευτη ποικιλία τους προσθέτει ένα μοναδικό στοιχείο που, πέρα απ’ τον εξοικειωμένο με την ύπαρξή τους Έλληνα, εντυπωσιάζει κυρίως τον ξένο περιηγητή και συνδέεται αναπόσπαστα στη μνήμη του με τις μοναδικές εικόνες της Ελληνικής φύσης” (Κάρολος Τριβιζάς, ΕΙΚΟΝΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΠΙΟ, Εκδόσεις Καλέντης, Αθήνα, 2005)
“Τα εικονίσματα είχαν και έχουν, σε όποια χωριά υπήρχε η πρόνοια να τα διατηρήσουν, μια θαυμάσια αρχιτεκτονική. Δημιουργούνταν, εξ ολοκλήρου από πέτρα, ήταν ύψους δύο περίπου μέτρων και πάνω στην πέτρινη βάση κτίζονταν τριγωνικά το σπιτάκι μέσα στο οποίο τοποθετούνταν η εικόνα του Αγίου, στον οποίο ήταν αφιερωμένο το εικόνισμα. Τα ευλαβούνταν οι γείτονες, γι’αυτό και επιμελώς τα φρόντιζαν τα βράδια ανάβοντας ανελλιπώς το καντήλι ή τα άσπριζαν και τα καθάριζαν, κυρίως τη Μεγάλη Πέμπτη, όταν φρόντιζαν και τα μνημεία των νεκρών. Ανείπωτης μαγείας ήταν οι εικόνες με τις γιαγιάδες, τα δειλινά, με νωχελικό βηματισμό και το φυτίλι ή το λάδι ανά χείρας να στέκονται μπροστά στην πορτούλα του εικονίσματος και να το φροντίζουν….”(Από το άρθρο του Θοδωρή Γεωργάκη “Η Ναοδομία , τα Λευκαδίτικα εικονίσματα και τα «ντεσίματα» “)
Δεν έχουμε βρει καμιά καταγραφή, αναφορά ή φωτογραφία από τα εικονίσματα της περιοχής μας, οπότε αν υπάρχει κάποιο παλιό εικόνισμα κοντά σας, θα ήταν μια ωραία ιδέα να το φωτογραφήσετε και να μας το στείλετε να το παρουσιάσουμε…..
Στη φωτογραφία ένα παλιό εικόνισμα κάπου στην Ήπειρο 1951-55
Εγκαινιάζουμε την ενότητα των παραδοσιακών συνταγών της περιοχής μας με το σταροχυλό ή αλλιώς σταροκουρκούτι. Ο σταροχυλός φτιάχνεται από βρασμένο σιτάρι.
Στην Άρτα παλιά είχε συνδυαστεί με το πένθος καθώς συνήθως φτιάχνονταν με το σιτάρι που περίσσευε από την προετοιμασία για μνημόσυνο.
Ωστόσο είναι μια γευστική, τονωτική και νηστήσιμη γλυκιά εκδοχή του σιταριού, που προσφέρει βιταμίνες και ενέργεια οποιαδήποτε εποχή.
Υλικά
250 γρ. σιτάρι
1 φλυτζάνι σταφίδες
1 φλυτζάνι καρύδια χοντροκομμένα
1 φλυτζάνι ζάχαρη
1 κουταλιά της σούπας κανέλλα τριμμένη
1/2 κουταλάκι του γλυκού γαρύφαλλο τριμμένο
σουσάμι
Για ένα λίτρο σουρωμένο ζωμό,
1/2-3/4 φλυτζάνι μέτριο του τσαγιού αλεύρι «καθαρό», σταρένιο (ή κορν φλάουρ).
Εκτέλεση:
Πλένουμε το σιτάρι και το αφήνουμε στο νερό μια νύχτα να μουσκέψει.
Βράζουμε καλά το στάρι και το σουρώνουμε. Ένα μέρος του νερού το ρίχνουμε με το στάρι στη κατσαρόλα μαζί με τις σταφίδες να βράζει.
Βάζουμε το υπόλοιπο νερό σ’ ένα μπολ και με το σουρωτήρι ρίχνουμε σιγά σιγά το αλεύρι και το διαλύουμε.
Μετά ρίχνουμε το διαλυμένο αλεύρι στη κατσαρόλα και ανακατεύουμε ρίχνοντας τη ζάχαρη, λίγο αλάτι, λίγο λάδι, την κανέλα, το γαρύφαλλο και το σουσάμι μέχρι να γίνει ένας πηχτός χυλός.
Σερβίρισμα:
Ο σταροχυλός σερβίρετε ζεστός ή κρύος. Είναι γευστικότατος και θρεπτικότατος.
Παγκόσμια μέρα της Ελληνικής Γλώσσας σήμερα, 9 Φλεβάρη, και θα την τιμήσουμε με μια μικρή αναφορά στο Ηπειρώτικο γλωσσικό ιδίωμα. Έχουμε λοιπόν :
Κώφωση των άτονων Ο και Ω (Πέτρους, κρύου, πιδί)
Αποβολή του άτονου ΕΙ (γραφ’ς, κρεν’ς)
Αποβολή των άτονων Ι και ΟΥ (μ’κρος, κ’φος)
Τροπή του αρχικού Ε σε Α (αλαφρύς, αντρέπουμι)
Τροπή του αρχικού Ο σε Α ( αρφανό)
Τροπή του Δ σε Θ (θ’κος = δικός)
Τροπή του Θ σε Φ (φ΄καρ= θηκάρι)
Η πρόθεση ΥΠΟ αντικαθίσταται από την πρόθεση ΑΠΟ (απουφέρεται=υποφέρεται)
Στην φωτογραφία οι μαθητές της Α’ τάξης του μόνου κατά το εκπαιδευτικό έτος 1904-1905 Σχολαρχείου Άρτας με τον Σχολάρχη τους κ. Γεώργιο Νούσια. Διακρίνεται στην πρώτη σειρά ο Μιχάλης Καρατσώλης και τρίτος στην τρίτη σειρά από αριστερά ο Ναπολέων Ζέρβας. ( Η φωτο είναι από το βιβλίο ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΤΑ του κ. Κ. Τσιλιγιάννη, Αθήνα, 2013)
—————————–
Μέχρι το 1902 ο δημόσιος δρόμος από Άρτα μέχρι Πράμαντα ήταν καλντερίμι και ακολουθούσε την εξής διαδρομή : Άρτα – Κρυονέρι – Αγριλιά – Μακρύκαμπος – Μικροσπηλιά – Καταρράκτης – Άγναντα – Πράμαντα – Μελισσουργοί. Η δε διαδρομή μέχρι τους Μελισσουργούς κρατούσε 17 ώρες.
Το έτος 1902 έγινε η πέτρινη γέφυρα Σγάρας ( επί βουλευτή Κωτίκα),στη θέση “Αντώνη Γραβιά” και άλλαξε η διαδρομή και πέρα από το Σκοτωμένο και Σγάρα.
Έτσι η νέα διαδρομή που δημιουργήθηκε μετά τον Καταρράκτη ήταν η εξής : Σκοτωμένο – πλαγιά Σίτα – Γέφυρα Σγάρας – Τζουμακαίικα – Άγιος Γεώργιος – (Σούφη) – Άρτισσα – Άγναντα – Πράμαντα – Μελισσουργοί.
Αυτό ήταν ένα συνηθισμένο δρομολόγιο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 50. Η εμφάνιση του αυτοκινήτου άλλαξε αυτές τις συνήθειες. Μέχρι το 1950 το αυτοκίνητο ερχόταν μέχρι την Ανεμορράχη (Μπούγα). Το 1952, με χειρωνακτική προσωπική εργασία, έφτασε στο Σκοτωμένο. Εκεί έγινε σταθμός και απ’ εκεί φόρτωναν πλέον οι αγωγιάτες. Το 1953 έφτασε ο δρόμος στη Γέφυρα Σγάρας όπου καθηλώθηκε για δυο χρόνια γιατί η γέφυρα δεν είχε τις προδιαγραφές για να περνά επάνω αυτοκίνητο.
Στη φωτογραφία ο αγωγιάτης Νικόλαος Γεωργάρας από Μελισσουργούς (Φωτο από αρχείο Φώτη Κατσαράμπη όπως δημοσιεύτηκε στην Ομάδα “Παλιές φωτογραφίες Άρτας”)
Για κάμποσα χρόνια τα πρακτορεία υπεραστικών λεωφορείων ήταν στο κτήριο της οδού φιλελλήνων που στην συνέχεια στεγάστηκε η τράπεζα ΠΙΣΤΕΩΣ και αργότερα η ALPHA BANK. Στις αρχές του 70 μεταφέρθηκαν στη στοά της πλατείας Κιλκίς εκεί που σήμερα λειτουργεί μεγάλο σουπερ μάρκετ. Σε ένα κουβούκλιο δεξιά ήταν τα εκδοτήρια, στο βάθος έβλεπες καφενείο και δεξιά πριν την έξοδο στην Μαξίμου Γραικού, μύριζες τις τουαλέτες.
Κατά την έκδοση των εισιτηρίων έλεγες απαραίτητα το όνομά σου, το οποίο αναγράφονταν και στο απόκομμα και σε ειδική κατάσταση που κρατούσε ο εισπράκτορας.
Τις αποσκευές τοποθετούσαν σε σκάρα που υπήρχε στην οροφή του λεωφορείου, τις δένανε καλά και τις σκεπάζανε με αδιάβροχο. Κάποτε που δεν βάλανε το αδιάβροχο κι έπιασε βροχή, το αλεύρι κάποιου χριστιανού έγινε ζυμάρι.
Οι πιο άβολες θέσεις ήταν αυτές που βρίσκονταν επάνω στην ρόδα, οπότε ήσουν υποχρεωμένος τα ταξιδεύεις με διπλωμένα πόδια. Τα παράθυρα άνοιγαν με την συντονισμένη προσπάθεια δύο ανθρώπων και ποτέ δεν έκλειναν ερμητικά, με αποτέλεσμα να μπάζουν αέρα. Τα κουρτινάκια για τον ήλιο έπρεπε να κατεβαίνουν μόνο όταν τα παράθυρα ήταν κλειστά. Η θέρμανση κατά τον χειμώνα ήταν σπάνια και ο κλιματισμός το καλοκαίρι άγνωστος. Στα περισσότερα δρομολόγια αυτά τα λεωφορεία γέμιζαν ασφυκτικά και οι επιπλέον επιβάτες κάθονταν στο διάδρομο σε καρεκλάκια. Όμως τα τασάκια δεν έλειπαν από στην πλάτη κάθε θέσης, μια που το κάπνισμα επιτρέπονταν εκείνο τον καιρό.
Τα πιο παλιά και ξεχαρβαλωμένα λεωφορεία οι επιβάτες τα αποκαλούσαν καρνάβαλους. Αγκομαχούσαν , ξεφυσούσαν, κουνιόντουσαν και σε κάνανε να ξερνάς μέχρι και το γάλα που βύζαξες. Ευτυχώς που οι σακούλες προσφέρονταν αφειδώς.
Για τα ορεινά χωριά του νομού τα λεωφορεία αναχωρούσαν από διάφορα σημεία ανάλογα με την περιοχή και αργότερα συγκεντρώθηκαν στον χώρο που κατέχει σήμερα η πλατεία Καραϊσκάκη. Αρχικά τα δρομολόγια γίνονταν ακόμα και με φορτηγά που μετέφεραν στην καρότσα τους συγχρόνως εμπορεύματα, ζώα και ανθρώπους. Οι επιβάτες κάθονταν περιφερειακά σε πάγκους. Αν ήταν πολλοί στριμώχνονταν ο ένας δίπλα στον άλλο και μερικοί σφηνώνονταν ανάμεσα στους διπλανούς τους και δεν ακουμπούσαν στον πάγκο. Τότε ο οδηγός τους παρηγορούσε: «άμα ξεκινήσουμε και αρχίσει το ταρακούνημα θα καθίσετε όλοι». Η μετάβαση από το ένα πρακτορείο στο άλλο αποσκευών και ανθρώπων, γίνονταν ακόμα και με μικρά κάρα που τα ωθούσαν αχθοφόροι.
(Άρθρο του κ. Σωτήρη Σαρλή (Sotirios Sarlis), όπως δημοσιεύτηκε στο ιστολόγιό του στο φβ στις 7 Νοεμβρίου 2018)
————————–
1962 : ‘Οταν οι οδηγοί του λεωφορείου του 18ου ΚΤΕΛ και των ημιλεωφορείων (Kαρνάβαλου) “….ήλθον εις διαπληκτισμούς και εδάρησαν”. (Από την εφημερίδα ΗΧΩ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ, Τετάρτη, 9 Σεπτεμβρίου 1962)
———————————–
“….Μόλις πιάσουμε τη Σκούπα και με ταχύτητα 30 ή 40 χιλιόμετρα, με τσιμπημένη την ένταση στο μαγνητόφωνο η φωνή του Αλέκου Κιτσάκη “Tζουμέρκα μου περήφανα”, το μάτι μας αγκαλιάζει ακριβώς τον απέναντι δρόμο : Άρτα – Μπουλιάνα – Σγάρα – Άγναντα…Πράμαντα, αν έφτανε.
Να το πω Γολγοθά, λίγο θάναι.
Άντε ας το πω έτσι. Δεν ήταν μόνο Γολγοθάς για τους ανθρώπους, αλλά και για τις μηχανές των αυτοκινήτων της άγονης γραμμής. Οι οδηγοί, πραγματικοί ήρωες, προσπαθούσαν με χίλιους τρόπους να εξυπηρετήσουν το λαό της ορεινής Άρτας μεταφέροντας πραμάτειες από την πόλη στο χωριό αλλά και τους επιβάτες. Πολλές φορές με δική τους ευθύνη, αν δεν χωρούσανε μέσα στον Καρνάβαλο, πιασμένοι από το παράθυρο της πόρτας, στο φτερό, να ταξιδεύουν ώρες όρθιοι, παλεύοντας πότε με τη ζέστη, με τον αέρα, με το κρύο, με τη σκόνη, με την ορθοστασία, με τις ατέλειωτες λακκούβες και τις ατέλειωτες στροφές.
Η Μπουλιάνα ήταν στη μέση της διαδρομής ή για πάνω ή για κάτω. Εκεί, στο μαγέρικο του Τσιρώνη, κατέβαιναν για να ξεκουραστούν οι επιβάτες και ο οδηγός, αλλά και για να γευτούν αυτοί που μπορούσαν τη φασολάδα με μπόλικο λάδι. Οι περισσότεροι έπιναν λίγο νεράκι για να συνέλθουν……..
Ο καιρός κακός – και πότε ήταν καλός – το αυτοκίνητο βογκούσε σα περνούσε μέσα από τη λάσπη και δυστυχώς πολλές φορές οι τροχοί του ακινητοποιούνταν και περιστρέφονταν επί τόπου. Η φωνή του Βασίλη Λεμονιά ακούγεται σταθερή
-Κατεβείτε και σπρώχτε…………….
Να’ σου και η βλάβη! Από το πλησιέστερο τηλεφωνείο, ειδοποιούσαν το Γιαννακούλια Καπέλη. Αυτός είχε σπουδάσει γιατρός αυτοκινήτων, έδινε οδηγίες για τη βλάβη ή όταν η παρουσία του ήταν απαραίτητη με τα σχετικά εργαλεία και τα κατάλληλα ανταλλακτικά έδινε ζωντάνια στη χαλασμένη μηχανή.
Βασίλης Λεμονιάς, Βαγγέλης Κουτσοσπύρος, Γιώργος Κωστής, Γιώργος Καρακώστας, Χαρίσης, Θύμιος Γώγος, Γιάννης Στασινούλας, Πάνος Χουλιάρας, Κώστας Κλίτσας, Κώστας Λίας, Βασίλ’ Παππάς, Γιώργος, Σμύρ΄ς, Καλαμπάκος, Θόδωρος Γρύλιας, κι αν ξέχασα κάποιον δεν πειράζει.”
(Απόσπασμα από το βιβλίο των Χάρη Ε. Ζάχου και Χρήστου Τούμπουρου ΑΓΝΑΝΤΙΤΙΚΑ ΛΙΧΝΙΣΜΑΤΑ, Έκδοσης του Δήμου Αγνάντων)
Στη φωτογραφία κάπου στην Ήπειρο το 1950. Το λεωφορείο ακροβατεί σε κατσικόδρομο για να φτάσει στον προορισμό του.
———————————–
Φωτογραφία του τύπου του αυτοκινήτου “ΚΑΡΝΑΒΑΛΟΣ” που εκτελούσε συγκοινωνία στον καινούργιο δρόμο. Οδηγός και ιδιοκτήτης του “Καρνάβαλου” ο Κωσταντίνος Αναγνωστάκης. Από το αρχείο του πρωτοπρεσβύτερου Νικολάου Δ. Κίτσιου, με σχόλιο όπως δημοσιεύτηκε στην ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, τ. 199, Ιούνιος 2008
………………Ωστόσο για τον Πειραιά και την Αθήνα , η προσέγγιση ήταν μάλλον διαφορετική. Στη φωτογραφία διαφήμιση του Ατμόπλοιου “ΒΙΚΤΩΡΙΑ” που αναχωρούσε κάθε Κυριακή και Τετάρτη από την Κόπραινα, ακολουθώντας ελαφρώς διαφοροποιημένο δρομολόγιο. Η διαφήμιση είναι από την εφημερίδα ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΝ ΒΗΜΑ, αρ. φύλ. 106, 25 Αυγούστου 1930. Η εφημερίδα “Ηπειρωτικόν Βήμα” ήταν ιδιοκτησία του Φωκίωνος Αγραφιώτη με διευθυντή τον Ιωάννη Παπαβασιλείου, τα δε γραφεία και τυπογραφεία της ήταν ιδιόκτητα, επί της οδού Καραισκάκη.
