—————————
Ο ιξός αποτελούσε πάντα τροφή για τα ζώα ιδίως τους χειμερινούς μήνες που η τροφή ήταν σπάνια. Αυξάνει μάλιστα τη παραγωγή γάλατος στα αιγοπρόβατα χωρίς κόστος, ενώ ακόμα και σήμερα στις πλαγιές αλλά και στα όρη της Πίνδου, οι τσοπάνηδες συλλέγουν το πολύτιμο φυτό που παρέχει η φύση για τα ζωντανά τους.
(Φωτο από Αρχείο Θωμά Παππά)
Πρόκειται για τη σημερινή συνοικία του Παντοκράτορα η οποία μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα λεγόταν “Αλμπαναριά”. Η λέξη είναι τουρκική και προέρχεται από τη λέξη nalbant που σημαίνει πεταλωτής, καλιγωτής. Εκεί, στους σημερινούς δρόμους Γριμπόβου, Αλεξοπούλου και Παντοκράτορος υπήρχαν επί Τουρκοκρατίας τα μαγαζιά των αλμπάνηδων, δηλαδή των πεταλωτήδων. Τότε τα άλογα ήταν χιλιάδες κι έβγαινε καλό μεροκάματο. Αργότερα, με την κατασκευή της Πλατείας Κιλκίς, τα κλασσικά αλμπανάρια μεταφέρθηκαν εκεί, μπροστά από το παλιό κατάστημα της Εθνικής Τράπεζας. Στη συνοικία αυτή σωζόταν “…. ιερός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, επιλεγόμενος του Παντοκράτορος…..Η ενορία αύτη ήδη έχει οικίας 57 και εφημέριον ένα. Τούτον κατά το έτος 1879 οι χριστιανοί της ενορίας ταύτης, λαβόντες και την συνήθη της Κυβερνήσεως γραπτήν άδειαν όπως ανεγείρωσιν αυτόν εκ θεμελίων, ως λίαν μικρόν και στενάχωρον, ανήγειραν μεγαλοπρεπή”. Μπροστά στην εκκλησία του Παντοκράτορα υπήρχε μεγάλο και βαθύ πηγάδι που είχε γύρω-γύρω πέτρινο πεζούλι. Στην κατοχή οι Γερμανοί το χρησιμοποιούσαν συχνά για να πηγαίνουν νερό στην πλατς-κομαντατούρ. Το καθάριζαν τακτικά κατεβάζοντας με τριχιά Γερμανό στρατιώτη. Το πηγάδι το κατήργησε ο Δήμος όταν έκανε την πλακόστρωση της πλατείας μπροστά στην εκκλησία.
Στο στενό του Παντοκράτορα και δίπλα από το γαλακτοπωλείο του Μπάρμπα Νίκου Τσαμπούλα, ιδρύθηκε το 1878 αρτοποιείο από το Νάσιο Γιαννάκη, το οποίο λειτούργησε μέχρι το 1967. Ο φούρνος αυτός λειτουργούσε πάντα με ξύλα που μετέφεραν οι αγωγιάτες με τα μουλάρια. Μετά το λειτούργησε ο Αλέξης Κουτσούμπας μέχρι το 1975.Μετά το κλείσιμο του φούρνου για πολλά χρόνια είχαν εκεί ουζερί ο Κώστας Πέτσας και κατόπιν ο Διαμάντης Παπαχρήστος….. (Πηγές : βιβλία Σεραφείμ Ξενόπουλου, Γιάννη Τσούτσινου και Κώστα Τσιλιγιάννη)
Στη φωτογραφία “Πεταλωτές”, από το βιβλίο “Επαγγέλματα του χθές”, του Γιάννη Δ. Πατέλλη, 1978, έκδοση Παράδοση.
“…….Ο Λιδωρίκης απόσωνε την αφήγηση όταν ακούστηκαν βήματα έξω από την κάμαρα. Μπήκε μια σεμνή κοπέλα, ντυμένη αρχοντικιά χρυσοκέντητη Ηπειρωτική φορεσιά. Είχε το κεφάλι σκεπασμένο με μικρό γυναικείο φέσι, μαργαριτοστόλιστο, με γιορτάνια από χρυσά νομίσματα που κουδούνιζαν και στα δάχτυλα φορούσε πολύτιμα δαχτυλίδια. Ωραία, κάπως αδύνατη, πολύ νέα κοριτσάκι! Προχώρησε προς τον παπά…
-Ελόγου της είναι η γυναίκα μου! Είπε ο Θανάσης….”
(Απόσπασμα από το αφήγημα “Σ’ένα αρχοντόσπιτο μέσα” , που περιγράφει την επίσκεψη του Παπαγιώργη στο περίφημο αρχοντικό του Θανάση Λιδωρίκη, γραμματέα του Αλή Πασά, στο κέντρο της Άρτας, που το πήρε προίκα ο Λιδωρίκης από τον πεθερό του, τον αρτινό άρχοντα Ντέμο) από το βιβλίο του Κ. Πενταγιώτη “1814 ΠΡΙΝ ΑΝΘΙΣΕΙ Η ΣΟΥΒΛΑ”, ΑΘΗΝΑ, 1960 – Στην φωτογραφία καρτ-ποστάλ με Ηπειρώτικη αστική φορεσιά, εκδ. A. Paltrinieri – Haliana Publicita (αχρονολόγητη)
ΕΝΔΥΜΑΣΙΑΙ ΗΠΕΙΡΟΥ, εκδ. Γ. Ν. Αλεξάκης, Πειραιάς (1916)
——————————
“Από τον Παγασητικό έως τον Αμβρακικό”, ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο από τον Στέφανο Σταμέλλο, λάτρη των βουνών και διαχειριστή οικολογικού blog που μέσα σε 11 μέρες έκανε με τα πόδια την διαδρομή από τον Παγασητικό κόλπο μέχρι τον Αμβρακικό, ακολουθώντας την αχαρτογράφητη, νοητή, συνοριακή γραμμή στην οποία κατέληξε το 1832 η Οροθετική Επιτροπή για τα σύνορα της Παλιάς Ελλάδας.
Περίληψη
“Ιστορικός δεν είμαι… Έχω όμως την πεποίθηση ότι τα πρώτα σύνορα του Ελληνικού Κράτους, που ορίστηκαν από τις “Μεγάλες Δυνάμεις” στις 30 Αυγούστου 1832 με το Πρωτόκολλο του Λονδίνου, έχουν ιδιαίτερο ιστορικό και πολιτιστικό ενδιαφέρον”.
Είναι ένα αφήγημα, ένα οδοιπορικό έντεκα ημερών με τα πόδια, με αφορμή την προσέγγιση των ιστορικών γεγονότων, που οδήγησαν τον κυνηγημένο προπάππο κοντά στα σύνορα για επιβίωση· για να του αποδοθεί τελικά η άχαρη ιδιότητα του “ληστή”. Μοναχική και βιωματική αφήγηση και παρουσίαση των δρώμενων σε πρώτο πρόσωπο, κάτω κι από το πρίσμα της ιδιαίτερης οικογενειακής ιστορίας.
Περιλαμβάνει στοιχεία ιστορικά, κυρίως, αλλά και πολιτιστικά, λαογραφικά, ορειβατικά-πεζοπορικά, φυσιολατρικά και προσωπικών συναισθημάτων. Ξεκινάει από τις ακτές του Παγασητικού κόλπο στον Όρμο της Σούρπης, και καταλήγει στις ακτές του Αμβρακικού, στο Μενίδι, ακολουθώντας μια αχαρτογράφητη μέχρι και τις μέρες μας νοητή οριογραμμή, στην οποία κατέληξε στα μέσα του 1832 η Οροθετική Επιτροπή.
Αναφέρεται σε μια όχι και τόσο φωτισμένη περίοδο της ελληνικής ιστορίας, αμφιλεγόμενη και πονεμένη, με ηρωικές αλλά και ανθρώπινες πλευρές. Τα πρακτικά της Οροθετικής Επιτροπής, τα ιστορικά κείμενα και οι πηγές που παρατίθενται, προσπαθούν να βάλουν τον αναγνώστη στο κλίμα της εποχής και της περιοχής.Στη φαντασία καλλιεργούνται στιγμές κλεφτοπόλεμου με τις σκληρές εικόνες της ληστοκρατίας. Στοιχεία της προσπάθειας να ορθοποδήσει το νεοσύστατο ελληνικό κράτος έχοντας την διαρκή εμπλοκή και διαπλοκή των μεγάλων δυνάμεων της εποχής και τη σκοτεινή σκιά των Οθωμανών.
Σκιαγραφούνται οι ατέλειωτες βουνοκορφές, τα δάση, τα ρέματα και οι λογγιές· θάλασσα και βουνά, λίμνες και ποτάμια. Τέλος αποτυπώνονται τα απομεινάρια της οροθετικής γραμμής με τις καζάρμες και τις κούλιες- ονόματα μιας άλλης εποχής – οι στρατώνες και τα φυλάκια, ερείπια και λιθοσωροί. Κι όλα αυτά σήμερα! Περιγραφές για τον πεζοπόρο, για τον ορειβάτη, τον φυσιολάτρη και φυσιοδίφη, τον ιστοριοδίφη, τον ψαγμένο τουρίστα.
—————
Παλιά καρτ-ποσταλ που εστάλη από τα Γιάννενα με θέμα το Γεφύρι της Άρτας…( Φωτο από Οίκο Δημοπρασιών)
“Τα Τσουμέρκα εισίν όρη υψηλά της Ηπείρου καλούμενα και Τσουμέρνικα, τα πάλαι Κιμμέρια, άμα δε και τμήμα, περιλαμβάνον περίπου των τριάκοντα χωρίων, ων τα μεν 22 υπάγονται ήδη εις την εκκλησίαν της Άρτης, τα δε εξ εις την διοίκησιν της Πρεβέζης πολιτικώς τε και εκκλησιαστικώς και τα λοιπά εις την Πόλιν των Ιωαννίνων” – Περιγραφή από το ΔΟΚΙΜΙΟΝ ΙΣΤΟΡΙΚΟΝ ΠΕΡΙ ΑΡΤΗΣ ΚΑΙ ΠΡΕΒΕΖΗΣ, Σεραφείμ Ξενόπουλου του Βυζαντίου, 1884
1975 : Τα Τζουμέρκα πάνω από στο δρόμο που ανεβαίνει από τη γέφυρα Πλάκας προς Άγναντα. Η κορυφή Ρόκα δεξιά και η Στρογγούλα αριστερά…. Φραστιότισες (γιαγιά με εγγονή)που έβοσκαν τα μανάρια τους και ο φωτογράφος τις αποθανάτισε …..(Φωτογραφία Φώτης Καζάζης)
Στη φωτογραφία “Κρόκοι στο χιόνι στα Τζουμέρκα”, από το “Ημερολόγιο 2007” της Αδελφότητας Μελισσουργιωτών Άρτας “Ο Άγιος Νικόλαος”
Η μοναξιά του χειμώνα στα Τζουμέρκα….(Φώτο Δήμητρα Στασινοπούλου)
1922 : Διαφημιστικό έντυπο του Εκδοτικού Οίκου Ζαχαρία Μακρή που παρουσιάζει τα 20 Δημοτικά Τραγούδια Του Μανώλη Καλομοίρη με συνοδεία πιάνου ή ορχήστρας. Ένα απ’ αυτά έχει τον τίτλο ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ ΤΟ ΓΙΟΦΥΡΙ (Τραγούδι της μαστοράντζας)…Δυστυχώς δεν στάθηκε δυνατό να βρούμε το αντίστοιχο τραγούδι…ωστόσο στο σχόλιο μπορείτε να ακούσετε την Εισαγωγή από την 1η όπερα του Καλομοίρη, τον «Πρωτομάστορα», βασισμένη στον μύθο του Γιοφυριού της Άρτας και του ομώνυμου δράματος του Νίκου Καζαντζάκη.
Ποζάροντας στον πλανόδιο φωτογράφο πάνω στο Γεφύρι όταν ακόμα περνούσαν τα μουλάρια φορτωμένα μπάλες με χορτάρι …(Φωτο από συλλογή Τ.Κ.)
—————–
1946 : Μεταφορά λάσπης για την κατασκευή δρόμου στο χωριό Σελλάδες Άρτας στα πλαίσια της προσωπικής εργασίας. (Βούλα Παπαϊωάννου, Μουσείο Μπενάκη)
——————–
Κατασκευασθέν τμήμα πλατείας Θεοδωριάνων.”……..Εις την αναγέννησιν όμως αυτού τούτου του Νομού παίζει σπουδαιότατον ρόλον η Προσωπική εργασία την οποίαν επέβαλεν η σιδηρά Διοίκησις του Νομού Άρτης αρωγούντος και του Ειδικού Ταμείου Επαρχιακής Οδοποίας Νομού Άρτης……Και εφάνη πλέον η προσωπική εργασία των κατοίκων, εις τρόπον ώστε να κατασκευασθώσι μεγάλαι και μικραί γέφυραι μόνιμα και στερεά 65 εν συνόλω, ηνοίχθησαν δρόμοι υπερβαίνοντας συνολικώς τα 50 χιλιόμετρα, νέαι και 30 παλαιαί διανοίξεις, κατεσκευάσθησαν πλατείαι Κοινοτικαί ως η Θεοδωριάνων και Καστανιάς, ηνοίχθησαν υδραγωγεία όπως εις τους Μελισσουργούς και του Πέτα….(Κείμενο και φωτο από το ΛΕΥΚΩΜΑ ΝΟΜΟΥ ΑΡΤΗΣ, 1937)
