Δόξες Αγήραντες του Δεσποτάτου

——————–
«Κάδρον της Δυτικής Ελλάδος και κέντρον η Βόνιτζα όπου έγιναν αρκετοί πόλεμοι εις αυτά τα μέρη και σημειώνονται οι αγωνισταί όπου ενθυμούμεθα».
Η εικόνα αυτή της Βόνιτσας, καθώς και εκείνη της Ανατολικής Ελλάδος με κέντρο τη Θήβα που ακολουθεί στον αρ. 22 αποδίδουν συμβολικές πολεμικές σκηνές, εφόσον δεν παρουσιάζουν ένα συγκεκριμένο περιστατικό αλλά πολλές μάχες γενικά. Σκοπός είναι η απαρίθμηση των ονομάτων των αγωνιστών που έδρασαν στη δυτική Στερεά Ελλάδα καθώς επίσης και η έμφαση στη συμμετοχή των γυναικών στον Αγώνα, οι οποίες παρουσιάζονται να εφοδιάζουν με νερό τους άνδρες.
Η παράσταση είναι ιδιαίτερα σχηματική με την πόλη της Βόνιτσας στο κέντρο σε μορφή πετάλου γύρω από το λιμάνι, ενώ δεξιά απεικονίζεται η Πρέβεζα. Εικονίζονται πέντε μύστικα (καράβια) που «μπαίνουν στο στενόν της Πρέβεζας» με τα οποία έφευγαν «όσοι οικοκυραίοι εθυσιάσθησαν και έφθειραν τας οικίας από την Άρταν και άλλα μέρη». Ομάδες αγωνιστών που έδρασαν κατά καιρούς στην περιοχή, απεικονίζονται κάθε μία με επικεφαλής τον αρχηγό της. Σημειώνονται τα επώνυμα*, (πολλά εκ των οποίων από την περιοχή μας) :
Ντούζος, Μιχαίοι, Τουρτούρης, Κωλέτης, Μπασηλαβάνης, Σταυραίοι, Βρακαίοι, Κομποταίοι, Παπαγανναίοι, Δαμιαναίοι, Κολοκυθαίοι, Αθα. Άρτας, Οικονομαίοι, Χαβελαίοι, Κ. Ράπτης, Γενοβέλης, Καραβέλας, Μοστραίοι, Σακελλαραίοι, Μελάται, Παπαδοπουλαίοι, Ρίγηδες, Λεονταραίοι, Κουτσουμπαίοι, Μπουραίοι, Σταμαίοι, Βλαχουτζαίοι, Κίτζοι, Τζένηδες, Γκινακαίοι, Τριανταφυλλαίοι, Κοντογιανναίοι, Παπασταμαίοι, Ντζογαίοι, Τσολιάδες, Καριτζιναίοι, Καλπακαίοι, Γαλιατζαίοι, Λουργιωταίοι, Παπαβασιλαίοι, Διολεταίοι, Μαριναίοι, Πρασιναίοι, Τζερακλαίοι, Γωγαίοι, Μαλεσαδαίοι.
Την πόλη κατέλαβε τελικά στις 15 Δεκεμβρίου 1828 με τη βοήθεια του ναυτικού ο αρχιστράτηγος Sir Richard Church (Τζούρτζ) που απεικονίζεται έφιππος, ενώ η τουρκική φρουρά του κάστρου παραδόθηκε το Μάρτιο του 1829.

*Τα επώνυμα καταγράφηκαν όπως αναφέρονται από τον Τάκη Βαφιά σε σχετικό άρθρο της εφημερίδας ΑΡΤΗΝΗ ΕΥΘΥΝΗ, Ιούλιος 1987.

———————–
-1. Άρτα
– 2. Ο Ισμαήλ Πασάς Πλιάσας εκστρατεύει κατά τής Λαγγάδας µε πέντε χιλιάδας στρατιωτών.
– 3. Το Κομπότι, όπου ο Καραϊσκάκης και Γιαννάκης Κοταλίδας με 40 στρατιώτας πολεμίσαντες µε τον εκεί Πασάν, ενικήθησαν δις, πολεμίσαντες δε και εκ τρίτου, επληγώθη ο Καραϊσκάκης εις τους όρχεις, καθ’ ην στιγμήν ξεβρακωθείς, ύβριζε τους Τούρκους δεικνύων προς αυτούς τα νώτα του.
– Μεταβάντες δε οι Τούρκοι από το Κομπότι εις Λαγγάδαν, επολέμησαν εκεί µε 73 Ελληνες και 8 συμμάχους των Τούρκων. Μετά τεσσάρων ωρών πόλεμον, τραπέντες οι Τούρκοι εις φυγήν, τους έφεραν οἱ Έλλήνες έως τα ήμισυ του Κομποτίου, καταδιώκοντες αυτούς και φονεύσαντες περίπου 800, ελαφυραγώγησαν ικανά.
– 5. Η Λαγγάδα και το Ταμπούρι των Ελλήνων.
– 6. Αρχηγοί, ο Γόγο Μπακόλας, κατορθώσας το παν δια τής ανδρείας καὶ φρονήσεώς του, ο Ανδρέας Ίσκος, ο Γ. Βαλτινός, Καραγιαννόπουλος, και τα πρωτοπαλίκαρα Τσόλκας, Κασβίνης, Γ. Στράτος, Καραχρήστος, Κουτζογιάννης, Νικοκίτσος, Τσαρλάς, Γ. Κώστας, σημαιοφόρος, και λοιποί.
– 7. Χ. Πέτα, όπου 200 περίπου Έλλήνες, αρχηγούς έχοντες τον Σκαρμήτζον και Φλώρον, επολέµησαν και ἐνίκησαν, φονεύσαντες αρκετούς εχθρούς. Την ακόλουθον, σταλείσα εις τους Τούρκους µεγάλη δύναμις, ενικήθησαν οι ΄Ἓλληνες, και πεσόντος του αρχηγού των Σκαρμήτζου, κατέλαβαν την θέσιν.

———————-
“Μια άγνωστη στους πολλούς πτυχή του ’21 θ’ ανοίξουμε. Στη μάχη της Κουμζιάδας θ’ αναφερθούμε. Είναι η πρώτη μάχη που δόθηκε απ’ τους Έλληνες λίγο πριν το ’21. Ο Μάρκο Μπότσαρης, ο αητός του Σουλίου, με 25 Σουλιώτες έπιασε το «Καστρί» στο στενό της Κουμζιάδας. Σκαρφάλωσαν στις απόκρημνες πλαγιές της και ταμπουρώθηκαν στ’ απότομα τα βράχια. Με το δάχτυλο στη σκανδάλη του καριοφιλιού των, περίμεναν τον εχθρό.
Τετρακόσιοι τόσοι Τούρκοι σπαχήδες του Χουρσίτ κουβαλούσαν με εκατόν τριάντα ζώα τα εισοδήματα του κάμπου στα Γιάννινα. Μια μαύρη σαν λάμια γραμμή εφοδιοπομπής είχε την ουρά της στο Χανόπουλο και το κεφάλι της στης Κουμζιάδας το στενό. Τότε ο δρόμος Άρτας – Γιαννίνων περνούσε απ’ το Χανόπουλο, τις Κουμζιάδες και τα Πέντε Πηγάδια.
Κόντευε μεσημέρι της 22ας Γενάρη του 1820. Ο ήλιος ζέσταινε τα ταμπούρια και τις καρδιές των Σουλιωτών. Ο Μάρκος αγνάντευε μακριά. Μπαίνουν οι Κεσαρλήδες στη χαράδρα. Φτάνουν μπροστά στις μπούκες των καριοφιλιών των Σουλιωτών. Ομοβροντίες απ’ τις πλαγιές σκόρπισαν το θάνατο στον προαιώνιο εχθρό. Οι Τούρκοι προσπαθούν να συνέλθουν απ’ τον πρώτο αιφνιδιασμό. Αλλά ο δρόμος γεμίζει νεκρούς και τραυματίες. Τα ζώα αφηνιασμένα έτρεχαν στα χαντάκια των χωραφιών. Ο Μάρκος διατάζει γενική επίθεση. Τότε οι Τούρκοι πετούν τα όπλα τους για να……..ξαλαφρώσουν. Είκοσι πέντε νεκροί και σαράντα τραυματίες ο απολογισμός της μάχης. Πέντε αιχμάλωτοι και όλα τα εφόδια των Τούρκων, λάφυρα των Σουλιωτών. Ένας καδής, δύο μουλάδες και δύο μπέηδες αιχμάλωτοι. Πάνω στο Σούλι, την άλλη μέρα, ο γέρο – Νότης έβγαλε τους αιχμαλώτους. Μια οκά καπνός προσφέρθηκε για τους μουλάδες, ένας γάιδαρος για τους δυο μπέηδες. Ο καδής αζήτητος.
Η μάχη της Κουμζιάδας είναι η πρώτη μάχη που δίνουν οι Έλληνες κατά των Τούρκων στην Ήπειρο λίγο πριν το ’21. Έδωσε φτερά στους σκλάβους και τ’ όνομα του Μάρκου προφέρονταν με σεβασμό απ’ τους χθεσινούς ραγιάδες.
Όποιος περνάει στο στενό του Αμμότοπου (Κουμζιάδες), εκεί που είναι η διασταύρωση του αμαξιτού δρόμου Γοργόμυλου – Νησίστας, ας θυμάται τους ήρωες Σουλιώτες και τον Μάρκο Μπότσαρη, που μαζί με τους άλλους Έλληνες ελευθέρωσαν την Ελλάδα και χάρισαν σ’ αυτή την ανεκτίμητη Λευτεριά.”
(Άρθρο του αείμνηστου δάσκαλου Νίκου Παπανικολάου στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ στις 5 Απριλίου 1961 με τίτλο «ΤΟ 21 ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΑΣ», όπως δημοσιεύτηκε στο βιβλίο του Βασίλη Μουλιανίτη ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ, Άρτα, 2006)

Στη φωτογραφία επιχρωματισμένη λιθογραφική απεικόνιση Ηπειρώτη αρματωλού με πλήρη πολεμική εξάρτυση της εποχής της Ελληνικής Επαναστάσεως, από το περιηγητικό σύγγραμμα του Αυστριακού Gottlieb August Wimmer “Neuestes Gemälde der europäischen Türkei und Griechenlands”, 1833. 

————————
-1. Ἡ Άρτα µε το κάστρον της και µε όλας της τας πέριξ θέσεις. Την ΄Αρταν και το φρούριον τα εβάστουν ως 10.000 Τούρκοι. Κεφαλαί των Τούρκων ήτον ο Χασάν πασσάς, ο Χασνατάρης, ο Ισμαήλ πασσάς Πλιάσας, Πασιόμπεης Γιαννιώτης, Χασάν μπέης Βεργιόνης, Ισμαήλ µπέης Κόνιτζας, Μαξούταγας, Σούλτζα Κόρτζιας και άλλοι πολλοί.
– 2. Το Σαράγιον και την Παρηγορίτζα την εβαστούσεν ο Ισμαήλ πασσάς Γιαννιώτῃς και εἴχεν επάνω και κανόνια. Έγινε σχέδιον να υπάγωσιν εναντίον των οι Ελληνες.
– 3. Επήγαν και έπιασαν το Μαράτ και ντζιαµί καρσί από την Άρταν έως 3.000. Κεφαλαί αυτών ο Νότης, Καραϊσκάκης, ο Μάρκος, ο Γ. Δράκος, ο Βέικος, Τζαβελαίοι, Γ. Κουτηλίδας και άλλοι αξιωματικοί. Κεφαλαί Τουρκικαί οπού ήσαν µε ημάς ήτον εκεί Άγο Βασιάρης, Σουλεϊµάν Μέτος και ο υιός του Μουρτοτζάλη.
– 4. Ο ονομαζόμενος Προφήτης Ηλίας. Επήγαμεν όσοι ήμεθα εις το Κομπότι και Πέτα εκεί έως 1.000. Κεφαλαί αυτών ο Γώγος, Α. Ίσκος, ο Βαρνακιώτης, Τζόγκας, Κατζικογιάννης, Γρίβας, Βλαχόπουλος, Γ. Βαλτινός και άλλοι πολλοί αξιωματικοί.
– 5. Επήγαν οι Τούρκοι εἰς το Μαράτ, χάλασαν τους Έλληνας.
– 6. Εκλείσθησαν µέσα εἰς το ντζιαµί ο Καραϊσκάκης και ο Μάρκος και άλλοι και επολέμησαν και ξαναγύρισαν οι Έλληνες και εχάλασαν τους Τούρκους.
– 7. Οι τζακισµένοι Τούρκοι γυρίζουν οπίσω εις την Άρταν.
-8. Εδιόρισαν 300 στρατιώτας Ελληνας, κεφαλαί αυτών ο Μάρκος, Καραϊσκάκης, Βέικος, Μουρτοτζάλης, Μέτος, Κουτηλίδας και άλλοι αξιωματικοί, να πάνε να πιάσουν το Μουχούστ και τους Μύλους.
– 9. Από τον Άγιον Ηλίαν διόρησαν Ι00 Ελληνας να πιάσουν τους Αγίους Αποστόλους και τήν Οδηγήτριαν, οπού την βαστούσαν οι Τούρκοι. Κεφαλαί αυτών των εκατόν ο Νάση Φωτομάρας και ο Μακρυγιάννης.
– 10. Πηγαίνοντας οι τριακόσιοι διά την θέσιν τους, εβγήκαν οι Τούρκοι πεζοί και ιππείς µε κανόνια εναντίον των. Οἱ Έλληνες έβγαλαν τα σπαθιά και πετζόκοψαν αρκετούς καὶ τους πήγαν έως το Σαράγιον κυνηγόντας.
– 11. Οι εκατόν Έλληνες οπού διορίσθησαν από τον Άγιον Ηλίαν έπιασαν τήν θέσιν Αγίους Αποστόλους. Πριν τζακίσωσι οἱ εἰς τον αρ. 10 Τούρκοι ήλθεν και εις τους Αγίους Αποστόλους µία τουρκική δύναμις έως 1.000 και πολεμούντας τους νικήσαμεν και τους εβάλαμεν εμπρός, και µε αυτό το τζιάκισµα ἀφήσαν και την Οδηγήτριαν και προχωρώντας µέσα άφησαν οι Τούρκοι και την Παρηγορίτζα και επροχωρήσαμεν εμείς µέσα εἰς τήν χώραν.
– 12. Οι Τούρκοι οπού ήλθαν εις τους Αγίους Αποστόλους.
– 13. Τους ετζακίσαµεν.
– 14. Οδηγήτρια.
– 15. Το µοναστήριον η Φανερωμένη και απέξω και Πόρτες λεγόμεναι.
– 16. Και το βαστούσεν ο Ισμαήλ πασσάς Πλιάσας, εδιορίσθη δε ο Γώγος και άλλοι και τους πολέμησαν ανδρείως και γενναίως και τους ετζάκισαν και απ᾿ αυτά τα µέρη. Και ἐμπήκαν τα Ελληνικά στρατεύματα όλα µέσα και πολιόρκησαν τους Τούρκους δέκα εξ ἠμέρας, έως τον αρ. 17.
-17.Επολεμούσαµεν δὲ νύκτα και ηµέραν. Εσκοτώθησαν Τούρκοι αρκετοί, Έλληνες ολίγοι.
– 18. Το χωρίον Πέτα πρωτήτερα από τους άνω οπού είπαµεν πολέμους ήλθαν οι Τούρκοι εις το Πέτα, Σεφτή πασσάς, Ιακόβης, Χασνατάρης, Ισμαήλ πασσά Πλιάσας, Χασάν πασσάς, Ισμαήλ πασσά Γιαννιώτης, Χασάν Βεργιόνης, Σούλτζε Κόρτζιας και άλλοι πολλοί έως 7.000. Την θέσιν του Πέτα την εβάστασαν έως 300 Έλληνες, κεφαλή ο Γώγος, ο Σταμούλη Μαλεσιάδας µε τους Βαλτινούς και ο Τζέλιος µε ολίγους Ξερομερίτας, ήτον και ο Μακρυγιάννης. Επιάσθη ο πόλεμος πολλά πρωί και διήρκεσε έως το δήλινόν και τους πήραν εμπρός οι Έλληνες και τους πήγαν κυνηγώντας τους έως το ποτάμι και εσκοτώθησαν αρκετοί.
– 19. Εξαναπήγαν οἱ Τούρκοι εἰς του Πέτα και πολέμησαν µε τους «Φιλέλληνας και εχαλάσθηκαν.
– 20. Η Θέσις της Σπλάντζας. Πήγαν οι Ἕλληνες και την έπιασαν έως 700, Κεφαλάς, Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, Γεώργιος Κίτζιος, Μισολογγίται, Γεράσιμος Φωκάς µε Επτανησίους, Βέικος και Ζώης και οἱ καραβοκυραίοι µε τα καράβια τους,
– 21. Βώκος, Λάζαρος, Μαρούκας. Τούρκοι έως τρεις χιλιάδες κεφαλή ο Κιαχαγιάμπεης και άλλοι. Έγεινεν πόλεμος πεισματώδης εσκοτώθησαν από το εν µέρος και από το άλλο, εσκοτώθη και ο Κυριακούλης,
– 22 Χωρίον του Σουλίου.
– 23. Κομιζάδες, στράτα των Ιωαννίνων.
– 24. Χάνιον.
– 25. Γέφυρα της Άρτας,
– 26. Ποταµός.
– 27. Περιβόλια.
– 28. Περιβόλι της Μητροπόλεως και πύργος: τον βαστούσεν ο Μαζούταγας και εσκοτώθησαν από τους Έλληνας και ο υἱός του Μουρτοτσάλη.
– 29, Κάτω Παναγιά.
– 30. Χωρίον Καμένο.
– 31. Κεραµάτες.
– 32. Κωστακοί.
– 33. Χωρίον Γρεμενίζα και Άγιος Παντελεήμων.
– 34. Βλαχιόραινα.
– 35. Θεοτοκίον.
– 36. Άγιος Θεόδωρος.
– 37. Καμμένο Τζαμί.
– 38. Ανεμόμυλοι.